ايراني نار ۾ بارود جي بوءِ ۽ ناڪام سفارتڪاري: عالمي نظام جي تبديليءَ جي شروعات

THE AsiaN جو ايڊيٽر (Editor)10-07-2026

پڙھڻ جي لاءِ 19 منٽ

ايراني نار ۾ اٿندڙ بارود جو هيءُ طوفان رڳو ٻن ملڪن جي روايتي دشمني ناهي، پر هي ويهين صديءَ جي آخر ۾ قائم ٿيل آمريڪي هڪ قطبي عالمي نظام ۽ اڀرندڙ ڪثير قطبي دنيا جي وچ ۾ هڪ فيصلائتو ٽڪراءُ آهي.

تاريخ جو ڳوڙھو مطالعو اسان کي ٻڌائي ٿو ته جڏهن به ڪا وڏي عالمي طاقت زوال ڏانهن وڌندي آهي، ته متبادل طاقتون ان جي حريفن جي پٺڀرائي ڪنديون آهن. ان بحران ۾ چين ۽ روس جو پسِ پرده اسٽريٽجڪ ڪردار عالمي نظام کي مڪمل طور تي تبديل ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو.

تجزيو : ابراهيم صالح محمد

وچ اوڀر جي تازي بحران جو باريڪ بينيءَ سان جائزو وٺڻ سان ھيءَ حقيقت چٽي ٿئي ٿي ته ايراني نار يعني هرمز واري لنگھ ۾ اٿندڙ بارود جو هيءُ طوفان رڳو ٻن ملڪن جي روايتي دشمني ناهي، پر هي ويهين صديءَ جي آخر ۾ قائم ٿيل آمريڪي هڪ قطبي عالمي نظام (Unipolar World Order) ۽ اڀرندڙ ڪثير قطبي دنيا (Multipolar World) جي وچ ۾ هڪ فيصلائتو ٽڪراءُ آهي.

آمريڪي صدر ڊونلڊ ٽرمپ پنهنجي مخصوص جارحاڻي مزاج موجب هڪ ڀيرو ٻيهر ڳالهين کي ملتوي ڪري جنهن جنگ جو ميدان سجايو آهي، تنهن جنيوا، اسلام آباد ۽ دوحه ۾ مهينن کان جاري پسِ پرده سفارتڪاريءَ تي پاڻي ڦيري ڇڏيو آهي. آمريڪا ۽ ايران جي وچ ۾ طئہ ٿيل عارضي جنگ بندي معاهدو هاڻي باقاعدي طور تي ماضيءَ جو حصو بڻجي چڪو آهي ۽ ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ شديد فضائي ۽ ميزائيل حملن جو هڪ اهڙو خوفناڪ سلسلو شروع ٿي ويو آهي، جيڪو جيڪڏهن نه رڪيو ته پوري دنيا کي ٽين مهاڀاري جنگ جي اوڙاھ ۾ ڌڪي سگهي ٿو.

آمريڪي صدر ڊونلڊ ٽرمپ ترڪيءَ ۾ نيٽو (NATO) سربراهي اجلاس دوران عارضي مفاهمت جي خاتمي جو باقاعدي اعلان ڪندي خطي ۾ نئين عسڪري صفبندي ڪري ڇڏي آهي. آمريڪي سينٽرل ڪمانڊ (CENTCOM) موجب، هيءَ ڪارروائي ايران پاران ايراني نار ۾ ٽن تجارتي بحري جهازن تي تازو ڪيل حملن ۽ بين الاقوامي سمنڊن ۾ جهاز رانيءَ جي آزاديءَ کي نقصان پهچائڻ جي جواب ۾ ڪئي وئي آهي.

