وڏي سائنسي ۽ فڪري ترقيءَ باوجود انسان اڃا تائين ٻئي انسان جي جان، عزت ۽ امن جي حفاظت جو مڪمل هنر حاصل نه ڪري سگهيو آهي. دنيا کي رڳو نئين ٽيڪنالاجي، نئين معاشي پاليسين يا نون سياسي اعلانن جي ضرورت ناهي، پر هڪ نئين عالمي سوچ جي پڻ اشد ضرورت آهي، جيڪا انسان کي هر سڃاڻپ کان اڳ انسان سمجهي.
حڪيم پريم چاندواڻي
دنيا اڄ ترقيءَ جي اهڙي دؤر ۾ داخل ٿي چڪي آهي، جتي انسان آسمانن جي وسعتن کي ماپڻ، سمنڊن جي اونهائين کي ڇهڻ ۽ اک ڇنڀ ۾ هزارين ميل پري ويٺل انسانن سان رابطو ڪرڻ جي سگهه حاصل ڪري چڪو آهي، پر افسوس اهو آهي ته ايتري سائنسي ۽ فڪري ترقيءَ باوجود انسان اڃا تائين هڪ ٻئي انسان جي جان، عزت ۽ امن جي حفاظت جو مڪمل هنر حاصل نه ڪري سگهيو آهي. هٿن ۾ جديد ٽيڪنالاجي اچي وئي آهي، پر دلين ۾ برداشت گهٽجي وئي آهي؛ شهر روشن ٿي ويا آهن، پر ڪيترن ئي انسانن جي زندگين مان امن جي روشني غائب آهي. اهڙي صورتحال ۾ دنيا کي رڳو نئين ٽيڪنالاجي، نئين معاشي پاليسين يا نون سياسي اعلانن جي ضرورت ناهي، پر هڪ نئين عالمي سوچ جي پڻ اشد ضرورت آهي، جيڪا انسان کي هر سڃاڻپ کان اڳ انسان سمجهي.
عالمي امن خاطر هڪ نئون، جامع ۽ اثرائتو عالمي معاهدو ٿيڻ گهرجي، جيڪو رڳو ڪاغذن تي لکيل اصولن جو مجموعو نه هجي، پر دنيا جي هر رياست، هر اداري ۽ هر طاقتور ڌر لاءِ واضح اخلاقي ۽ عملي ذميواري بڻجي. جنگ کي آخري حل نه، پر آخري ناڪامي سمجهيو وڃي؛ اختلافن کي هٿيارن بدران ڳالهين سان حل ڪرڻ کي عالمي اصول بڻايو وڃي؛ ۽ ڪنهن به ملڪ جي طاقت کي ان جي هٿيارن جي تعداد سان نه، پر ان جي انسانن جي تحفظ، انصاف، تعليم، صحت ۽ امن سان ماپيو وڃي.
امن رڳو جنگ جي غير موجودگيءَ جو نالو ناهي. امن تڏهن مڪمل ٿيندو آهي، جڏهن هڪ ماءُ پنهنجي ٻار کي خوف کان سواءِ اسڪول موڪلي سگهي، جڏهن هڪ بزرگ پنهنجي گهر جي دروازي تي بي فڪريءَ سان ويهي سگهي، جڏهن ڪنهن انسان کي پنهنجي زبان، نسل، عقيدي، قوميت يا سرحد سبب نفرت جو نشانو نه بڻايو وڃي، ۽ جڏهن دنيا جو ڪو به ٻار پنهنجي مستقبل کي بارود جي دونهين ۾ نه، پر علم ۽ اميد جي روشنيءَ ۾ ڏسي.
دنيا کي هاڻي انسان دوستيءَ جي علم کي اوچو رکڻو پوندو. اهو علم ڪنهن هڪ قوم، مذهب يا خطي جو نه، پر سڄي انسانذات جو علم آهي. جڏهن انسانيت جو جهنڊو بلند ٿيندو، تڏهن نفرت جا ننڍا ننڍا جهنڊا پاڻمرادو هيٺ لهڻ شروع ٿيندا. انسانيت کي مرڪز بڻائڻ جو مطلب اهو آهي ته اسان ڪنهن انسان جي ڏک کي رڳو ان ڪري پنهنجو ڏک سمجهون، جو هو انسان آهي. جيڪڏهن دنيا جو هڪ حصو سڙي رهيو هجي ۽ ٻيو حصو خاموش تماشائي بڻجي بيهي رهي، ته اها ترقي مڪمل نه ٿي چئي سگهجي.
نئين عالمي امن ۽ نو وار معاهدي ۾ اهو اصول به شامل ٿيڻ گهرجي ته طاقتور ۽ ڪمزور لاءِ انصاف جا معيار مختلف نه هجن. عالمي امن ان وقت تائين مضبوط نٿو ٿي سگهي، جيستائين انصاف جي ميزان جا ٻئي پاسا برابر نه هجن. قانون جي عزت تڏهن پيدا ٿيندي، جڏهن قانون جو اطلاق طاقت جي حساب سان نه، حق جي حساب سان ٿيندو. دنيا کي اهڙي عالمي نظام ڏانهن وڌڻو پوندو، جتي اختلاف کي دشمن بڻائڻ بدران گفتگوءَ جو دروازو کوليو وڃي ۽ سفارتڪاريءَ کي ڪمزوري نه، دانائي سمجهيو وڃي.
