ترڪيءَ جو موقف واضح آهي ته شام جي خودمختياري ۽ علائقائي سالميت جو احترام ٿيڻ گهرجي. انقره گولان تي اسرائيلي قبضي کي تسليم نٿو ڪري ۽ شام جي سرزمين تي اسرائيلي فوجي موجودگيءَ جي مخالفت ڪري ٿو. ٻئي طرف اسرائيل پنهنجي فوجي قدمن کي قومي سلامتي سان ڳنڍي ٿو ۽ چوي ٿو ته ڏکڻ شام مان ڪنهن به امڪاني خطري کي پنهنجي سرحدن تائين پهچڻ کان اڳ روڪڻ ضروري آهي.
تحرير: پروفيسر ڊاڪٽر نثار احمد صبحپوٽو
شام ۾ گولان جي جبلن تي اسرائيل جو قبضو هڪ ڀيرو ٻيهر وچ اوڀر ۾ وڌندڙ ڇڪتاڻ جو اهم مرڪز بڻجي ويو آهي. گولان جو تڪرار 1967ع جي ڇهن ڏينهن واري جنگ سان ڳنڍيل آهي، جڏهن اسرائيل ۽ مصر، شام ۽ اردن وچ ۾ جنگ ٿي. جنگ جي نتيجي ۾ اسرائيل مصر کان سينا جو وڏو علائقو ۽ غزه، اردن کان اولهه ڪنارو ۽ اوڀر يروشلم، جڏهن ته شام کان گولان جا جبل قبضي ۾ ورتا.
گولان جو ڪل علائقو لڳ ڀڳ 1800 چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان 1200 چورس ڪلوميٽر کن هن وقت اسرائيلي ڪنٽرول هيٺ آهن. اسرائيل 1981ع ۾ گولان کي پنهنجي رياست جو حصو قرار ڏئي اتي پنهنجا قانون لاڳو ڪيا، پر گڏيل قومن ۽ دنيا جي اڪثريت ان کي تسليم نه ڪيو. 1974ع جي اسرائيل-شام معاهدي کان پوءِ ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ گڏيل قومن جي نگرانيءَ هيٺ هڪ علحدگي وارو علائقو قائم رهيو.
پر ڊسمبر 2024ع ۾ بشار الاسد حڪومت جي خاتمي کان پوءِ صورتحال تبديل ٿي وئي. اسرائيلي فوج ڏکڻ شام ۾ پنهنجي فوجي موجودگي وڌائي ۽ ڪجهه نون علائقن ۾ به پوزيشنون قائم ڪيون، جنهن سان گولان جو پراڻو تڪرار ٻيهر تيز ٿي ويو. دمشق جو مطالبو آهي ته اسرائيل پنهنجي نئين فوجي پوزيشنن تان واپس وڃي ۽ 1974ع واري معاهدي ڏانهن موٽي.
هاڻي هن پراڻي تڪرار ۾ ترڪي هڪ اهم نئين ڌر طور ظاھر ٿيو آهي. شام جي نئين حڪومت سان ترڪيءَ جا دفاعي ۽ سياسي لاڳاپا مضبوط ٿيا آهن ۽ انقره شام جي فوجي ڍانچي کي مضبوط ڪرڻ ۾ سهڪار ڪري رهيو آهي. اسرائيل کي خدشو آهي ته ترڪي پنهنجي فوجي موجودگيءَ کي شام جي اتر کان وڌيڪ ڏکڻ طرف وڌائي سگهي ٿو، جنهن سان اها موجودگي گولان ۽ اسرائيلي سرحد جي ويجهو پهچي سگهي ٿي.
اسرائيلي وزير دفاع اسرائيل ڪاتز ترڪيءَ کي سختيءَ سان خبردار ڪندي چيو آهي ته اسرائيل شام ۾ اهڙي ترڪي فوجي موجودگي قبول نه ڪندو، جيڪا سندس سلامتي لاءِ خطرو بڻجي. اسرائيلي حلقن ۾ ترڪيءَ جي امڪاني فوجي توسيع ۽ مستقبل ۾ بڪتر بند دستن جي ڏکڻ شام ڏانهن اچڻ بابت خدشا پڻ ظاهر ڪيا ويا آهن.
هن ڇڪتاڻ جو هڪ نمايان واقعو شام جي ابو الظهور فوجي اڏي تي اسرائيلي حملو هو. اسرائيل جو چوڻ هو ته کيس خدشو هو ته ترڪي اتي فوجي موجودگي يا فضائي دفاعي صلاحيتون قائم ڪرڻ جي تياري ڪري رهيو آهي. ترڪي ۽ شام اهڙي مستقل ترڪي فوجي مقرري جي دعوائن کي رد ڪيو، پر حملي مان واضح ٿيو ته اسرائيل شام ۾ ترڪي جي وڌندڙ فوجي اثر کي گنڀير خطرو سمجهي رهيو آهي.
