ظلم هميشه تلوار کڻي ميدان ۾ نه ايندو آهي؛ ڪڏهن اهو مٺڙي زبان جي پردي ۾ لڪل هوندو آهي، ڪڏهن ڪنهن جي جائز حق تي قبضي جي صورت اختيار ڪندو آهي، ڪڏهن ڪنهن بي پهچ جي روزيءَ جو وسيلو کسي وٺندو آهي، ته ڪڏهن ڪنهن جي عزت، خودداري ۽ امن سان جيئڻ جي حق کي زخمي ڪندو آهي. ڪنهن کي مسلسل ذهني اذيت ڏيڻ، ڪوڙن الزامن سان بدنام ڪرڻ، ڪمزوريءَ مان فائدو وٺڻ، امانت ۾ خيانت ڪرڻ ۽ پنهنجي مفاد خاطر ٻئي جي زندگي عذاب بڻائڻ به ظلم جون ئي صورتون آهن. ظلم جي سڃاڻپ ان جي ظاهري شڪل مان نه، پر ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ پيڙا مان ٿيندي آهي.
حڪيم پريم چاندواڻي
ظلم جي به هڪ حد هوندي آهي، بي رحميءَ جي به هڪ انتها هوندي آهي ۽ انساني برداشت جو به هڪ دائرو هوندو آهي. جڏهن ڪو ماڻهو پنهنجي طاقت، اختيار، دولت يا اثر رسوخ جي نشي ۾ ٻين جي حقن کي لتاڙڻ لڳندو آهي، تڏهن هو وساري ويهندو آهي ته دنيا رڳو سندس مرضيءَ سان نه ٿي هلي. مظلوم جي خاموشيءَ کي ڪمزوري، مجبورين کي رضامندي ۽ بي وسيءَ کي پنهنجي ڪاميابي سمجهڻ سڀ کان وڏي اخلاقي غلطي آهي. وقت جي عدالت ۾ اهڙا ڪيترائي فيصلا محفوظ هوندا آهن، جن جي خبر ظالم کي تڏهن پوندي آهي، جڏهن سندس ٺاهيل غرور جا محل ڊهڻ لڳندا آهن.
ظلم هميشه تلوار کڻي ميدان ۾ نه ايندو آهي؛ ڪڏهن اهو مٺڙي زبان جي پردي ۾ لڪل هوندو آهي، ڪڏهن ڪنهن جي جائز حق تي قبضي جي صورت اختيار ڪندو آهي، ڪڏهن ڪنهن بي پهچ جي روزيءَ جو وسيلو کسي وٺندو آهي، ته ڪڏهن ڪنهن جي عزت، خودداري ۽ امن سان جيئڻ جي حق کي زخمي ڪندو آهي. ڪنهن کي مسلسل ذهني اذيت ڏيڻ، ڪوڙن الزامن سان بدنام ڪرڻ، ڪمزوريءَ مان فائدو وٺڻ، امانت ۾ خيانت ڪرڻ ۽ پنهنجي مفاد خاطر ٻئي جي زندگي عذاب بڻائڻ به ظلم جون ئي صورتون آهن. ظلم جي سڃاڻپ ان جي ظاهري شڪل مان نه، پر ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ پيڙا مان ٿيندي آهي.
افسوس ته اسان جي سماج ۾ ڪي ماڻهو اهڙا به آهن، جيڪي پنهنجي بي رحميءَ تي شرمسار ٿيڻ بدران ان کي بهادري سمجهن ٿا. کين لڳي ٿو ته جنهن وٽ طاقت آهي، سو هر ڪم ڪري سگهي ٿو؛ جنهن وٽ دولت آهي، سو هر حق خريد ڪري سگهي ٿو؛ ۽ جنهن وٽ اثر رسوخ آهي، تنهن کان ڪير به پڇاڻو نٿو ڪري سگهي. پر اها سوچ هڪ اهڙي سراب وانگر آهي، جنهن جي پويان ڊوڙندڙ انسان آخرڪار پاڻ کي خالي هٿ ڏسي ٿو. طاقت جو اصل امتحان ڪمزور کي دٻائڻ ۾ نه، پر ان جي حفاظت ڪرڻ ۾ آهي. وڏائيءَ جو اصل ثبوت ٻين کي جهڪائڻ ۾ نه، پر پنهنجي نفس کي انصاف جي آڏو جهڪائڻ ۾ آهي.