عسڪري ذريعن ۽ بين الاقوامي ميڊيا رپورٽن موجب، هن تازي جنگ جي نقصانن جو اندازو ۽ هدف هيٺ ڏنل آهن:

آمريڪي فضائي حملا ۽ نقصان: آمريڪي فضائي فوج ڏکڻ ايران جي ساحلي پٽي تي 90 کان وڌيڪ فوجي اڏن کي نشانو بڻايو آهي. انهن حملن ۾ ايراني فضائي دفاعي نظام، ڪمانڊ اينڊ ڪنٽرول سينٽرز، ساحلي ريڊار تنصيبات، ۽ پاسدارانِ انقلاب جون 60 کان وڌيڪ ننڍيون عسڪري ٻيڙيون تباهه ڪيون ويون آهن. ايراني سرڪاري ميڊيا موجب، بمباري جي زد ۾ بوشهر، بندر عباس، قشم ٻيٽ، ۽ سرڪ جا ساحلي علائقا آيا آهن.

ايران جو جوابي وار: ايران جي پاسدارانِ انقلاب انهن حملن جو “شروعاتي جواب” ڏيندي خطي ۾ موجود 85 آمريڪي فوجي تنصيبات ۽ اڏن کي ڊرونز ۽ بيلسٽڪ ميزائلن سان نشانو بڻائڻ جي دعوي ڪئي آهي. ايراني فوج بحرين ۾ قائم آمريڪي بحريه جي پنجين بحري ٻيڙي جي مرڪز (NSA Bahrain)، پورٽ سلمان، ڪويت ۾ واقع علي السالم فضائي اڏي (Ali Al Salem Air Base) ۽ ڪيمپ عريفجان تي سڌا ميزائل فائر ڪيا آهن. حملن دوران ڪويت ۽ بحرين ۾ سڄي رات فضائي حملن جا سائرن وڄندا رهيا، جنهن خليجي ملڪن جي شهري آبادين کي خوفزده ڪري ڇڏيو آهي.

هي سنگين ٽڪراءُ هڪ اهڙي نازڪ وقت ۾ ٿي رهيو آهي جڏهن ايران ۾ اڳوڻي رهبرِ اعلي آيت الله علي خامنه اي جي آخري رسمن جون تقريبون هلي رهيون آهن، جنهن ڪري ايراني عسڪري قيادت تي اندروني عوامي ۽ فوجي دٻاءُ انتها تي آهي.

ايراني نار ۾ ٿيندڙ انهن ڪارروائين تي پاڪستان، ترڪي ۽ نار وارن عرب ملڪن سخت ڳڻتي ظاهر ڪندي ترت جنگ بندي ۽ سفارتڪاريءَ جو مطالبو ڪيو آهي، ڇاڪاڻ ته ان بحران جو اثر سڌو سنئون انهن ملڪن جي قومي سلامتيءَ تي پئجي رهيو آهي.

پاڪستان جو اصولي موقف: پاڪستان جي پرڏيهي وزارت پنهنجي سرڪاري بيان ۾ واضح ڪيو آهي ته “هڪ نئين جنگ ڪنهن جي به مفاد ۾ ناهي” ۽ پائيدار امن لاءِ مسلسل رابطن، ڳالهين ۽ سفارتڪاريءَ جو ڪو به متبادل ناهي. اسلام آباد ٻنهي ملڪن تي سخت صبر ۽ تحمل جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ زور ڀريو آهي. پاڪستان هن بحران جي شروعات کان ئي قطر سان گڏجي هڪ اهم ثالث طور ڪم ڪري رهيو آهي.

ترڪيءَ جو سخت سفارتي ردعمل: ترڪيءَ جي صدر رجب طيب اردوان نيٽو اجلاس جي موقعي تي آمريڪي هڪطرفي عسڪري مهم جوئيءَ تي سخت تحفظات جو اظهار ڪيو. انقرا ايران جي شهري ۽ معاشي ڍانچي تي ٿيندڙ بمباريءَ جي مذمت ڪندي ان کي خودمختياريءَ جي خلاف ورزي قرار ڏنو ۽ خبردار ڪيو ته تجارتي رستن کي بند ڪرڻ سان عالمي معيشت خطري ۾ پئجي ويندي. ترڪي پاڪستان ۽ مصر سان ملي هڪ گڏيل علائقائي سيڪيورٽي فريم ورڪ تحت ڇڪتاڻ کي گهٽائڻ جون سفارتي ڪوششون تيز ڪري رهيو آهي.

