جيڪب آباد جو ڊاڪٽرھيمنداس سنڌ جو صحت جو وزير بہ ھو. ميڊيڪل ڪاليج جي افتتاح مھل گورنر چيو تہ ڪاليج سندس بدران ڊاڪٽر ھيمنداس جي نالي سان ھجڻ گھرجي ھا. ڊائو ميڊيڪل ڪاليج جو نالو پھرين سنڌ ميڊيڪل ڪاليج ھو.
14 آگسٽ 1947ع تي، شهرين جي جشن واري ڪميٽيءَ وائسراءِ مائونٽ بيٽن ۽ گورنر جنرل محمد علي جناح جي جلوس جي رستي تي سورنهن استقبالي گيٽ اڏيا هئا. هر هڪ گيٽ تي ڪنهن نامور شهريءَ، سياسي اڳواڻن، مذهبي شخصيتن، دانشورن ۽ قومي هيروز جا نالا هئا. انهن سورنهن مان هڪ هو ڊاڪٽر هيمنداس واڌواڻي. هن ايم بي بي ايس جي ڊگري بمبئيءَ جي گرانٽ ميڊيڪل ڪاليج مان حاصل ڪئي هئي، ۽ ويانا مان ڪن، نڪ ۽ گلي جي بيمارين ۾ اعلي مهارت حاصل ڪئي. هو جيڪب آباد ميونسپالٽي جو هڪ ڊگهو عرصو ميمبر رهيو
ڊاڪٽر هيمنداس ۽ سندس خاندان 1950ع تائين سنڌ ۾ ئي رهيا. ڪير تصور ڪري سگهي ٿو ته ڪهڙيون تبديليون هيون جن کين آخرڪار لڏڻ تي مجبور ڪيو – اهو احساسِ محرومي، بي وسي، ۽ ان عزت ۽ وقار جو نقصان جيڪو هن ڏهاڪن جي سخت محنت سان ڪمايو هو؟ ڊاڪٽر هيمنداس انهن هزارين نامور سنڌي پروفيشنلز مان هڪ هو جن پنهنجو سڀ ڪجهه وڃائي ڇڏيو هو ۽ وٽن نئين شروعات لاءِ وسيلا نه هئا.
ساز اگروال
14 آگسٽ 1947ع تي، جنهن ڏينهن پاڪستان وجود ۾ آيو، ڪراچي شهر جشن جي رنگن ۾ ٻڏل هو. هڪ ٽي ميل ڊگھو سرڪاري جلوس شهر مان گذري رهيو هو، جنهن جي اڳواڻي وائسراءِ لوئس مائونٽ بيٽن ۽ نئين ملڪ جو گورنر جنرل قائد اعظم محمد علي جناح ڪري رهيا هئا. فوجي دستا جلوس جي رستي تي صفن ۾ بيٺا هئا، جڏهن ته مٿان جنگي جهاز سلامي ڏيڻ لاءِ لامارا ڏئي رهيا هئا. هر موڙ تي ماڻهن جا هجوم گڏ هئا جيڪي نعرا هڻي رهيا هئا، جهنڊا ڦڙڪائي رهيا هئا ۽ هڪ نئين ملڪ جي جنم جا شاھد بڻجي رهيا هئا.
هن تاريخي موقعي کي ملهائڻ لاءِ، شهرين جي جشن واري ڪميٽيءَ جلوس جي رستي تي سورنهن استقبالي گيٽ تعمير ڪرايا هئا. هر گيٽ ڪنهن نامور شهريءَ جي نالي سان منسوب هو جن ۾ سياسي اڳواڻ، مذهبي شخصيتون، دانشور ۽ قومي هيرو شامل هئا. انهن ۾ پاڪستان جا ٽي مستقبل جا وزيراعظم، تحريڪ پاڪستان جا اڳواڻ، وڏن مذهبي گروهن جا روحاني پيشوا ۽ شهر کي اڏيندڙ تاريخي ماڻهو شامل هئا.
انهن سورنهن مان هڪ هندو هو – ڊاڪٽر هيمنداس واڌواڻي.
