4 سيپٽمبر 2026ع تي 164 ملڪن دنيا جا نقشا وڌيڪ درست نموني پيش ڪرڻ جي حمايت ڪئي. اهو فيصلو اسڪولن ۾ استعمال ٿيندڙ ان تصوير تي سوال اٿاري ٿو، جنهن جون پاڙون 1569ع تائين وڃن ٿيون.
تحرير: ڪلاونتي راجا
ڪو نقشو ڪنهن به ملڪ کي غلط هنڌ ڏيکارڻ کان سواءِ به گمراهه ڪندڙ ٿي سگهي ٿو. رڳو دنيا جي هڪ حصي کي ٻئي جي ڀيٽ ۾ تمام وڏو ڏيکارڻ سان به اهو اسان جي سمجھه تي اثر وجهي سگهي ٿو. گڏيل قومن ۾ ٿيل هڪ اهم ووٽنگ جي پٺيان به اهو ئي مسئلو آهي، جنهن کي جيترو ڌيان ملڻ گهرجي ها، اوترو نه مليو آهي.
4 سيپٽمبر 2026ع تي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي “نقشو درست ڪريو” واري قرارداد 164 حمايتي ووٽن ۽ هڪ مخالف ووٽ سان منظور ڪئي، جڏهن ته ڇهن ملڪن ووٽ ڏيڻ کان پاسو ڪيو. آفريقي يونين جي حمايت سان ٽوگو ان قدم جي اڳواڻي ڪئي. آمريڪا واحد ملڪ هو، جنهن مخالفت ۾ ووٽ ڏنو. ايسٽونيا، جارجيا، لٿوانيا، مولدووا، سربيا ۽ يوڪرين ووٽ ڏيڻ کان پاسو ڪيو.
هي فيصلو حڪومتن ۽ ادارن کي اهڙن نقشن تي ٻيهر غور ڪرڻ لاءِ چوي ٿو، جيڪي ملڪن ۽ کنڊن، خاص ڪري آفريقا، جي هڪ ٻئي جي ڀيٽ ۾ پکيڙ کي غلط نموني پيش ڪن ٿا. ان جو بنيادي پيغام سادو آهي: جنهن تصوير وسيلي اسان دنيا بابت سکون ٿا، اها ان جي جاگرافيءَ کي وڌيڪ درست ۽ متوازن نموني ڏيکاري.
سڀ کان حيران ڪندڙ ڀيٽ تي نظر وجهو. آفريقا جي پکيڙ لڳ ڀڳ 3 ڪروڙ 4 لک چورس ڪلوميٽر آهي، جڏهن ته گرين لينڊ جي پکيڙ اٽڪل 21 لک 70 هزار چورس ڪلوميٽر آهي. اهڙيءَ طرح آفريقا، گرين لينڊ کان لڳ ڀڳ چوڏهن ڀيرا وڏو آهي. تنهن هوندي به عام مرڪيٽر نقشي ۾ ٻئي لڳ ڀڳ هڪ جيترا نظر اچن ٿا.
هي ڪلاس روم جي ڪا معمولي غلطي ناهي. اهو هڪ پوري کنڊ ۽ هڪ ٻيٽ جي وچ ۾ پکيڙ جي ڀيٽ کي بدلائي ڇڏي ٿو. نقشي کي ڏسندڙ ٻار کي ڪيئن خبر پوي ته سامهون نظر ايندڙ ڀيٽ حقيقت کان ايتري پري آهي؟
ان جي وضاحت اسان کي 457 سال پوئتي، آگسٽ 1569ع ۾ وٺي وڃي ٿي. ان مهيني فليمش نقشه ساز جيرارڊس مرڪيٽر پنهنجو عالمي نقشو ڊوئسبرگ ۾ شايع ڪيو، جيڪو هاڻي جرمنيءَ جو شهر آهي. تاريخي ماخذ اشاعت جو مهينو ۽ سال ٻڌائين ٿا، پر ڪو مقرر ڏينهن نٿا ٻڌائين.
مرڪيٽر سامونڊي سفر ۾ رستو ڳولڻ جو مسئلو حل ڪري رهيو هو. سندس نقشي ۾ ملاحن لاءِ قطب نما موجب هڪ مقرر رخ تي هلندڙ رستي کي سڌي ليڪ سان ڏيکارڻ ممڪن ٿيو. سمنڊ پار سفر جي رٿابنديءَ لاءِ اها وڏي سهولت هئي.
پر ان سهولت جي قيمت به ادا ڪرڻي پئي. سندس نقشي ۾ قطبن ڏانهن ويندي دنيا جي تصوير وڌيڪ ڇڪجي ۽ ڦهلجي ٿي. ان ڪري گرين لينڊ، ڪينيڊا، روس ۽ اتر يورپ، خطِ استوا جي ويجهن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ وڏا نظر اچن ٿا. نقشي سامونڊي سفر لاءِ هڪ اهم خاصيت ته محفوظ رکي، پر پکيڙ جي درست ڀيٽ وڃائي ڇڏي.