عرب ملڪن جو خوف ۽ دٻاءُ: خليجي ملڪ (سعودي عرب، ڪويت، قطر ۽ يو اي اي) هن وقت عسڪري ٽڪراءُ جي ڪري سخت دٻاءُ ۾ آهن، ڇاڪاڻ ته ايراني جوابي حملا سڌو سنئون سندن سرزمين تي واقع آمريڪي اڏن تي ٿيا آهن. ڪويت ۽ بحرين پنهنجي ملڪن ۾ ٿيندڙ ميزائل حملن کي قومي سلامتي تي سڌو حملو قرار ڏنو آهي. قطر پنهنجي گيس سپلاءِ کڻي ويندڙ جهاز تي هرمز لنگھ ويجهو حملي تي ايراني سفير کي گهرائي باقاعدي احتجاج رڪارڊ ڪرايو آهي. سعودي عرب ۽ گڏيل عرب امارات عالمي برادريءَ کان مطالبو ڪيو آهي ته هرمز لنگھ ۾ بين الاقوامي تجارتي جهازن جي اچ وڃ کي بنا ڪنهن رڪاوٽ جي برقرار رکڻ لاءِ ايراني مهم جوئيءَ تي ضابطو آندو وڃي.

چين جي ڳجهي انٽيليجنس ۽ سفارتي ڍال: چين هن بحران ۾ ايران جو سڀ کان وڏو معاشي ۽ هاڻي فوجي ڀائيوار بڻجي سامھون آيو آهي. بيجنگ سڌي عسڪري ٽڪراءَ ۾ شامل ٿيڻ کانسواءِ ايران کي پنهنجي جديد ترين ڪميونيڪيشن ۽ سيٽلائيٽ سسٽمز تائين پهچ ڏني آهي. ان انٽيليجنس شيئرنگ جي ڪري ايراني دفاعي نظام هرمز لنگھ ۾ آمريڪي فضائي حملن جو اڳواٽ پتو لڳائڻ جي لائق ٿيو آهي. وڌيڪ اهو ته، گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل ۾ چين واشنگٽن پاران ايران تي نيون عالمي پابنديون لڳائڻ جي ڪنهن به قرارداد کي ويٽو ڪرڻ لاءِ تيار آهي. چين جيئن تہ ايراني تيل جو سڀ کان وڏو خريدار آهي، ان ڪري هو ايران جي مڪمل تجارتي ناڪابندي کي پنهنجي معاشي سلامتي تي حملو تصور ڪري ٿو.

روس جو عسڪري فرنٽ: روس هن بحران کي يوڪرين ۽ يورپ ۾ جاري جنگ جي تناظر ۾ ڏسي رهيو آهي ۽ هو ايران جي عسڪري مدد کي آمريڪا جي خلاف هڪ سونھري موقعو سمجهي ٿو. عسڪري ذريعن موجب روس ڪيسپين سمنڊ (Caspian Sea) جي رستي ايران کي پنهنجي جديد ترين S-400 دفاعي نظام جا پرزا ۽ جيمنگ ٽيڪنالاجي فراهم ڪرڻ شروع ڪري ڏني آهي ته جيئن آمريڪي فضائي بمباري جو اثرائتو جواب ڏئي سگهجي. ان کانسواءِ ماسڪو شام ۽ ڳاڙھي سمنڊ ۾ سرگرم ايران نواز گروهن (جيئن حوثي ۽ عراقي مليشيا) کي آمريڪي بحريه جي خلاف استعمال ڪرڻ لاءِ ڳجهو عسڪري تعاون فراهم ڪري رهيو آهي ته جيئن آمريڪا تي دٻاءُ وڌائي سگهجي.

عسڪري تجزيه نگارن موجب، هيءَ جنگ هاڻي پوري وچ اوڀر ۾ پکڙجي چڪي آهي. ايران جو دفاعي نظريو رڳو سندس جاگرافيائي حدن تائين محدود ناهي، پر هو پنهنجي حليف غير رياستي عنصرن جي ذريعي گهڻ-طرفو فرنٽ کولڻ جي ڀرپور صلاحيت رکي ٿو.