نامور پر وساريل واڌواڻي
مون کي سندس نالو اوچتو واڌواڻي خاندان جي تاريخ تي ڪم ڪندي نظر آيو، جنهن مون ۾ تجسس پيدا ڪيو. سنڌ جي يادن کي سانڍيندڙ ڪجهه وڏڙن ڊاڪٽر هيمنداس جو ذڪر ڪيو هو، جيڪو جيڪب آباد ۾ پريڪٽس ڪندڙ هڪ ڊاڪٽر هو. ڪجهه ماڻهن وري پري تائين سوچيندي مبهم انداز ۾ ياد ڪيو ته هو ڪنهن زماني ۾ سنڌ ۾ وزير به رهيو هو.
تجسس وچان، مون آن لائن سرچ ۽ مختلف هنڌن تان ملندڙ معلومات ذريعي سندس ڪهاڻيءَ کي گڏ ڪرڻ شروع ڪيو، ۽ مون کي اميد کان وڌيڪ معلومات ملي. سڀ کان حيران ڪندڙ ڳالهه 15 آگسٽ 1947ع جي ’ڊان‘ اخبار جي هڪ رپورٽ هئي (جنهن جو ذڪر خرم علي شفيق ’دي ريپبلڪ آف رومي‘ ويب سائيٽ تي ڪيو هو) ، جنهن ۾ انهن سورنهن استقبالي گيٽن جو ذڪر ٿيل هو.
اهو نامور واڌواڻي ڪير هو، جنهن کي پاڪستان جي جنم واري ڏينهن تي ايترو مانُ ڏنو ويو هو، ۽ اڄ هو مڪمل طور تي وساريو ويو آهي؟ ان دور جي خبرن، گزيٽن ۽ انتظامي رڪارڊ مان هڪ خاڪو سامهون آيو: هڪ اهڙي طبيب ۽ اعلي سرڪاري عهدي تي فائز شخصيت جو، جنهن جي هر طرف وڏي عزت هئي. انهن دستاويزي ثبوتن خانداني يادن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.
ڪَنُوءَ کي ڇا ياد هو
ڪَنُو واڌواڻي (1934-2022) جڏهن پهريون ڀيرو مون سان مليو ته سندس عمر 84 سال هئي. هو ٻاروتڻ ۾ جيڪب آباد ۾ رهندو هو، جتي سندس والد هيرانند (ڊاڪٽر هيمنداس جي والد جو ڀاءُ) ميونسپل هاءِ اسڪول جو هيڊ ماستر هو. کيس پنهنجي آسودي سئوٽ جون خوبصورت يادون هيون، ۽ ان ٽي ماڙ خانداني گهر جون يادون به، جنهن ۾ محراب، ڳاڙھي رنگ جا ٿنڀا، وڏا ورانڊا ۽ ڪشاده ڪمرا هئا، جيڪي بيگاري واهه جي سامهون هئا. ڊاڪٽر هيمنداس جي ڪلنڪ به ان گهر ۾ هئي ۽ ڪجهه ڪمرا نرسنگ هوم طور استعمال ٿيندا هئا. جڏهن ڪَنُوءَ جي وڏي ڀاءُ موتيءَ کي ٽائفائيڊ ٿيو، ته خاندان سرڪاري ڪوارٽرن مان لڏي ان خانداني گهر ۾ اچي رهيو، جتي مڪمل آرام ۽ سنڀال جي پڪ هئي.
ڪَنُو جي يادن ۾ سندس اهو چاچو هميشه محبت ڪندڙ ۽ خوش مزاج انسان هو، پر ان سان گڏوگڏ پوري اپر سنڌ فرنٽيئر (اپر سنڌ جي سرحدي علائقن) ۽ بلوچستان ۾ هڪ ماهر ۽ فرض شناس ڊاڪٽر طور سندس وڏو نالو هو، جتي هُو ڪيتريون ئي سماجي سرگرميون پڻ هلائيندو هو.