مرڪيٽر جي ڪم کي ان جي اصل مقصد موجب سمجھڻ گهرجي. هن اهو نقشو کنڊن جي پکيڙ سيکارڻ لاءِ نه ٺاهيو هو. مسئلو تڏهن پيدا ٿيو، جڏهن سفر ۾ رهنمائيءَ لاءِ تيار ڪيل نقشو، پنهنجي حدن جي واضح وضاحت کان سواءِ، دنيا جي عام تصوير بڻجي ويو.
“نقشو درست ڪريو” مهم جنهن متبادل کي اڳتي آڻي ٿي، اهو “ايڪوئل ارٿ”، يعني Equal Earth آهي. اهو ايسري (Esri) جي ماهر بويان شاوريچ (Bojan Šavrič)، آمريڪي نيشنل پارڪ سروس سان لاڳاپيل نقشه ساز ٽام پيٽرسن ۽ آسٽريليا جي موناش يونيورسٽي جي برنهارڊ جيني گڏجي تيار ڪيو. ان کي متعارف ڪرائيندڙ سندن تحقيقي مقالو 7 آگسٽ 2018ع تي آن لائن شايع ٿيو.
تنهن ڪري هي نقشو گڏيل قومن جي ووٽنگ کان اٺ سال اڳ وجود ۾ اچي چڪو هو. ان کي گڏيل قومن ايجاد نه ڪيو آهي. گڏيل قومن جي نئين فيصلي جو فرق سمجھڻ لاءِ پراڻي ۽ نئين نقشي ۾ آفريقا ۽ گرين لينڊ کي ڏسو. پراڻي نقشي ۾ ٻئي لڳ ڀڳ هڪ جيترا نظر اچن ٿا، جڏهن ته حقيقت ۾ آفريقا، گرين لينڊ کان چوڏهن ڀيرا وڏو آهي. نئون ايڪوئل ارٿ نقشو اها نسبت درست ڏيکاري ٿو. اهڙيءَ طرح آفريقا ۽ ڏکڻ آمريڪا جي اصل پکيڙ وڌيڪ واضح ٿئي ٿي، جڏهن ته گرين لينڊ، ڪينيڊا ۽ روس جا اهي حصا، جيڪي پراڻي نقشي ۾ وڌائي ڏيکاريل هئا، نسبتاً ننڍا نظر اچن ٿا. مطلب ته ڪنهن به ملڪ جي زمين يا سرحد نه بدلي آهي؛ رڳو دنيا کي ڏسڻ واري تصوير وڌيڪ درست ٿي آهي. گڏيل قومن اسڪولن ۽ ادارن کي اهڙا نقشا استعمال ڪرڻ جي همٿ افزائي ڪئي آهي، جيئن ماڻهو ملڪن ۽ کنڊن جي پکيڙ جي صحيح ڀيٽ سمجھي سگهن.
ان جي شروعات اسڪولن جي نقشن بابت هڪ بحث مان ٿي. 2017ع ۾ بوسٽن جي سرڪاري اسڪولن گال پيٽرس نقشو اختيار ڪرڻ جو اعلان ڪيو. اهو پکيڙ جي درست نسبت برقرار رکي ٿو، پر ڪجهه کنڊن جون شڪليون گهڻو ڊگهيون يا ڇڪيل نظر اچن ٿيون. پيٽرسن وڌيڪ مناسب متبادل ڳولڻ شروع ڪيو ۽ جيني توڙي شاوريچ کي گڏجي نئون نقشو ٺاهڻ جي دعوت ڏني.
سندن مقصد اهڙو عالمي نقشو ٺاهڻ هو، جيڪو پکيڙ جي صحيح نسبت به ڏيکاري ۽ ڏسڻ ۾ سڃاتل توڙي سمجھڻ ۾ آسان به هجي. ايڪوئل ارٿ ۾ آفريقا، ڏکڻ آمريڪا ۽ گرم علائقن جي اتر وارن زميني علائقن سان وڌيڪ درست ڀيٽ ڪري سگهجي ٿي. هي انهن کي هٿرادو وڏو نٿو ڪري، پر مرڪيٽر نقشي ۾ خطِ استوا کان پري علائقن کي مليل غيرمتناسب واڌ کي ختم ڪري ٿو.
