لاڙڪاڻي ڄائو سنڌي سپوت گيانچند چانڊومل موٽواڻي: ننڍي کنڊ ۾ مواصلاتي انقلاب جو باني

سنڌ جي تاريخ رڳو اديبن، شاعرن ۽ سياستدانن سان نه، پر اهڙن ڏاهن ۽ حڪمت وارن پٽن سان پڻ مالامال آهي، جن پنهنجي عملي جدوجهد ۽ ٽيڪنيڪي ذهانت سان برصغير ۾ صنعتي ۽ مواصلاتي انقلاب آندو. لاڙڪاڻي جي يتيمي ۽ تنگدستيءَ مان اڀري سموري ننڍي کنڊ ۾ بجلي، ٽيليگرافي، ريڊيو ۽ لائوڊ اسپيڪر ٽيڪنالاجيءَ جي بانيڪارن ۾ شمار ٿيندڙ ديوان گيانچند چانڊومل موٽواڻي اھڙو شخص ھو، جنهن ”شڪاگو ريڊيو“ ذريعي هندستان جي آزاديءَ واري تحريڪ ۽ عوامي مواصلات کي نئين زندگي ڏني. شروع کان ئي تجارتي ۽ صنعتي شعبن بابت وسيع نظريو رکندڙ گيانچند 1909ع ۾ سکر مان ايسٽرن اليڪٽرڪ ۽ ٽريڊنگ ڪمپنيءَ جو بنياد وڌو. هُو جرمنيءَ مان اليڪٽرڪ فليش لائٽون ۽ موبائيل پاور پلانٽ گھرائيندو هو. اهي ننڍڙا پيداواري پاور پلانٽ انهن ڏينهن ۾ سنڌ جي مختلف تجارتي ۽ سماجي تقريبن ۾ بجليءَ جي سهولت فراهم ڪندا هئا، جڏهن ته سڄي سنڌ ۾ اڃان بجلي اڻلڀ هئي.

تحقيق ۽ تصنيف: جينتي ارجنداس ٺڪر ”مٺي“

سنڌ جي تاريخ اهڙن بيشمار عظيم پٽن جي ڪارنامن سان ڀري پئي آهي، جن نه صرف پنهنجي ذاتي محنت، ذهانت ۽ همت سان صنعت ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي ميدان ۾ ملڪي توڙي بين الاقوامي سطح تي نالو ڪمايو، پر پنهنجي جنم ڀُوميءَ سان پڻ آخري وقت تائين ناتو قائم رکيو. انهن مان هڪ نمايان ناميارو نالو ديوان گيانچند چانڊومل موٽواڻيءَ جو آهي. لاڙڪاڻي جي ان انسان پنهنجي عملي جدوجهد جي شروعات يتيمي ۽ تنگدستيءَ واري حالت ۾ ڪئي، پر پنهنجي علمي ۽ ٽيڪنيڪي شوق سبب هُو اڳتي هلي سموري ننڍي کنڊ ۾ بجلي، ٽيليگرافي، ٽيليفون، ريڊيو ۽ لائوڊ اسپيڪر ٽيڪنالاجيءَ جي بانيڪارن ۽ شڪاگو ريڊيو (Chicago Radio) جي بنياد رکندڙن مان ممتاز ترين شخصيت بڻجي اڀريو.

تڪليفن سان ڀريل ننڍپڻ

ديوان گيانچند جي پيدائش 6 آڪٽوبر 1878ع تي لاڙڪاڻي جي معزز موٽواڻي خاندان ۾ ٿي. سندس والد، ديوان چانڊومل موٽواڻي (پيدائش لڳ ڀڳ 1845ع)، پنهنجي وقت جو هڪ بااثر، ڪامياب وڪيل ۽ سخاوت جو اعليٰ مثال هو. ديوان چانڊومل روحاني استادن، خاص طور سائين ولايتراءِ ۽ سائين جيوت سنگھ جي تعليمات کان ڏاڍو متاثر هو. انهن کان متاثر ٿي هن پنهنجي ڪامياب وڪالت کي خيرباد چئي، پنهنجي سموري ملڪيت ۽ توانائيون مذهبي، سماجي ۽ خيراتي ڪمن لاءِ وقف ڪري ڇڏيون.