اسان کي اهو به سمجهڻو پوندو ته جنگيون صرف سرحدن تي نٿيون ٿين؛ جنگ جو سڀ کان وڏو نقصان انسان جي اندر ٿيندو آهي. جنگ هڪ نسل جي يادگيريءَ ۾ خوف، محرومي ۽ نفرت جا نشان ڇڏي ويندي آهي. هڪ تباهه ٿيل عمارت ٻيهر ٺهي سگهي ٿي، پر هڪ معصوم ٻار جي دل مان خوف کي ختم ڪرڻ لاءِ شايد پوري عمر به گهٽ پئجي وڃي. تنهنڪري جنگ شروع ڪرڻ کان اڳ دنيا جي هر طاقتور ڌر کي ان سوال جو جواب ڏيڻ گهرجي ته فتح ڪنهن جي ٿيندي، جيڪڏهن انسانيت ئي هارائي وڃي؟
اڄ دنيا کي هٿيارن جي مقابلي کان وڌيڪ امن جي ضرورت آهي. ملڪ جيڪڏهن هڪ ٻئي کان وڌيڪ ميزائل ٺاهڻ بدران وڌيڪ اسپتالون، اسڪول، تحقيق جا مرڪز، پاڻيءَ جا منصوبا ۽ روزگار جا موقعا پيدا ڪرڻ ۾ مقابلو ڪن ته ڌرتيءَ جو چهرو ئي بدلجي سگهي ٿو. دفاع ضروري ٿي سگهي ٿو، پر انسانيت جي قيمت تي مستقل خوف جو ماحول پيدا ڪرڻ ترقيءَ جي منزل نٿي بڻجي سگهي.
نئين عالمي معاهدي جو هڪ بنيادي مقصد اهو به هجي ته دنيا جا وسيلا انسانن جي بهتريءَ لاءِ استعمال ٿين. بک، غربت، بيماري، بي روزگاري ۽ بي تعليمي به امن لاءِ وڏا خطرا آهن. جنهن سماج ۾ انسان بنيادي ضرورتن لاءِ پريشان هجي، اتي مايوسي جنم وٺندي آهي؛ ۽ مايوسيءَ مان نفرت جا رستا کلي سگهن ٿا. تنهنڪري عالمي امن جو رستو معاشي انصاف، انساني وقار ۽ برابر موقعن مان به گذري ٿو.
امن جا معاهدا تڏهن ئي زنده رهندا، جڏهن انهن جي روح کي عام انسان جي زندگيءَ تائين پهچايو ويندو. سفارتڪارن جي ميز تي امن جي ڳالهه ٿيڻ ڪافي ناهي؛ امن کي گهرن، اسڪولن، ادارن، بازارن ۽ سماجي روين ۾ به نظر اچڻ گهرجي. ٻوليءَ ۾ نرمي، اختلاف ۾ برداشت، فيصلي ۾ انصاف ۽ طاقت ۾ ذميواري، اهي ئي امن جا روزمره جا روپ آهن.
اچو ته دنيا کي ٻيهر اهو سبق ياد ڪرايون ته ڌرتي ڪنهن هڪ قوم جي ملڪيت ناهي، هي سڀني انسانن جو گڏيل گهر آهي. سرحدون رياستن کي الڳ ڪري سگهن ٿيون، پر انسانيت کي الڳ نٿيون ڪري سگهن. رنگ، نسل، زبان، مذهب ۽ قوميت انسانن جي سڃاڻپ جا مختلف پاسا ٿي سگهن ٿا، پر انهن سڀني کان مٿانهين سڃاڻپ انسان هجڻ آهي.
اڄ ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته دنيا هڪ نئون عزم ڪري: اختلاف رهندا، پر نفرت نه؛ سرحدون رهنديون، پر دشمني نه؛ طاقت رهندي، پر ظلم نه؛ مفاد رهندا، پر انسانيت جي قرباني نه. جيڪڏهن دنيا واقعي مستقبل جي نسلن لاءِ محفوظ ڌرتي ڇڏڻ چاهي ٿي ته عالمي امن لاءِ نئون معاهدو هاڻي رڳو خواهش نه، پر انساني ڀلائيء خاطر اشد ضرورت آهي۔
ڇو ته جنگ ڪنهن هڪ گهر کي نٿي ساڙي؛ ان جو دونهون آخرڪار سڄي انسانيت جي آسمان تائين پهچي ٿو. ۽ امن به ڪنهن هڪ ملڪ جي ملڪيت ناهي، ان جي روشني سڄي ڌرتيءَ کي روشن ڪري سگهي ٿي.
انسانيت جو علم اوچو رکبو، ته امن جو افق پاڻ وسيع ٿيندو ۽ دنيا جڏهن انسانيت کي سڀ کان مٿانهون قدر سمجهندي، تڏهن ڌرتي واقعي انسانن لاءِ رهڻ جهڙي جاءِ بڻجي سگهندي.
__________
حڪيم پريم چاندواڻي شاعر ۽ ڪالم نگار آھي. ڏوڪري شھر ۾ رھي ٿو.