ظالم اڪثر پنهنجي ڪردار جي خرابيءَ کي لڪائڻ لاءِ مختلف دليل ٺاهيندو آهي. ڪڏهن هو پنهنجي ڏاڍ کي حق جو نالو ڏيندو آهي، ڪڏهن انتقام کي انصاف سمجهندو آهي، ڪڏهن پنهنجي خودغرضيءَ کي مجبوريءَ جو لباس پارائيندو آهي. هو چاهيندو آهي ته ماڻهو سندس دعوائن تي يقين ڪن، پر سندس عملن جو حساب نه وٺن. اهڙي ڪردار جي سڀ کان وڏي بدقسمتي اها آهي ته ماڻهو ڪجهه وقت لاءِ سندس خوف کان خاموش ته رهي سگهن ٿا، پر سندن دلين ۾ احترام پيدا نٿو ڪري سگهجي. خوف سان ماڻهوءَ کي تابع ڪري سگهجي ٿو، پر عزت ڪردار جي سچائيءَ سان ئي حاصل ٿيندي آهي.
هڪ اهم حقيقت اها به آهي ته هر خاموش ماڻهو بي خبر ناهي هوندو ۽ هر برداشت ڪندڙ شخص ڪمزور ناهي هوندو. ڪڏهن ڪو انسان پنهنجي گهر جي سڪون، پنهنجي ٻارن جي مستقبل، پنهنجي عزت يا ڪنهن وڏي نقصان کان بچڻ لاءِ خاموش رهي ٿو. ڪڏهن هو تڪرار کان پاسو ڪري ٿو، ڪڏهن وقت جي انتظار ۾ رهي ٿو ۽ ڪڏهن پنهنجي اندر جي تڪليف ڪنهن سان ونڊي به نٿو سگهي. پر ظالم ان خاموشيءَ جي معنيٰ سمجهڻ بدران ان کي پنهنجي فتح سمجهي ويهندو آهي. هو وساري ٿو ته برداشت جي به هڪ حد هوندي آهي؛ جڏهن اها حد ٽٽندي آهي، تڏهن حالتون، لاڳاپا ۽ اعتماد اهڙي نموني تبديل ٿي سگهن ٿا، جو اڳوڻي حيثيت بحال ڪرڻ ڏکيو ٿي پوي ٿو.
انسان کي اهو به سمجهڻ گهرجي ته ظلم جو هر نتيجو اوچتو ظاهر نٿو ٿئي. ڪڏهن ان جو پهريون نقصان ضمير جي موت جي صورت ۾ سامهون ايندو آهي. پوءِ ماڻهوءَ جي زبان مان سچائي، اکين مان شرم ۽ دل مان رحم نڪري ويندو آهي. آهستي آهستي هو ٻين جي تڪليف کي معمولي سمجهڻ لڳندو آهي. آخرڪار اهڙي بي حسي سندس شخصيت جو حصو بڻجي ويندي آهي. جيڪو ماڻهو ڪنهن جي درد تي کلڻ لڳي، ڪنهن جي مجبوريءَ مان فائدو وٺي ۽ ڪنهن جي حق کي پنهنجو مال سمجهي، تنهن کي پنهنجي اندر ۾ جهاتي پائڻ گهرجي؛ ڇو ته ٻاهرين دنيا کي دوکو ڏيڻ ممڪن آهي، پر پنهنجي ڪردار جي حقيقت کان هميشه بچي نٿو سگهجي.