گولان جي قانوني حيثيت بابت آمريڪا ۾ به هڪ سفارتي تڪرار سامهون آيو. ترڪيءَ ۾ مقرر آمريڪي سفير ٽام بارڪ جي هڪ بيان مان اهو تاثر مليو ته گولان کي شام جو علائقو ۽ اسرائيلي قبضي هيٺ سمجهيو پيو وڃي. بعد ۾ هن پنهنجي بيان جي وضاحت ڪئي ۽ چيو ويو ته آمريڪي سرڪاري پاليسيءَ ۾ ڪا تبديلي ناهي. واشنگٽن 2019ع ۾ گولان تي اسرائيلي خودمختياري تسليم ڪرڻ واري پاليسي برقرار رکڻ جي وضاحت ڪئي.
ترڪي ۽ اسرائيل وچ ۾ وڌندڙ ڇڪتاڻ کي گهٽائڻ لاءِ آمريڪي ثالثيءَ ۾ اردن ۾ ڳالهين جو سلسلو پڻ شروع ٿيو آهي. مقصد اهو آهي ته شام اندر ٻنهي ملڪن جون فوجي سرگرميون سڌي ٽڪراءَ ۾ تبديل نه ٿين. آمريڪا کي خدشو آهي ته جيڪڏهن اسرائيل ۽ ترڪيءَ جون فوجون شام ۾ هڪ ٻئي سان ٽڪرائجي ويون ته صورتحال وڏي علائقائي بحران ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي.
ترڪيءَ جو موقف واضح آهي ته شام جي خودمختياري ۽ علائقائي سالميت جو احترام ٿيڻ گهرجي. انقره گولان تي اسرائيلي قبضي کي تسليم نٿو ڪري ۽ شام جي سرزمين تي اسرائيلي فوجي موجودگيءَ جي مخالفت ڪري ٿو. ٻئي طرف اسرائيل پنهنجي فوجي قدمن کي قومي سلامتي سان ڳنڍي ٿو ۽ چوي ٿو ته ڏکڻ شام مان ڪنهن به امڪاني خطري کي پنهنجي سرحدن تائين پهچڻ کان اڳ روڪڻ ضروري آهي.
شام هن سڄي تڪرار جو بنيادي علائقائي ڌُر آهي. دمشق گولان کي پنهنجي سرزمين قرار ڏئي ٿو ۽ اسرائيل کان ڏکڻ شام ۾ قائم ڪيل نيون فوجي پوزيشنون خالي ڪرڻ ۽ 1974ع واري معاهدي ڏانهن واپس وڃڻ جو مطالبو ڪري ٿو. ساڳئي وقت شام ترڪي سان دفاعي ۽ سياسي سهڪار وڌائي رهيو آهي، جنهن سان اسرائيل جا خدشا وڌيڪ وڌي رهيا آهن.
هن وقت گولان جو مسئلو رڳو اسرائيل ۽ شام جي وچ ۾ پراڻو تڪرار نه رهيو آهي. ترڪي جي وڌندڙ فوجي موجودگي هن معاملي کي نئين طاقت جي مقابلي ۾ تبديل ڪري رهي آهي. اسرائيل گولان ۽ ڏکڻ شام ۾ پنهنجي فوجي برتري برقرار رکڻ چاهي ٿو، شام پنهنجي خودمختياري بحال ڪرڻ جو مطالبو ڪري ٿو، جڏهن ته ترڪي دمشق سان گڏجي شام ۾ پنهنجو دفاعي ڪردار وڌائي رهيو آهي.
هڪ اهم ڳالهه واضح ھجڻ گهرجي ته ترڪ فوج جي گولان ڏانهن سڌي اڳڀرائي يا ترڪ ٽينڪن جي گولان ڏانهن مارچ جي آزاد تصديق هن وقت تائين سامهون ناهي آئي. ترڪ ٽينڪن بابت بحث بنيادي طور اسرائيلي سيڪيورٽي خدشن ۽ امڪاني منظرنامي سان لاڳاپيل آهي. پر شام ۾ ترڪي جي وڌندڙ فوجي موجودگي، اسرائيلي هوائي ڪارروايون ۽ ٻنهي ملڪن وچ ۾ وڌندڙ سفارتي ڇڪتاڻ ان ڳالهه جو اشارو ضرور آهن ته شام ۾ طاقت جو هڪ نئون مقابلو تيزي سان اڀري رهيو آهي.
جيڪڏهن ترڪي پنهنجي فوجي موجودگي کي وڌيڪ ڏکڻ طرف وڌائي ٿو ۽ اسرائيل ان کي پنهنجي سلامتي لاءِ خطرو سمجهي روڪڻ لاءِ فوجي طاقت استعمال ڪري ٿو ته شام هڪ نئين اسرائيل-ترڪي ٽڪراءَ جو ميدان بڻجي سگهي ٿو. اهڙي صورتحال ۾ گولان جا جبل، جيڪي 1967ع کان تڪرار جو مرڪز آهن، هڪ ڀيرو ٻيهر وچ اوڀر ۾ وڏي فوجي ٽڪراءَ جو مرڪز بڻجڻ جو خطرو رکن ٿيون.
_____________
پروفيسر ڊاڪٽر نثار احمد صبحپوٽو سنڌ يونيورسٽي ڄامشوري جي لائبريري ۽ انفارميشن سائنس شعبي جو چيئرمن آھي