جيڪب آباد جو معزز ڊاڪٽر صاحب
جڏهن 1929ع ۾ جيڪب آباد ۾ تباهه ڪندڙ ٻوڏ آئي، ته ڊاڪٽر هيمنداس امدادي ڪاررواين جي اڳواڻي ڪئي. هو 1935ع جي ڪوئٽا واري زلزلي دوران به پهرين صف ۾ هو، جتي 60 هزارن جي آبادي مان 40 هزار کان وڌيڪ ماڻهو اجل جو شڪار ٿيا هئا.
هن سنڌ ۾ ’انڊين ريڊ ڪراس سوسائٽي‘ جي اعزازي سيڪريٽري طور خدمتون سرانجام ڏنيون، ۽ لنڊن ۽ پيرس ۾ ريڊ ڪراس سوسائٽي لِيگز سان گڏ رضاڪار طور ڪم ڪندي سکيل عالمي طريقن کي سنڌ ۾ لاڳو ڪيو. هن ايم بي بي ايس (MBBS) جي ڊگري بمبئيءَ جي گرانٽ ميڊيڪل ڪاليج مان حاصل ڪئي هئي، ۽ ويانا مان ڪن، نڪ ۽ گلي جي بيمارين (ENT) ۾ اعلي مهارت حاصل ڪئي. هو جيڪب آباد ميونسپالٽي جو هڪ ڊگهو عرصو ميمبر رهيو ۽ سينيٽري ۽ پرائمري اسڪول بورڊ جو چيئرمين پڻ رهيو. هن شهر ۾ هڪ ٻارن جي ڀلائي جو مرڪز (Child Welfare Centre) پڻ قائم ڪيو. ان جي سڀ کان مقبول سرگرمي ساليانو ’بيبي شو‘ هئي – جيڪا پبلڪ هيلٿ جي شعور لاءِ هڪ خوشيءَ وارو سماجي ميلو هوندو هو.
ڊاڪٽر هيمنداس جو سڀ کان وڏو مقصد پوري علائقي ۾ صفائي سٿرائي ۽ غذائيت کي هٿي ڏيڻ هو. ڪيترا ئي خاندان کيس اهو ڪريڊٽ ڏيندا هئا ته هن جيڪب آباد ۾ ويم دوران مائرن جي فوتگيءَ جي شرح کي گهٽايو ۽ دايون (midwives) تيار ڪيون جن اڳتي هلي سڄي سنڌ ۾ خدمتون ڏنيون. شايد سندس انهن ئي خدمتن سبب برطانوي حڪومت کيس ’قيصرِ هند‘ جو لقب ڏنو هو.
سندس سڀ کان وڏي ۽ دائمي ڪوشش ڪراچيءَ ۾ ’ڊاو ميڊيڪل ڪاليج‘ (Dow Medical College) جو قيام هئي، جنھن جو شروع ۾ نالو سنڌ ميڊيڪل ڪاليج ھو. جڏهن سنڌ جي گورنر سر هيو ڊاو ڪاليج جو بنياد رکيو، ته هن ڊاڪٽر هيمنداس بابت چيو هو:
“سندس ڪوششون اڻٿڪ هيون؛ هو ڪنهن به مايوسيءَ کي قبول نه ڪندو هو، ۽ اهو يقيني آهي ته جيڪڏهن سندس جوش ۽ لڳن نه هجي ها ته هي منصوبو اڄ هن اسٽيج تي نه پهچي ها. مون سندس ڪوششن جو ساٿ ڏيڻ جي پوري ڪوشش ڪئي آهي، پر منهنجي خيال ۾ هن ڪاليج جو نالو منهنجي بدران سندس نالي تي رکڻ وڌيڪ بهتر هجي ها.”
ڊاڪٽر هيمنداس صوبي جي سطح تي مقبول ٿيو هو پر تڏهن به هڪ مهربان ۽ خوش اخلاق انسان رهيو جنهن سان سندس خاندان محبت ڪندو هو ۽ اپر سنڌ ۽ بلوچستان جا ماڻهو سندس وڏي عزت ڪندا هئا.