اسان جي سماج ۾ انصاف جو تصور تڏهن مضبوط ٿيندو، جڏهن مظلوم جي فرياد کي سندس حيثيت جي تارازيءَ ۾ نه توريو ويندو. ڪنهن غريب جي دانهن کي معمولي ۽ ڪنهن بااثر جي شڪايت کي اهم سمجهڻ انصاف نه، پر ناانصافيءَ جي هڪ ٻي شڪل آهي. قانون جي عزت تڏهن قائم ٿيندي، جڏهن ان جو معيار سڀني لاءِ هڪجهڙو هوندو. جيڪڏهن ڪنهن ڪمزور کي پنهنجي حق لاءِ در در ڀٽڪڻو پوي ۽ ڪو طاقتور پنهنجي اثر رسوخ سبب جوابدهيءَ کان بچي وڃي، ته پوءِ سماج ۾ مايوسي وڌندي ۽ ماڻهن جو انصاف تي اعتماد ڪمزور ٿيندو. ان ڪري ظلم خلاف آواز اٿارڻ سان گڏ ضروري آهي ته شڪايت ٻڌڻ، حقيقت معلوم ڪرڻ ۽ حق واپس ڏيارڻ جا رستا به مضبوط ڪيا وڃن.
پر ظلم خلاف جدوجهد جو مطلب اهو هرگز ناهي ته هڪ ظلم جي جواب ۾ ٻيو ظلم ڪيو وڃي. انتقام جي باهه ۾ ساڙيندڙ ماڻهو ڪڏهن ڪڏهن پاڻ به انهيءَ اونداهيءَ جو حصو بڻجي ويندو آهي، جنهن خلاف هن آواز اٿاريو هو. اصل بهادري اها آهي ته انسان پنهنجي حق لاءِ ثابت قدم رهي، حقيقت کي دليل سان پيش ڪري، قانوني ۽ اخلاقي رستو اختيار ڪري ۽ ڪنهن بي گناهه کي نقصان پهچائڻ کان پاسو ڪري. انصاف جو مقصد ڪنهن کي ذليل ڪرڻ نه، پر حق کي بحال ڪرڻ ۽ ظلم جي ورجاءَ کي روڪڻ آهي.
ظالم کي اهو به ياد رکڻ گهرجي ته انساني زندگي ڪا اهڙي ملڪيت ناهي، جنهن کي پنهنجي ڪاوڙ، انا يا مفاد جي حوالي ڪري ڇڏجي. ڪنهن جي ساهه، سلامتي ۽ عزت سان کيڏڻ انسانيت جي بنيادي اصولن جي ڀڃڪڙي آهي. جيڪڏهن ڪنهن جي عمل سبب ڪنهن جي جان يا سلامتيءَ کي خطرو پيدا ٿئي ٿو، ته ان کي معمولي تڪرار سمجهي نظرانداز ڪرڻ بدران فوري طور مناسب قانوني ۽ حفاظتي قدم کڻڻ گهرجن. مظلوم جي حفاظت، ڏوهه جي غيرجانبدار جاچ ۽ ذميوار شخص کان قانون موجب پڇاڻو ئي اهڙا رستا آهن، جيڪي وڌيڪ نقصان کي روڪي سگهن ٿا.
زندگيءَ جي سڀ کان وڏي سچائي اها آهي ته انسان پنهنجي عملن کان الڳ ٿي نٿو سگهي. دولت ورثي ۾ ملي سگهي ٿي، عهدو سفارش سان حاصل ٿي سگهي ٿو ۽ شهرت ظاهري ڏيکاءَ سان به حاصل ڪري سگهجي ٿي، پر سٺو ڪردار انهن مان ڪنهن به شئي سان خريد نٿو ڪري سگهجي. جيڪو شخص ٻين جي حقن جو احترام ڪري ٿو، اهو پنهنجي لاءِ به احترام جو بنياد رکي ٿو؛ جيڪو ٻين جي درد کي محسوس ڪري ٿو، اهو انسانيت جي ويجهو رهي ٿو؛ ۽ جيڪو پنهنجي طاقت کي انصاف لاءِ استعمال ڪري ٿو، اهو ئي حقيقي معنيٰ ۾ طاقتور آهي.