لبنان ۾ موجود عسڪري گروپ حزب الله ايران تي حملن کان ترت پوءِ اتر اسرائيل تي سوين راڪيٽ فائر ڪري باقاعدي طور تي هن جنگ ۾ شموليت اختيار ڪري ورتي آهي، جنهن سان هڪ نئون خطرناڪ فرنٽ کلي چڪو آهي.

يمن جا حوثي جنگجو ڳاڙھي سمنڊ ۽ باب المندب ۾ آمريڪي ۽ اسرائيلي بحري جهازن کي نشانو بڻائي رهيا آهن، جنهن بين الاقوامي تجارتي رستن کي مفلوج ڪري ڇڏيو آهي.

عراق ۽ شام ۾ سرگرم ايران نواز مليشيا گروپ اتي موجود آمريڪي فوجي اڏن تي مسلسل ڊرون ۽ راڪيٽ حملا ڪري رهيا آهن.

سڀ کان وڏو خطرو اهو آهي ته آمريڪي صدر اشارو ڏنو آهي ته هو ايران کي “ڊي نيوڪليئرائيز” (ايٽمي صلاحيت کان محروم) ڪرڻ لاءِ سندس ايٽمي تنصيبات (بشمول خارگ ٻيٽ جي آئل فيلڊز) کي نشانو بڻائي سگهي ٿو. جيڪڏهن ايئن ٿيو، ته هي خطو عالمي تاريخ جي سڀ کان وڏي معاشي ۽ عسڪري ڌماڪي جو شڪار ٿي ويندو.

دنيا جي 20 سيڪڙو کان وڌيڪ خام تيل ۽ پاڻيٺ گيس جي سپلاءِ هرمز لنگھ تان گذرندي آهي. ايران پاران هن آبي گذرگاهه تي پنهنجا قانون لاڳو ڪرڻ جي ڪوشش ۽ عسڪري بندش کانپوءِ دنيا جي تاريخ جو سڀ کان وڏو آئل سپلاءِ شاڪ (Oil Supply Shock) پيدا ٿيو آهي، جنهن جا اثر عالمي مالي بازارن تي چٽا نظر اچي رهيا آهن.

هرمز لنگھ ۾ ڇڪتاڻ ۽ جنگ بندي جي خاتمي جي خبرن سان گڏ ئي عالمي مارڪيٽ ۾ برينٽ ڪروڊ (Brent Crude) جي قيمت 3 سيڪڙو کان وڌيڪ واڌ سان 76 ڊالر في بيرل تائين پهچي چڪي آهي، ۽ ماهرن موجب هيءَ قيمت جلد ئي 120 ڊالر جي حد کي پار ڪري سگهي ٿي. متبادل سپلاءِ رستا (جيئن آفريڪا جي چوڌاري ڦري وڃڻ) بحري مال برداري جي خرچن کي ٽيڻ تي وڌائي ڇڏيندا، جنهن سان سڄي دنيا ۾ مهانگائي جو هڪ نئون طوفان ايندو.

نيويارڪ جو ڊائو جونز (Dow Jones)، ايس اينڊ پي 500 (S&P 500)، ۽ لنڊن جو ايف ٽي ايس اي (FTSE 100) انڊيڪس سخت لاٿ ۽ غير يقيني صورتحال جو شڪار ٿي هڪدم ڪري پيا آهن. سيڙپڪار پنهنجا اثاثا خطري واري شعبي مان ڪڍي رهيا آهن.

عالمي سطح تي مالي غير يقيني جي ڪري سيڙپڪارن پنهنجي سرمائي کي محفوظ اثاثن ڏانهن منتقل ڪرڻ شروع ڪري ڏنو آهي، جنهن جي ڪري عالمي مارڪيٽ ۾ سون (Gold) جي قيمتن ۾ تاريخي واڌ ڏٺي پئي وڃي ۽ آمريڪي ڊالر وڌيڪ مضبوط ٿي ويو آهي. هن بحران ۾ رڳو عسڪري سازسامان ٺاهيندڙ ڪمپنين جا شيئرز مٿي وڃي رهيا آهن.

