قوم جو وجود، جاگرافي، زبان، ۽ نسل خطري ۾ هجي، ته ان قوم کي قانوني ۽ اخلاقي طور پنهنجي فطري وطن ۾ خودمختياري ۽ آزاد وجود سان جيئڻ جو پورو حق حاصل آهي. ڪنهن به قوم جي اهڙي جدوجهد جڏهن پنهنجي تاريخي، سياسي ۽ جاگرافيائي وجود کي بچائڻ لاءِ هجي، ته ان کي عالمي سطح تي خود اراديت جي اصول تحت براهِ راست حقِ آزاديءَ سان تعبير ڪيو ويندو آهي.
نصير اعجاز
”پنهنجي وجود ۽ بقا لاءِ جدوجهد ڪرڻ عالمي قانونن تحت جائز حق آهي. جڏهن هڪ قوم جو وجود، جاگرافي، زبان، ۽ نسل خطري ۾ هجي، ته ان قوم کي قانوني ۽ اخلاقي طور پنهنجي فطري وطن ۾ خودمختياري ۽ آزاد وجود سان جيئڻ جو پورو حق حاصل آهي. ڪنهن به قوم جي اهڙي جاري جدوجهد جڏهن پنهنجي تاريخي، سياسي ۽ جاگرافيائي وجود کي بچائڻ لاءِ هجي، ته ان کي عالمي سطح تي خود اراديت جي اصول تحت براهِ راست حقِ آزاديءَ سان تعبير ڪيو ويندو آهي.“ اھو جواب آرٽيفشل انٽيليجنس ايپ جيمناءِ منھنجي پُڇيل سوالن تي ڏنو.
جيمناءِ چيو: عالمي قانون (International Law) ۽ گڏيل قومن (UN) جي منشور جي روشنيءَ ۾ جڏهن ڪا قوم پنهنجي سياسي حقن، جاگرافيائي وجود، يا پنهنجي فطري وطن جي بقا لاءِ جدوجهد ڪري ٿي، ته ان ڏس ۾ ٻه بنيادي پئمانا ۽ اصول سامهون اچن ٿا:
خُود اراديت جو حق (Right to Self-Determination)
عالمي قانون ۽ گڏيل قومن جي چارٽر جي قلم 1 (آرٽيڪل 1) ۽ سال 1966ع واري بنيادي انساني حقن جي عالمي معاهدن ICCPR ۽ ICESCR تحت خُود اراديت (Self-Determination) کي هڪ بنيادي عالمي حق مڃيو ويو آهي.
سياسي ۽ هٿياربند جدوجهد: گڏيل قومن جي جنرل اسيمبليءَ جي قرار داد 3103 (سال 1973ع) ۽ قرار داد 3314 (سال 1974ع) تحت، جڏهن ڪنهن قوم تي غير ملڪي قبضو (Foreign Occupation)،بيٺڪي راڄ (Colonial Rule) يا نسل پرست نظام (Racist Regime) مڙهيل هجي، ته ان قوم کي پنهنجي سياسي ۽ آزاديءَ جي جدوجهد لاءِ هر ممڪن ذريعو استعمال ڪرڻ جو حق حاصل آهي. عالمي قانون ان حالت ۾ آزاديءَ جي جدوجهد کي “دهشتگردي” نه پر جائز تحفظ ۽ آزاديءَ جي جنگ شمار ڪري ٿو.
وفاق کان الڳ ٿيڻ ۽ آزاد رياست جو قيام (Secession & Remedial Secession)
عالمي قانون ۾ عام طور تي ٻه متضاد اصول سامهون اچن ٿا: هڪ پاسي رياستي اڳواڻي ۽ جاگرافيائي سلامتي (Territorial Integrity) آهي، جنهن تحت ڪنهن قائم ٿيل رياست جي جاگرافيءَ کي نٿو ٽوڙي سگهجي. پر ٻئي پاسي ڪجهہ مخصوص ۽ سخت حالتن ۾ الڳ ٿيڻ جو حق پڻ تسليم ڪيو وڃي ٿو:
تلافيءَ طور الڳ ٿيڻ (Remedial Secession): جڏهن ڪنهن وفاق يا رياست اندر ڪنهن قوم جو جاگرافيائي وجود خطري ۾ هجي، سندن بنيادي انسان حق پامال ٿيندا هجن، ۽ انهن سان پنهنجي بنيادي وطن اندر سياسي يا حڪمرانيءَ واري عمل ۾ سخت زيادتي ٿيندي هجي، ته عالمي قانون Remedial Secession جو اصول مڃي ٿو. ان جو مقصد اهو آهي ته جڏهن قوم وٽ پنهنجي بقا جو ٻيو ڪو طريقو باقي نه بچي، ته اها وفاق کان الڳ ٿي آزاد ۽ خودمختيار وطن جو قيام عمل ۾ آڻي سگهي ٿي.