ظلم جي عارضي ڪاميابيءَ کي دائمي فتح سمجهڻ وڏي خودفريبي آهي. تاريخ جا ورق هجن يا روزمره جي زندگيءَ جا واقعا، هر هنڌ اها حقيقت نظر اچي ٿي ته بي رحميءَ سان حاصل ڪيل فائدو رشتن ۾ زهر ڀري ٿو، اعتماد کي ٽوڙي ٿو ۽ انسان کي ٻين جي نظرن ۾ بي قدر ڪري ڇڏي ٿو. ان جي ابتڙ، رحم، انصاف ۽ سچائيءَ سان ڪيل عمل شايد فوري فائدو نه ڏين، پر اهي انساني وقار کي مضبوط ڪن ٿا ۽ سماج ۾ اعتماد پيدا ڪن ٿا.
اڄ ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته هر ماڻهو پنهنجي ضمير کان سوال ڪري: ڇا منهنجي ڪنهن عمل سان ڪنهن بي گناهه جي دل ڏکي آهي؟ ڇا مون ڪنهن جي مجبوريءَ جو ناجائز فائدو ورتو آهي؟ ڇا مون پنهنجي طاقت، زبان يا اختيار سان ڪنهن جو جائز حق کسيو آهي؟ جيڪڏهن جواب ها ۾ آهي، ته اصلاح لاءِ دير ڪرڻ بدران پنهنجي غلطيءَ جو اعتراف ڪرڻ، نقصان جو ازالو ڪرڻ ۽ آئنده اهڙي عمل کان پاسو ڪرڻ گهرجي. ڇو ته معافيءَ جي معنيٰ رڳو لفظن جي ادائگي ناهي؛ سچي معافيءَ جو ثبوت رويو بدلائڻ ۽ متاثر ٿيل شخص جو حق واپس ڪرڻ آهي.
ڇا ايڏو ظلم ڦٻي ويندئي؟ اهو سوال رڳو ڪنهن هڪ ظالم لاءِ ناهي، پر هر ان شخص لاءِ آهي، جيڪو سمجهي ٿو ته سندس ڏاڍ جو ڪو حساب نه ٿيندو. ياد رکڻ گهرجي ته هر ظلم جو انجام هڪجهڙو يا فوري نه هوندو آهي، پر ظلم جا زخم انساني زندگين تي پنهنجا نشان ضرور ڇڏيندا آهن. انصاف لاءِ جاڳندڙ ضمير، قانون جي بالادستي ۽ سچ جي طاقت ڪنهن به مهذب سماج جا بنيادي سهارا آهن. ظلم کي روڪڻ لاءِ خاموش تماشائي بڻجڻ بدران حق جي حمايت ڪرڻ، مظلوم جي حفاظت ڪرڻ ۽ ناانصافيءَ خلاف ذميواريءَ سان آواز اٿارڻ ضروري آهي.
ڇو ته بي رحميءَ سان ڪنهن جو ساهه کسي وٺڻ کان اڳ، ظالم پنهنجي انسانيت وڃائي ويهندو آهي؛ ۽ جڏهن انسانيت ئي ختم ٿي وڃي، تڏهن ظاهري ڪاميابيءَ جي باوجود زندگيءَ جو اصل مقصد هٿن مان نڪري ويندو آهي. سو، ظلم ڪرڻ کان اڳ سوچيو، ڪنهن جو حق کسڻ کان اڳ ضمير کي جاڳايو ۽ ڪنهن جي مجبوريءَ تي کلڻ کان اڳ انسان هجڻ جي معنيٰ سمجهو. طاقت عارضي آهي، اختيار امانت آهي ۽ انصاف انسانيت جو بنيادي حق آهي.
___________
حڪيم پريم چاندواڻي شاعر ۽ ڪالم نگار آھي. ھُو ڏوڪري شھر ۾ رھي ٿو.