پاڪستان پنهنجي ضرورت جو تقريبن 70 سيڪڙو کان وڌيڪ خام تيل ۽ پاڻيٺ قدرتي گيس (LNG) ايراني نار جي رستي ئي گهرائيندو آهي، جنهن جي ڪري هي بحران پاڪستان جي قومي سلامتي ۽ معيشت لاءِ هڪ سڌو خطرو بڻجي چڪو آهي. ان صورتحال کي منهن ڏيڻ لاءِ اسلام آباد پاران هيٺيان هنگامي قدم کنيا ويا آهن:

اسٽريٽجڪ پيٽروليم ذخيرن جو استعمال: حڪومت ملڪ ۾ موجود پيٽروليم ذخيرن جي نگراني سخت ڪري ڇڏي آهي. ھن وقت پاڪستان وٽ لڳ ڀڳ21 کان 25 ڏينهن جو پيٽرول ۽ ڊيزل جو ذخيرو موجود آهي. توانائيءَ واري وزارت ريفائنريز کي هدايت ڪئي آهي ته اهي پنهنجي پيداواري صلاحيت کي آخري حد تائين وڌائي رکن.

امپورٽ رستن جي متبادل حڪمت عملي: چائنيز ۽ ٻين رستن کانسواءِ هرمز لنگھ ۾ قطر ۽ سعودي عرب کان ايندڙ ايل اين جي ڪارگوز جي ڦاسڻ جو خطرو آهي، ان ڪري پاڪستان گهڻ-طرفي پاليسي تحت روس ۽ وچ ايشيا جي ملڪن سان زميني رستن يا متبادل بحري رستن ذريعي خام تيل جي سپلاءِ لاءِ ڳالهيون تيز ڪري رهيو آهي، ته جيئن نار وارن ملڪن تي ڀاڙڻ گهٽ ڪري سگهجي.

انرجي راشننگ ۽ معاشي دٻاءُ: جيڪڏهن هي بحران وڌيڪ ڊگهو ٿيو ته پاڪستان کي پنهنجي امپورٽ بل تي ضابطو آڻڻ لاءِ ملڪ ۾ پيٽروليم شين جي قيمتن ۾ وڏو اضافو ڪرڻو پوندو. ان سان گڏ ئي بجلي جي پيداوار لاءِ فرنس آئيل ۽ گيس جي بچت خاطر ملڪ گير سطح تي انرجي ڪنزرويشن پلان (مثال طور مارڪيٽ جَلد بند ڪرڻ جي پاليسي) کي سختيءَ سان لاڳو ڪري سگهجي ٿو، جيڪو ملڪي معيشت تي سخت دٻاءُ وجهندو.

جيتوڻيڪ بمباري جي ڪري “جنگ بندي” جو معاهدو ٽٽي چڪو آهي، پر سوئٽزرلينڊ، اسلام آباد ۽ دوحه جا پراڻا چينل مڪمل طور تي بند ناهن ٿيا. ٻنهي ملڪن جون ٽيڪنيڪل ٽيمون بيڪ چينل تي موجود آهن جيڪي رابطا برقرار رکيون اچن ته جيئن تڪرار کي کليل ايٽمي يا وڏي جنگ ۾ تبديل ٿيڻ کان روڪي سگهجي.

قطر جو متبادل ڪردار: قطر جو ڪردار روايتي ثالثن کان هٽي ڪري وڌيڪ عملي ۽ مالي آهي. ماضيءَ ۾ ايران ۽ آمريڪا جي وچ ۾ قيدين جي مٽاسٽا ۽ منجمد فنڊن جي منتقلي قطر جي بئنڪن ذريعي ئي ٿي هئي. قطر ھن وقت پاڪستان سان ملي ان ئي پراڻي مالي فارمولي کي ٻيهر فعال ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي، جنهن تحت ايران کي خليج ۾ بحري جهازن تي حملا روڪڻ جي بدلي واشنگٽن پاران منجمد اثاثن تائين محدود پهچ ڏني وڃي. ڇاڪاڻ ته قطر جا پنهنجا گيس سپلاءِ ٽينڪر پڻ متاثر ٿيا آهن، ان ڪري دوحه تهران کي ان ڳالهه تي قائل ڪري رهيو آهي ته هرمز لنگھ جي مڪمل بندش سان خود ايران جا حليف ملڪ پڻ سندس خلاف ٿي سگهن ٿا.