جڏهن 1890ع ڌاري ديوان چانڊومل وفات ڪئي، تڏهن پوئتي سندس بيواهه ۽ ست معصوم ٻار هئا، جڏهن ته گهر جي سموري دولت اڳ ۾ ئي فلاحي ڪمن ۾ خرچ ٿي چڪي هئي. گيانچند ان وقت مس ٻارهن ورهين جو مسڪين ٻار هو. ننڍپڻ جي هن اڻانگي ۽ تنگدستيءَ واري مرحلي ۾ کيس تعليم جاري رکڻ اڻانگي لڳي. پر، نراس ٿيڻ بدران، گيانچند جلد ئي پنهنجو پيٽ پالڻ ۽ خاندان جي مدد لاءِ ننڍا ننڍا عام ڪم جهڙوڪ ڪتابن جي جِلد بندي،  رٻڙ جون مُھرون ٺاھڻ ۽ لغڙ ٺاھڻ جو پورهيو شروع ڪيو. هن مئٽرڪ جي تعليم مڪمل نه ڪئي، پر سندس ذهن ٽيڪنيڪل علمن ڏانھن ڏاڍو مائل هو، جنهن ڪري هُن پنهنجي مدد پاڻ تحت ٽيليگرافيءَ جو علم ۽ هنر سکي ورتو.

ٽيليگرافيءَ کان صنعتڪاري تائين جو سفر

گيانچند جي ذهانت ۽ فني قابليت کيس ريلوي ۽ ٽپال ۽ ٽيليگرافي جهڙن محڪمن تائين وٺي وئي. پنهنجي لاڳيتي محنت جي ڪري هُو نارٿ ويسٽرن ريلوي ۾ انسپيڪٽنگ ٽيليگراف ماسٽر جي عهدي تائين پهتو. هن نوڪريءَ کيس اليڪٽريڪل ڪميونڪيشن ۽ برقي مواصلات جي عملي علم جو هڪ وڏو خزانو فراھم ڪيو.

شروع کان ئي تجارتي ۽ صنعتي شعبن بابت وسيع نظريو رکندڙ گيانچند 1909ع ۾ سکر مان ايسٽرن اليڪٽرڪ ۽ ٽريڊنگ ڪمپني (Eastern Electric & Trading Company) جو بنياد وڌو. هُو شروعات ۾ جرمنيءَ مان اليڪٽرڪ فليش لائٽون ۽ موبائيل پاور پلانٽ گھرائيندو هو. اهي ننڍڙا پيداواري پاور پلانٽ انهن ڏينهن ۾ سنڌ جي مختلف تجارتي ۽ سماجي تقريبن ۾ بجليءَ جي سهولت فراهم ڪندا هئا، جڏهن ته سڄي سنڌ ۾ اڃان بجلي اڻلڀ هئي.

جلد ئي هن پنهنجي ڪاروبار جو دائرو ٽيليفونن، بجليءَ جي ٻين سامانن تائين وسيع ڪيو ۽ 1912ع ۾ پنهنجو مکيه دفتر ۽ هيڊڪوارٽر حيدرآباد/سکر مان منتقل ڪري ڪراچيءَ ۾ قائم ڪيو.

شڪاگو ريڊيو جو قائم ٿيڻ

پھرين اپريل 1919ع تي ديوان گيانچند بمبئيءَ ۾ شڪاگو ٽيليفون سپلائي ڪمپني (Chicago Telephone Supply Company) جي نالي سان هڪ نئون ادارو قائم ڪيو. هيءَ ڪمپني تيزيءَ سان وسعت اختيار ڪندي ريڊيو، ٽيلي ڪميونڪيشن ۽ لائوڊ اسپيڪرن جي وسيع پروڊڪشن تائين پهتي، جنهن کان پوءِ 1926ع ۾ هن اداري جو نالو بدلائي ”شڪاگو ٽيليفون ۽ ريڊيو ڪمپني“ رکيو ويو.

ديوان گيانچند هندستان جي پهرين ريڊيو برڊڪاسٽنگ جي اڳواڻن مان هڪ هو. هن پنهنجو ذاتي ريڊيو ٽرانسميٽر جوڙيو ۽  ڪال سائن KC-2جي ذريعي بمبئي پريزيڊنسي ريڊيو ڪلب تان نشريات جو آغاز ڪيو. هُو ان ڪلب جو باني ميمبر هو. ريڊيو ٽيڪنيڪ ۽ نشريات جي ميدان ۾ سندس شاندار خدمت جي ڪري کيس 1923ع ۾ نئين دهليءَ ۾ منعقد ٿيل هندستان جي پهرين بالڪل نئين ”وائرليس ڪانفرنس“ ۾ خاص طور تي مدعو ڪيو ويو هو.