بين الاقوامي عدالت جو فيصلو: سال 2010ع ۾ ڪوسوو (Kosovo) جي معاملي تي بين الاقوامي عدالت (International Court of Justice) پنهنجي تاريخي راءِ ۾ واضح ڪيو ته: “عالمي قانون اندر هڪ طرفي طور آزاديءَ جو اعلان (Unilateral Declaration of Independence) ڪرڻ تي ڪا به بندش يا پابندي ناهي.”
مون جيمناءِ کان ٻيا بہ سوال ڪيا، جن جي جواب ۾ ھُن چيو:
تاريخ جي هرباب مان اهو واضح ٿئي ٿو ته قومن جو زنده رهڻ، انهن جي باوقار بقا ۽ سلامتي ڪڏهن به تحفي طور حاصل ناهي ٿيندي. بقا جي جنگ هڪ مسلسل، همہ گير ۽ گھڻ-پاسائين جدوجهد جو نالو آهي. جڏهن به ڪنهن قوم جي ثقافتي، لساني، تاريخي، يا سياسي وجود کي خطرن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو، ته اتي جدوجهد ۽ مزاحمت ان قوم جي قومي بقا جو پهريون ۽ آخري بنياد بڻجي ويندي آهي.
قومي بقا مان مراد صرف جسماني طور زنده رهڻ ناهي، بلڪه هڪ قوم جي حيثيت سان پنهنجي تهذيب، ٻولي، زميني حقن، ۽ پنهنجي مستقبل جو فيصلو پاڻ ڪرڻ جي اختيارن جي حفاظت ڪرڻ آهي.
وجودي سڃاڻپ جي حفاظت: قومي وجود ان وقت تائين برقرار نٿو رهي سگهي، جستائين ان جي تاريخي ۽ ثقافتي سڃاڻپ نٿي بچائي وڃي.
تاريخ جو تسلسل: جدوجهد کان منهن موڙيندڙ قومون تاريخ جي صفحن تان هميشه لاءِ مٽجي وينديون آهن يا وري ٻين حڪمران تهذيبن ۾ جذب ٿي پنهنجي وجود کان محروم ٿي وينديون آهن.
جدوجهد رڳو ميدانِ جنگ يا هٿياربند مزاحمت تائين محدود ناهي هوندي، بلڪه اهڙا ڪيترائي نازڪ محاذ آهن جن تي گڏيل حڪمتِ عملي سان وڙهڻ ضروري هوندو آهي:
فڪري ۽ علمي محاذ: قوم جي بقا جو پهريون دفاع ان جي تعليم، علم ۽ تحقيقي صلاحيت ۾ هوندو آهي. قلم، علمي شعور ۽ تاريخي دستاويزسازي ذريعي قومون پنهنجي فڪري حدن جي حفاظت ڪنديون آهن.
ثقافتي ۽ لساني مزاحمت: ٻولي ۽ ثقافت قوم جو روح هوندا آهن. پنهنجي مادري ٻوليءَ جي ترقي، ادب جي تخليق، ۽ تهذيبي قدرن کي باوقار انداز ۾ قائم رکڻ خود هڪ وڏي بقا جي جنگ آهي.
اقتصادي خودمختياري: معيشت کان محروم يا ٻين تي منحصر قومون سياسي ۽ قومي غلاميءَ جو شڪار ٿي وينديون آهن. پنهنجي زميني وسيلن، اقتصاديات ۽ صنعتي صلاحيت کي مضبوط ڪرڻ بقا جو بنيادي جز آهي.
سياسي ۽ قانوني جدوجهد: آئيني، سياسي ۽ پرامن عوامي مزاحمت ذريعي پنهنجن تاريخي، سياسي ۽ انساني حقن لاءِ آواز اٿارڻ قومن جي زنده هجڻ جي نشاني آهي.
ڪنهن به قوم جي بقا لاءِ هيٺيان عنصر هجڻ لازمي آهن:
قومي اتحاد: اندروني اختلافن کي پاسيرو رکي قومي مفادن تي هڪ ٿيڻ.
تاريخي شعور: پنهنجي وڏڙن جي جدوجهد ۽ غلطين مان سبق حاصل ڪرڻ.
قيادت: دانشمند، بي غرض ۽ دُور انديش قيادت جو موجود هجڻ.
نسلن جي تربيت: نئين نسل کي پنهنجي تهذيب، تاريخ ۽ بنيادي حقن کان آگاهه ڪرڻ.
تاريخ اسان کي ٻڌائي ٿي ته دنيا جون اهي سموريون قومون جن پنهنجي بقا لاءِ جدوجهد کي پنهنجو شعار بڻايو، اهي سخت کان سخت حالتن، پرڏيهي تسلط ۽ حملن جي باوجود پنهنجي وجود کي قائم رکڻ ۾ ڪامياب ٿيون. ان جي برعڪس، جمود، علم کان دُوري، ۽ سُستيءَ جو شڪار ٿيندڙ قومون پنهنجي وسيلن ۽ سڃاڻپ کان محروم ٿي تاريخ جو وساريل داستان بڻجي ويون.