عروج ۽ مڃتا جو سفر
جڏهن 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان ڌار ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي وئي، ته کيس انڊين نيشنل ڪانگريس پاران جيڪب آباد مان اميدوار بيهاريو ويو ۽ هن شاندار ڪاميابي حاصل ڪئي. کيس سنڌ جو صحت جو وزير مقرر ڪيو ويو، جنهن کانپوءِ سندس وقت جيڪب آباد ۽ ڪراچي جي وچ ۾ ورهائجي ويو. ڪراچيءَ ۾، هن پنهنجي رهائشگاهه جي ڀرسان هڪ نرسنگ هوم قائم ڪيو ۽ ان روڊ جو نالو سندس اعزاز ۾ ’هيمنداس واڌواڻي روڊ‘ رکيو ويو.
جيتوڻيڪ برطانوي حڪومت ٻي مهاڀاري لڙائيءَ جي ڪري آزاديءَ واري پروگرام کي اڳتي وڌائي ڇڏيو هو، پر اعلي سطح تي ڳالهيون هلي رهيون هيون. انهن اعلي صلاح مشورن ۾ شامل سينيئر عملدارن ۾ ڊاڪٽر هيمنداس واڌواڻي به شامل هو. ڇا اهي ئي سبب هئا جو کيس پاڪستان جي جنم واري ڏينهن تي سورنهن معزز شهرين ۾ شامل ڪري سندس نالي جو استقبالي گيٽ اڏيو ويو هو؟
هُو جيترو ٿي سگهيو، اتي رهيو
آهستي آهستي، حالتون بدلجڻ لڳيون. سنڌ جو ورهاڱو نه ٿيو هو؛ هندو اتي صدين کان هڪ پرامن ۽ خوشحال اقليت طور رهندا پئي آيا، ۽ شروعات ۾ سندن لڏپلاڻ جو ڪو سبب نه هو. پر ورهاڱي پناهگيرن جو هڪ سيلاب آڻي ڇڏيو . اهي پناهگير جن کي هڪ وطن جو واعدو ڪيو ويو هو، ۽ اهي نئين شروعات لاءِ سنڌ ڏانهن نهاريندا هئا.
ڪَنُوءَ جو خاندان سيپٽمبر 1947ع ۾ هڪ ڏکوئيندڙ واقعي کانپوءِ اتان نڪتو، جڏهن سندن گهر تي ڇاپو هنيو ويو. کيس ياد هو ته سندس والد پراميد انداز ۾ فرنٽ ڊور ڏانهن ويو ۽ دروازو کوليو، جتي سرچ جي اڳواڻي ڪندڙ پوليس انسپيڪٽر داخل ٿيو. پر سندس خوف ان وقت حيرت ۾ بدلجي ويو جڏهن انسپيڪٽر ’ڪاڪا‘ جي اڳيان ڪنڌ جهڪايو ۽ کيس يقين ڏياريو ته گهر جي تلاشي نه ورتي ويندي. هيرانند ڪنهن زماني ۾ جيڪب آباد ۾ ان پوليس آفيسر جو هيڊ ماستر رهيو هو . هُو ان انسان جي گهر جي بي حرمتي ڪيئن ڪري سگهي ها جنهن جي هُو اڄ به عزت ڪندو هو؟ پر ان آفيسر هيرانند کي منٿ ڪئي ته هو پاڪستان ڇڏي هليو وڃي، ڇو ته هندن لاءِ حالتون تيزي سان خطرناڪ ٿي رهيون هيون.
اهو ڊاڪٽر هيمنداس ئي هو جنهن ان خاندان لاءِ ڪراچيءَ کان بمبئي ويندڙ هڪ بحري جهاز ۾ سيٽن جو انتظام ڪيو جيڪو غير مسلمن کي کڻي وڃي رهيو هو. ڪَنُوءَ کي ياد هو ته سندس والد بندرگاهه تي زارو زار روئي رهيو هو، ۽ آس پاس جا ماڻهو کيس آٿت ڏئي رهيا هئا ته هاڻي ڪو بہ ڪجهه نٿو ڪري سگهي.