1945ع جي ريڊيو انڊسٽريءَ جي هڪ اشاعت ۾ کيس هندستان ۾ ريڊيو انڊسٽريءَ جو باني ۽ بنيادي پيشرو تسليم ڪيو ويو.

گيان باغ — لاڙڪاڻي لاءِ يادگار تحفو

تجارتي ميدان ۾ عظيم ڪاميابين ۽ مصروفيتن جي باوجود، ديوان گيانچند پنهنجي جنم ڀومي لاڙڪاڻي کي ڪڏهن به نه وساريو.

لاڙڪاڻي جي تاريخي گھاڙ واهه جي ڪناري تي هن هڪ خوبصورت يادگار باغ تيار ڪرايو، جنهن جو نالو گيان باغ رکيو ويو. هُن باغ جي تعمير ۽ آرائش لاءِ هن ان وقت لڳ ڀڳ پنج لک رپيا خرچ ڪيا ۽ ان جي سار سنڀال به پنهنجي ذاتي ڌيان سان جاري رکي. هُن بمبئي ۽ پُونا مان ٻوٽا، قسمين قسمين جڙي ٻوٽيون ۽ گل گھرايا، جنهن سبب گيان باغ لاڙڪاڻي جو هڪ پرفضاباغ بڻجي ويو. هي باغ سندس اباڻي شهر لاڙڪاڻي لاءِ سندس سخاوت، محبت ۽ خدمت جو سڀ کان اڻمٽ يادگار هو.

موٽواڻي خاندان جو علمي ۽ فلاحي پس منظر

لاڙڪاڻي جو موٽواڻي خاندان سنڌ جي موٽواڻي ذات جي هڪ ناميارين ۽ معزز شاخن مان هو، جن کي سنڌ جي اعليٰ ”ديوان“ خاندانن ۾ شمار ڪيو ويندو هو.

ديوان چانڊومل کي پنج پٽ ۽ ٻه ڌيئرون هيون، جن ۾ ٽھلرام، ڀوڄراج، گيانچند ۽ رام ڪشن شامل هئا. خاندان جا گهڻا فرد عوامي خدمتن، ڪاروبار، صحافت، تعليم ۽ فلاحي ڪمن سان جڙيل رهيا.

ديوان گيانچند جو ڀاءُ ديوان ڀوڄراج سرڪاري انجنيئرنگ انتظاميه ۽ روحاني سرگرمين ۾ اڳڀرو رهيو. سندس پٽ رام بي موٽواڻي اڳتي هلي لاڙڪاڻي جي ”زمينداري بئنڪ“ جو مئنيجر بڻيو ۽ شهر ۾ مفت طبي سهولتن تائين رسائي ۽ مطالعاتي لائبريريءَ جو وڏو پٺڀرائي ڪندڙ رهيو. بلرام موٽواڻي مشهور اخبار ’دي هندو‘ ۽ ’سنڌ ايڊيٽرس ڪانفرنس‘ سان لاڳاپيل ممتاز فرد رهيو.

نانڪ ۽ وشني (وشارام)

ديوان گيانچند جا ٻئي پٽ، نانڪ موٽواڻي ۽ وشارام موٽواڻي، 1937ع ۾ پنهنجي اباڻي ڪاروبار ۾ شريڪ ٿيا ۽ ان جا ڀائيوار بڻيا. پٽن جي محنت ۽ جديد دور سان هم آهنگ حڪمتِ عمليءَ سبب هيءُ ادارو اڃا به وسيع ٿيو. 1940ع جي ڏهاڪي جي آخر تائين، سندن دفتري نيٽورڪ بمبئي، ڪلڪتي، لکنؤ، دهلي ۽ لاهور تائين پکڙجي ويو، ۽ اهو بزنس هاڻي ”موٽواڻي ريڊيو مئنيوفيڪچرنگ ڪمپني“ يعني عام طور تي ”شڪاگو ريڊيو“ جي نالي سان هندستان جي پوري مارڪيٽ ۾ ڇانئجي چڪو هو.