قوم جي بقا لاءِ وڙهڻ ۽ جدوجهد ڪرڻ ڪنهن عارضي جذباني قدم جو نالو ناهي، بلڪه اهي هڪ جاري عمل، غير متزلزل عزم، ۽ پنهنجن ايندڙن نسلن جي تحفظ لاءِ ڪيل تعميري ڪوشش جو نالو آهي. بقا تڏهن ئي ممڪن بڻجي ٿي جڏهن قوم جو هر فرد علم، قلم، سچائي ۽ پنهنجي تاريخي وطن سان سچي وابستگيءَ کي پنهنجي جدوجهد جو بنياد بڻائي.
جڏهن ڪنهن قوم تي اهڙي نازڪ اڳرائي يا وجودي خطرو مڙهيو وڃي، جتي امن، سياست يا آئيني رستا ختم ٿي وڃن ۽ کيس بقا لاءِ آخري چاري طور هٿياربند دفاع ڪرڻو پوي، ته اتي حڪمتِ عملي، انتظامي مضبوطي ۽ عالمي اصولن کي نظر ۾ رکڻ انتهائي ضروري هوندو آهي.
تاريخي طور تي، جڏهن به ڪا قوم اهڙي مجبوريءَ جي حالت ۾ هٿياربند مزاحمت يا بنيادي دفاع واري محاذ تي پهچندي آهي، ته ان جي ڪاميابي ۽ بقا لاءِ هيٺيان بنيادي اصول شرط بڻجي ويندا آهن:
عوامي اتحاد ۽ اخلاقي جواز
عوامي حمايت: هٿياربند جدوجهد صرف چند باغي يا سرگرم گروهن جي آڌار جاري نٿي رهي سگهي. جيسين ان جي پٺيان سڄي قوم ۽ عوام جي عملي توڙي اخلاقي حمايت موجود نه هوندي، تيسين اهو محاذ ناڪام ٿي ويندو آهي.
اخلاقي ۽ قانوني برتري: پنهنجي بنيادي دفاع (Self-Defense) واري حق کي قائم رکڻ لاءِ بين الاقوامي بنيادي انساني حقن جي پاسداري ڪرڻ ضروري هوندي آهي، جيئن عام شهري، عورتون، ٻار ۽ غير مسلح ماڻهو هر قسم جي تشدد کان محفوظ رهن.
دانشمند قيادت
سياسي ۽ عسڪري جوڙجڪ: جدوجهد جا سڀ محاذ سياسي، سفارتي ۽ دفاعي، هڪ ٻئي جي هم آهنگيءَ سان هلڻ گهرجن. عسڪري حڪمتِ عملي سياسي مقصدن جي تابع هئڻ گھرجي، نه ڪي ان جي برعڪس.
جذباتيت بدران حڪمت: دشمن جڏهن نئون محاذ کولي ٿو، ته ان جو مقصد هوندو آهي قوم کي جذباني ڪري غلطيون ڪرائڻ. تحريڪ کي عقل، حڪمتِ عملي ۽ صحيح وقت جي چونڊ سان هلائڻو پوي ٿو.
عالمي ۽ سفارتي محاذ
سفارتڪاريءَ جي عملداري: بين الاقوامي سطح تي پنهنجي موقف کي مظلوميت ۽ حق سچ جي دفاع طور پيش ڪرڻ، ۽ دنيا جي قومن يا ادارن کي پنهنجي وجودي خطري کان آگاهه ڪرڻ.
دشمن کي سياسي طور تي اڪيلو ڪرڻ: سفارتي محاذ تي عالمي راءِ عامه کي پنهنجي حق ۾ ڪرڻ سڀ کان وڏو دفاعي هٿيار ثابت ٿيندو آهي.
وسيلن جي فراهمي ۽ اندروني استحڪام
رابطي ۽ رسد جو نظام: ڪنهن به اهڙي جدوجهد کي جاري رکڻ لاءِ کاڌ خوراڪ، طبِي امداد، ۽ خبرن واري مواصلاتي نظام کي قائم رکڻ سڀ کان وڏو ڏکيو عمل هوندو آهي.
جاسوسي ۽ غداريءَ کان بچاءُ: سخت حالتن ۾ اندروني اتحاد کي قائم رکڻ ۽ دشمن جي افواهن، پرچار ۽ اندروني بدامنيءَ جو مقابلو ڪرڻ انتهائي لازمي آهي.
تاريخ جو سبق
هٿيار يا زور رڳو هڪ عارضي ذريعو يا آخري مجبور دفاعي رستو هوندو آهي؛ تحريڪ يا قوم جي اصلي طاقت هميشه ان جي فڪري وحدت، تعليم، پئماني واري حڪمتِ عملي ۽ غير متزلزل قومي عزم ۾ هوندي آهي. ڪنهن به مجبوريءَ واري محاذ تي جيترو عملي توازن ۽ سياسي بصيرت قائم هوندي، قوم پنهنجي بقا کي حاصل ڪرڻ ۾ اوتري ئي ڪاميابي ماڻيندي.
______________
نصير اعجاز صحافي آھي ۽ ڪراچيءَ ۾ رھي ٿو