ايڪول ارٿ ڪو اڻ آزمايل خيال به ناهي. ايسري جي بيان موجب، ان جي اشاعت کان لڳ ڀڳ هڪ هفتي پوءِ ناسا جي گوڊارڊ انسٽيٽيوٽ فار اسپيس اسٽڊيز ان کي دنيا جي ماهوار گرمي پد ۾ معمول کان فرق ڏيکاريندڙ نقشن لاءِ استعمال ڪرڻ شروع ڪيو. ان کي نقشه سازيءَ جي مختلف سافٽ ويئرن ۾ به شامل ڪيو ويو آهي.
ان کان پوءِ ان معاملي سياسي مهم جي صورت اختيار ڪئي. آفريقا نو فلٽر ۽ اسپيڪ اپ آفريقا نالي تنظيمن صحيح پکيڙ ڏيکاريندڙ نقشن جي وڌيڪ استعمال لاءِ مهم هلائي. ٽوگو جي پرڏيهي وزير رابرٽ ڊسي اهو معاملو گڏيل قومن تائين پهچايو. حمايت ڪندڙن لاءِ هي رڳو جاگرافيءَ جو نه، پر درست نمائندگيءَ جو به سوال آهي: ڪنهن کنڊ جي اصل پکيڙ سمجھڻ لاءِ پهرين اسڪول جي گمراهه ڪندڙ تصوير کي درست ڪرڻ جي ضرورت ڇو پوي؟
ٽرمپ انتظاميا ان سان اختلاف ڪيو. آمريڪا قرارداد کي نظرياتي ايجنڊا اڳتي وڌائڻ ۽ وڌيڪ اهم عالمي مسئلن تان ڌيان هٽائڻ وارو قدم قرار ڏنو. اهو اعتراض پڙهندڙن آڏو رکڻ ضروري آهي، پر جاگرافيءَ جي درست تعليم ڏيڻ لاءِ جنگ، غربت يا موسمياتي تبديليءَ کي منهن ڏيڻ جون ڪوششون روڪڻ جي ضرورت ناهي.
هن خبر جي هڪ اهم حد به سمجھڻ گهرجي. گڏيل قومن هر نقشو بدلائڻ جو حڪم نه ڏنو آهي، نه مرڪيٽر نقشي تي پابندي وڌي آهي ۽ نه ايڪول ارٿ کي سڄي دنيا جو لازمي سرڪاري نقشو بڻايو آهي. قرارداد قانوني طور پابند ڪندڙ ناهي. اها اتي وڌيڪ مناسب نقشا استعمال ڪرڻ جي همٿ افزائي ڪري ٿي، جتي زميني پکيڙ جي درست ڀيٽ اهم هجي.
ڪو به چپٽو نقشو گول ڌرتيءَ کي مڪمل درست نموني نٿو ڏيکاري سگهي. ڌرتيءَ جي گول مٿاڇري کي چپٽو ڪرڻ ائين آهي، جيئن نارنگيءَ جي کل کي پکيڙي سڌو ڪجي: ڪٿي نه ڪٿي اها ڇڪبي، ڦاٽندي يا شڪل بدلائيندي. ايڪوئل ارٿ پکيڙ جي نسبت محفوظ رکي ٿو، پر هر زاويي، فاصلي ۽ رخ کي درست نٿو رکي سگهي. مختلف مقصدن لاءِ مختلف نقشن جي ضرورت رهندي.
پاڪستان لاءِ هي تعليم جي هڪ سادي پر اهم حصي کي بهتر ڪرڻ جو موقعو آهي. اسڪولن ۾ مرڪيٽر ۽ ايڪوئل ارٿ جا نقشا، هڪ گلوب سان گڏ رکي سگهجن ٿا. ٻار پهرين گرين لينڊ ۽ آفريقا جي ڀيٽ ڪن، پوءِ ڏکڻ ايشيا ۽ اتر وارن کنڊن کي ڏسن. اهڙيءَ طرح هو جاگرافي به سکندا ۽ ڪنهن سڃاتل تصوير تي سوال ڪرڻ جي عادت به.
کنڊن جي پکيڙ تبديل ناهي ٿي. 4 سيپٽمبر تي جيڪا ڳالهه بدلي، سا هئي دنيا جي ان پراڻي تصوير تي سوال اٿارڻ لاءِ عالمي سطح تي تيار ٿيڻ.
آفريقا هميشه ايترو ئي وڏو هو. اسان جا نقشا به اسان کي اها حقيقت ڏسڻ ۾ مدد ڏيڻ گهرجن.
____________
ڪلاونتي راجا سياسي ۽ سماجي ڪارڪن آهي، جيڪا گذريل ٻن ڏهاڪن کان پاڻي، اقليتن، عورتن ۽ ٻين عوامي مسئلن لاءِ جدوجهد ۽ آگاهي جي ڪم سان وابسته آهي. لکڻ ۽ تقرير ذريعي عوامي مسئلن کي اجاگر ڪرڻ سندس دلچسپي آهي. رابطو kalavanti.raja@gmail.com
علمي ڳالھ زبردست