ڊاڪٽر هيمنداس ۽ سندس خاندان 1950ع تائين سنڌ ۾ ئي رهيا. ڪير تصور ڪري سگهي ٿو ته ڪهڙيون تبديليون هيون جن کين آخرڪار لڏڻ تي مجبور ڪيو – اهو احساسِ محرومي، بي وسي، ۽ ان عزت ۽ وقار جو نقصان جيڪو هن ڏهاڪن جي سخت محنت سان ڪمايو هو؟
سنڌ مان نڪرڻ بعد سندن پهريون گهر اُديپور (Udaipur) ۾ هو، جتي ڊاڪٽر هيمنداس کي اتان جي مهاراجا جو ذاتي ڊاڪٽر بڻائي ڀليڪار ڪيو ويو، جنهن جو علاج هن لڳ ڀڳ هڪ سال تائين ڪيو. اهو معلوم ناهي ته اهو لاڳاپو ڪيئن جڙيو، پر خاندان جا اُديپور سان واسطا هئا . ورهاڱي کانپوءِ ڪيترن ئي مائٽن جو پهريون اسٽاپ اُديپور ئي هو. ان ۾ ڪَنُوءَ جو خاندان به شامل هو، جن کي ’آئرن بنگلو‘ نالي هڪ وڏي گهر ۾ ٻه ڪمرا مليا هئا، جيڪو ٻين ستن بي گهر ٿيل سنڌي خاندانن سان شيئر ٿيل هو . اهو پناهگير طور سندن پهريون گهر هو.
اُديپور کانپوءِ، ڊاڪٽر هيمنداس اندور (Indore) لڏي ويو، جتي هن پنهنجي پٽ موتي لاءِ اسٽيل جي ٿانون جو ڪاروبار قائم ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. آخرڪار، هو، طوطي ٻائي ۽ سندن خاص ٻار گوپال بمبئي هليا ويا. موتي، سندس گهرواري ڪملا ۽ سندن پٽ وِجَي ۽ اشوڪ ، ٻئي سنڌ ۾ ڄاوا هئا ، ۽ ننڍڙو رَوِي، جيڪو جھانسي (Jhansi) ۾ ڄائو هو، پمپريءَ ۾ آباد ٿيا. وقت گذرڻ سان گڏ، پورو خاندان ڪولابا، بمبئي ۾ ٻيهر گڏ ٿيو.
اسان جو خانداني طبيب، جيڪو ڪڏهن صحت جو وزير هو
هڪ پروفيشنل پريڪٽس کي ٻيهر اڏڻ ۾ سال لڳي ويندا آهن، ۽ ڊاڪٽر هيمنداس انهن هزارين نامور سنڌي پروفيشنلز مان هڪ هو جن پنهنجو سڀ ڪجهه وڃائي ڇڏيو هو ۽ وٽن نئين شروعات لاءِ وسيلا نه هئا. پر وقت سان گڏ، مريض اچڻ لڳا، جن ۾ گهڻا اهي خاندان هئا جيڪي کيس سنڌ جي ڏينهن کان سڃاڻندا هئا. ڪيترا ئي ماڻهو ڪلياڻ جي پناهگير ڪيمپن مان لڳ ڀڳ ٽن ڪلاڪن جو سفر ڪري ايندا هئا، ڇو ته کين سندس علاج تي مڪمل ڀروسو هو. ڪولابا ۾ به سنڌين جي وڏي آبادي هئي. ڊاڪٽر هيمنداس ’ڪولابا سنڌي پنچائت‘ ۽ ’بمبئي سنڌي پنچائت‘ قائم ڪئي جتي مفت طبي علاج فراهم ڪيو ويندو هو.
انهن ڪيترن ئي سنڌي خاندانن ۾، جن ڪولابا کي پنهنجو گهر بڻايو، منهنجي ناني پريزيڊنسي مئجسٽريٽ ڪي جي بجلاڻي جو خاندان به شامل هو. ڪولابا وارو اهو گهر اسان جي خاندان جي خوشين ۽ گڏجاڻين جو مرڪز 2003ع تائين رهيو.