نانڪ موٽواڻي شڪاگو ريڊيو جي پبلڪ ائڊريس سسٽم (Loudspeaker Technology) کي ترقي وٺرائڻ ۾ هڪ شاندار ڪردار ادا ڪيو.

1929ع ۾ مهاتما گانڌيءَ جي هڪ جلسي کي ٻڌڻ کان پوءِ نانڪ محسوس ڪيو ته وڏن عوامي اجتماعن ۾ عوام تائين قيادت جو آواز پهچائڻ لاءِ وسيع لائوڊ اسپيڪر سسٽم جي سخت ضرورت آهي.

1931ع ۾ سنڌ جي دِل ڪراچيءَ ۾ منعقد ٿيل انڊين نيشنل ڪانگريس جي تاريخي اجلاس دوران، سردار ولڀ ڀائي پٽيل نانڪ موٽواڻيءَ کي سموري سائونڊ ۽ اسپيڪر سسٽم جا انتظام سپرد ڪيا. شڪاگو ريڊيو جي اسپيڪرن مهاتما گانڌي، ولڀ ڀائي پٽيل، جواهر لال نهرو ۽ ٻين قومي اڳواڻن جي آوازن کي هزارين ماڻهن جي ميڙ تائين نھايت شاندار نموني سان پهچايو.

اڳتي هلي، 1942ع جي هندستان ڇڏيو (Quit India Movement) تحريڪ دوران، نانڪ ڳُجھي ”ڪانگريس ريڊيو“ سان به لاڳاپيل رهيو، جنهن جي پاداش ۾ کيس گرفتار ڪري سينٽرل جيل ۾ قيد ڪيو ويو.

وشارام موٽواڻيءَ پنهنجي ڀاءُ سان گڏجي شڪاگو ريڊيو جي انتظامي، بجيٽنگ ۽ ملڪ گير نيٽورڪ کي قائم رکڻ ۽ نئين برانچن جي قيام ۾ بيمثال صلاحيتن جو مظاهرو ڪيو.

ديوان گيانچند چانڊومل موٽواڻي 16 جون 1943ع تي بمبئيءَ ۾، هندستان جي ورھاڱي کان چار سال اڳ، 65 ورهين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي.

سندس قائم ڪيل ادارو سندس وفات کان پوءِ به ترقيءَ جون منزلون طئہ ڪندو رهيو ۽ هندستان جي تاريخ جي سڀ کان شاندار مقامي پبلڪ ڪميونڪيشن ڪمپني بنجي ويو. 1947ع واري ورھاڱي سبب، سندن لاڙڪاڻي، لاهور ۽ ٻين اباڻن شهرن وارا ڪاروباري ۽ ذاتي اثاثا ته هليا ويا، پر هندستان اندر سندن قيام ۽ محنت جاري رهي. هيءُ شاندار ورثو اڳتي هلي ”موٽواڻي ڪميونڪيشن سسٽمز“ (Motwane Communication Systems) جي نالي سان ياد رکيو ويو، جنهن پبلڪ ائڊريس ۽ جديد سائونڊ ٽيڪنيڪ ۾ پنهنجو نالو قائم رکيو.

لاڙڪاڻي جي غربت مان نڪري، پنهنجي ذهن، فني شوق ۽ محنت جي زور تي برقيات، ٽيليگرافي، ريڊيو ۽ سائونڊ انڊسٽريءَ جو بي تاج بادشاهه بنجڻ واري ديوان گيانچند موٽواڻيءَ جو هيءُ سفر سنڌي قوم جي صنعتي، ٽيڪنيڪي ۽ ڪاروباري تاريخ جو سونھري باب آهي. هن سائنسي ٽيڪنيڪ، نئين سوچ، بزنس ۽ سماجي خدمت جو هڪ انوکي مثال قائم ڪيو، جنهن کي سندس پٽن اڳتي وڌايو، جڏهن ته لاڙڪاڻي جو گيان باغ  اڄ به سندس جنم ڀوميءَ سان سندس اڻٽٽ ۽ بي لوث محبت جو اُھڃاڻ بڻيل آهي.

_____________

انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ جي ٿورن سان (انسٽيٽيوٽ جي فيس بُڪ پيج تان کنيل)

انگريزيءَ مان ترجمو: جيمناءِ. ايڊيٽنگ: نصير اعجاز