پاڪستان ۽ عمان جو فارمولو: پاڪستان، قطر ۽ عمان جا پرڏيهي وزير هن وقت هنگامي بنيادن تي متحرڪ آهن ته جيئن آمريڪا ۽ ايران کي هڪ ڀيرو ٻيهر واشنگٽن پاران لاڳو ڪيل پابندين ۾ عارضي ڇوٽ ۽ آبنائي هرمز جي جزوي بحالي جي نئين فارمولي تحت ڳالهين جي باقاعدي ميز تي واپس آڻي سگهجي. صدر ٽرمپ جيتوڻيڪ عارضي جنگ بندي ختم ڪئي آهي، پر پنهنجي بيان ۾ اهو به واضح ڪيو آهي ته هو ڳالهين جو دروازو مڪمل بند نه پيو ڪري ۽ عسڪري دٻاءُ وڌائي ايران کي پنهنجي شرطن تي نئين “ڊيل” لاءِ مجبور ڪرڻ چاهي ٿو.

گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جو ڊيڊ لاڪ: سلامتي ڪائونسل جي غير مستقل ميمبرن پاران هڪ هنگامي قرارداد جو مسودو تيار ڪيو پيو وڃي جنهن جو واحد مقصد ” هرمز لنگھ ۾ ترت ۽ غير مشروط جنگ بندي” آهي، پر ڪائونسل جي اندروني سياسي ورڇ (آمريڪا بمقابله چين ۽ روس ويٽو پاورز) جي ڪري هي پليٽ فارم في الحال مفلوج نظر اچي ٿو. جيڪڏهن سلامتي ڪائونسل ويٽو جي ڪري ناڪام ٿئي ٿي، ته گڏيل قومن جو سيڪريٽري جنرل پنهنجي خصوصي اختيارن (Article 99) کي استعمال ڪندي هڪ گڏيل “عالمي امن ڪميشن” جوڙي سگهي ٿو، جنهن ۾ پاڪستان، قطر ۽ عمان کي باقاعدي طور تي مينڊيٽ ڏئي سگهجي ٿو.

سيڪيورٽي ۽ بين الاقوامي لاڳاپن جي ماهرن موجب، هيءَ بيڪ چينل ڊپلوميسي ڪنهن ترت “وڏي مستقل امن معاهدي” ۾ ته شايد ڪامياب نه ٿي سگهي، پر هيءَ تڪرار جي شدت کي گهٽائڻ ۾ يقينن اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿي. سڀ کان پهريون هدف اهو آهي ته ٻنهي ڌرين کي وڌيڪ وڏن حملن (جيئن ايران جي جوهري تنصيبات يا خليجي ملڪن جي آئل فيلڊز تي حملن) کان روڪيو وڃي.

جيڪڏهن پاڪستان، ترڪي، قطر ۽ عمان ملي ڌرين کي ” هرمز لنگھ جي جزوي بحالي ۽ محفوظ بحري گذرگاهه” جي عارضي فارمولي تي به راضي ڪري وٺن ٿا، ته ان کي عالمي معيشت، پيٽروليم سپلاءِ جي تحفظ ۽ خطي جي امن لاءِ هڪ تمام وڏي تاريخي ۽ سفارتي ڪاميابي مڃيو ويندو. فيصلو هاڻي واشنگٽن ۽ تهران جي نئين عسڪري قيادت جي هٿن ۾ آهي ته اهي دنيا کي امن ڏانهن وٺي ٿا وڃن يا رک جي ڍير ڏانهن.

_____________