جڏهن مون پنهنجي ٻن چاچن کان پڇيو ته ڇا کين ڊاڪٽر هيمنداس ياد آهي، ته معلوم ٿيو ته سندس گهر بلڪل ويجهو هو. منهنجي حيرت جي انتها نه رهي جڏهن کين هُو چڱيءَ ريت ياد آيو، ڇو ته هو اسان جو خانداني ڊاڪٽر هو! پر کين اهو بلڪل معلوم نه هو ته هُو ڪڏهن سنڌ جي هڪ اهم سياسي ۽ سرڪاري شخصيت رهيو هو. کين جيڪا ڳالهه ياد هئي (جيڪا ٻار اڪثر ياد رکندا آهن) اها هئي سندس ڳالهائڻ دوران ھٻڪڻ.
منهنجو چاچو هيرو، جيڪو فيبروري 1948ع ۾ ورهاڱي جي سخت ترين دور ۾ پيدا ٿيو هو (خاندان نومبر 1947ع ۾ هجرت ڪئي هئي)، ٻاروتڻ ۾ ڪافي بيمار رهندو هو. کيس ياد هو ته ڊاڪٽر هيمنداس تمام مهربان ۽ دلداري ڏيندڙ انسان هو. فون تي مشوري دوران هُو چوندو هو، “ها، ها، سمجهي ويس – ها، ها، مان سمجهي ويس”. ان کانپوءِ ڪنهن کي موڪلي دوا گهرائي ويندي هئي.
ڪجهه سالن تائين مون کي يقين هو ته ورهاڱي کانپوءِ جي مڪمل طور تي بدلجي ويل زندگيءَ ۾، ڊاڪٽر هيمنداس ان روايت کي ٻيهر زنده ڪيو هو جيڪا سندس ڏاڏي چيتي ٻائي سنڌ ۾ ان وقت شروع ڪئي هئي جڏهن هو ننڍڙو ٻار هو، جنهن ۾ هوءَ کيس چوندي هئي، “رامائڻ جي ڪٿا ٻڌاءِ!” ۽ ماڻهو سندس چوڌاري ويهي ٻڌندا هئا. اهو سندن روز جو معمول بڻجي ويو هو، جنهن ڪيترن ئي بي گهر ٿيل ماڻهن کي پنهنجي گهر جهڙو سڪون ڏنو.
نومبر 2024ع ۾، مون کي آخرڪار ڊاڪٽر هيمنداس جي پوٽي، اشوڪ واڌواڻي سان ملڻ جو موقعو مليو، جيڪو ڪولابا واري گهر ۾ وڏو ٿيو هو. هن سختيءَ سان چيو ته ڪولابا واري گهر ۾ اهڙو ڪو به معمول نه هوندو هو! ڪَنُو وفات ڪري چڪو هو. ٻيو ڪو به نه هو جنهن وٽان تصديق ڪري سگهان. پريشان ٿي، مون سوچيو ته شايد مون کان غلطي ٿي آهي، تنهنڪري مون ٻيهر ڪَنُوءَ جي رڪارڊنگس کي ٻڌو. نيٺ معلوم ٿيو ته مون کان ٻڌڻ ۾ غلطي ٿي هئي. اهو هيمنداس جو والد روپچند هو، جنهن جي رامائڻ ڪٿا تمام گهڻي مشهور هئي.
ورهاڱي وقت 74 سالن جي عمر جو، هيرانند جو ڀاءُ روپچند پختو ارادو ڪري سنڌ ۾ ئي رهي پيو. سندس گهرواري جسودا ۽ سندن ڀاءُ ٺاڪرداس اڳ ئي فوت ٿي چڪا هئا. جڏهن ته گهڻو خاندان سنڌ ڇڏي ويو، روپچند اتي ئي رهڻ پسند ڪيو. هُو پنهنجي زندگي صوفياڻي رنگ ۽ عبادت ۾ گذاريندو هو، جيڪو ان دور جي سنڌ ۾ عام هو. هو قمبر ۾ پنهنجي ’درٻار‘ (هڪ روايتي سنڌي عبادت گاهه جيڪا خاندانن پاران سنڀالي ويندي هئي) ۾ هليو ويو. اتي هُو پاڻ ٻهارو ڏيندو هو ۽ پاڻ کي عاجزي سان چوندو هو، “درٻار جو نوڪر رُوپو”.
6 جنوري 1948ع جي ڏينهن کانپوءِ، جڏهن هجومن گرومندرن، ٽڪاڻن، درٻارن ۽ ٻين هندو عبادت گاهن تي حملا شروع ڪيا ۽ اهو سلسلو شهرن مان نڪري اندرونِ سنڌ تائين پهتو، تڏهن قمبر درٻار جا عقيدتمند به ڀڄي ويا. ان سوسائٽي جي پيروي ڪندڙن جي مدد سان، اهو ڪميونٽي مرڪز ٻيهر بمبئي جي هڪ علائقي ڪانڊيوالي (Kandivali) ۾ قائم ٿيو. ڪجهه سالن کانپوءِ، روپچند پنهنجي پٽ، جيڪو ڪڏهن سنڌ جو صحت جو وزير هو ۽ هاڻي ڪولابا ۾ هڪ سادي زندگي گذاري رهيو هو، سان گڏ رهڻ لاءِ اچي ويو.
روزاني ڪٿا جي اها ياد ڊاڪٽر هيمنداس جي نه هئي، پر اها ان خاندان جي ماحول، تسلسل ۽ نئين زندگي جي اڏاوت جو هڪ اهم حصو بڻيل رهي.
هڪ دائمي ورثو – هڪ گمنام محسن سان گڏ
جيتوڻيڪ بمبئي ۾ ڊاڪٽر هيمنداس جي ياد رڳو سندس ٻاتاڻ واري نرم لهجي تائين محدود آهي، پر سنڌ ۾ سندس ورثو اڄ به زنده آهي – نه رڳو عمارتن ۽ ادارن جي شڪل ۾، پر سماجي خدمت، همدردي ۽ پروفيشنل مهارت جي هڪ مثال طور. سندس خدمتون ڊاو ميڊيڪل ڪاليج، انڊين ريڊ ڪراس سوسائٽي جي سنڌ ۾ ڪم، ۽ جيڪب آباد جي چائلڊ ويلفيئر سينٽر جي شڪل ۾، پوري علائقي جي طبي ۽ سماجي نظام کي سندس وڃڻ کانپوءِ به گهڻي وقت تائين سهارو ڏينديون رهيون، تڏهن به، سندس نالو تختين ۽ روڊن تان مٽائي ڇڏيو ويو.
ڊاڪٽر هيمنداس سنڌ جي انهن ڪيترن ئي نامور هندن مان هڪ هو جن جو ڪم ته باقي رهيو پر سندن نالا عوامي ياداشت مان غائب ٿي ويا. مون کي ان وقت ڪجهه سُڪون مليو جڏهن منهنجي چاچي موتيءَ مون کي ڊاڪٽر هيمنداس جي جنازي جي جلوس (آخري ياترا) بابت ٻڌايو: اهو هڪ تمام وڏو جلوس هو، جنهن ۾ سوين ماڻهو شامل هئا.
شايد مقامي ماڻهو حيران ٿيندا هوندا ته هي ڪهڙي عظيم شخصيت هئي.
______________________
ساز اگروال هڪ آزاد محقق، ليکڪا ۽ آرٽسٽ آهي، جيڪا پوني، انڊيا ۾ رهي ٿي. سندس لکڻين ۾ سوانح عمريون (biographies)، ترجمو، تنقيدي مقالا ۽ مزاحيه ڪالم شامل آهن. سندس ڪتاب دنيا جي وڏين وڏين يونيورسٽين جي لائبريرين ۾ موجود آهن. سنڌي اڀياس جي شعبي ۾ سندس ڪيل تحقيقي ڪم آن لائن آسانيءَ سان دستياب آهي.
Sindh Stories جي ٿورن سان
