پِير ڳوٺ کان اُلھاس نگر ۽ اڃان بہ اڳتي: سنڌ جي ھڪ خاندان جو ڏُکن سُکن جو سفر

پَھلومل، پير پاڳاري جو ذاتي دوست ۽ هڪ امير واپاري هو. سندس ڪاٺ جو ڪاروبار هو ۽ پنهنجي خانداني زمينن جي نگراني بہ ڪندو هو جتي اناج ۽ ٻيا فصل پوکيا ويندا هئا. پير جو ڳوٺ ۾ شراڪتداري تي سندس هڪ سينيما به هئي. هُو هڪ وڏي ٻه ماڙ گهر ۾ رهندو هو، شهر ۾ پنهنجي گهوڙي گاڏيءَ ۾ سفر ڪندو هو، ۽ کيس شڪار جو شوق هوندو هو. هن 1945ع ۾ هردوار ۽ بدريناتھ جي ياترا به ڪئي هئي، جيڪي ان دور ۾ تمام ڏکيا ۽ انوکا سفر هئا.

جڏهن هي خاندان ڪلياڻ پهتو ته وٽن پنهنجو ڪجهه به نه هو. شروع ۾ هنن حڪومت جي ڏنل اناج ۽ ٻين ضروري شين تي گذارو ڪيو. کاڌو پچائڻ لاءِ ڪاٺيون ۽ ڪپڙو به راشن جي دڪانن تان ملندو هو. هُو پنهنجي پوٽن ۽ ڏوهٽن کي سنڌي ڪلام ۽ ڀڄن ٻڌائيندو هو، ۽ کين رامائڻ جون ڪهاڻيون ۽ گرو نانڪ جون تعليمات ٻڌائيندو هو. هو سنڌ جو ذڪر تمام محبت سان ڪندو هو، ڪڏهن به سندس دل ۾ ڪا تلخي يا پڇتاءُ نه هوندو هو. هن ڪڏهن به شڪايت نه ڪئي ۽ نه ئي ڏکئي وقت جو روئڻ رنائين. هُو هڪ پراميد انسان هو ۽ سنڌ بابت سندس يادون رڳو ان خوبصورت زندگيءَ جون هيون جيڪا هن پنهنجن فارمن تي تازي هوا، سٺي خوراڪ، خالص گيھ ۽ زندگيءَ جي ٻين سادن طريقن سان گذاري هئي. سندس فلسفو هو “جيئن هلائين تيئن واهه واهه”، جيڪو هُو هٿ جوڙي مٿي واري (الله/ڀڳوان) جي بارگاهه ۾ چوندو هو، يعني: “تون جنهن به حال ۾ رکين، مان خوش آهيان”. سندس دل ۾ مسلمانن لاءِ ڪوبه ساڙ يا دشمني نه هئي.

ليکڪا: ساز اگروال

الهاس نگر ڪيمپ نمبر 5 ۾ هڪ جهولي لال مندر آهي، جنهن لاءِ چيو وڃي ٿو ته اهو دنيا جو سڀ کان وڏو مندر آهي. اهو سنڌي برادريءَ جو هڪ اهم مرڪز بڻيل آهي، جتي چاليهو ورت (روحاني پاڪائي، سادگي ۽ صفائيءَ لاءِ ساليانو 40 ڏينهن روزا)، جيڪو عام طور تي جولاءِ-آگسٽ جي مهينن ۾ ٿيندو آهي، هتان جي وڏن ڏڻن مان هڪ آهي. ان موقعي تي لنگر لڳايو ويندو آهي، جتي چاليھ ڏينهن ئي صبح ۽ رات جو سڀني ايندڙن کي ذات، پات، عقيدي ۽ مذهب جي فرق کان سواءِ کاڌو کارايو ويندو آهي.

پَھلُومل کي چار پٽ هئا: منگلداس، ماڌُو داس، هرپال داس ۽ نامديوِ، جن جي عمر پندرهن کان پنجٽيهه سالن جي وچ ۾ هئي. سندس ڀاءُ سانول داس کي ڇهه پٽ ۽ هڪ ڌيءُ هئي. منگلداس، ماڌو داس، نامديو ۽ سريچند (منگلداس جو پٽ) کي ويجهي شهر سکر موڪليو ويو، جتي وڌيڪ موقعا هئا. اتي هنن دروازن ۽ درين جو ڪاروبار شروع ڪيو. سکر ترقي ڪري رهيو هو، نيون عمارتون ٺهي رهيون هيون، تنهنڪري ڪاروبار خوب چمڪيو.

جنوري 1948ع ۾، ڪراچيءَ ۾ هندن ۽ سکن کي نشانو بڻائيندڙ فسادن کان پوءِ، پھلومل کي معلوم ٿي ويو ته کيس ۽ سندس خاندان کي سنڌ ڇڏڻي پوندي. هن پنهنجي چئن پٽن کي سندن خاندانن سان گڏ سکر جي رستي ڪراچي موڪليو، جتي کين هڪ پنجواڻي خاندان کان (بحري جهاز جون) ٽڪيٽون مليون، جن اهي ٽڪيٽون خريد ڪيون هيون پر پوءِ پنهنجو ارادو تبديل ڪري سنڌ ۾ ئي رهي پيا هئا. اهي جهاز ذريعي بمبئي پهتا. اتان کان اهي ريل گاڏي ذريعي گواليار ويا، ڇاڪاڻ ته جيتنڌر ڀڳوانداس (جي بي) منگهارام جو خاندان، جنهن سان مادو داس جي ساهرن جو رشتو هو، اتي رهندو هو. افسوس جو هرپال داس جو گواليار ۾ انتقال ٿي ويو. اهو هڪ اهڙو دور هو جنهن ۾ تيز رابطا جهڙوڪ ٽرنڪ ڪالز ۽ ٽيليگرام صرف اميرن جي پهچ ۾ هئا، تنهنڪري سندس فوتگيءَ جو اطلاع سندس والدين کي هڪ پوسٽ ڪارڊ ذريعي ڏنو ويو. اهي ڪجهه مهينن بعد گواليار پهتا، پر پھلومل جي هڪ ڀاڻيجي، جنهن جو مٿس وڏو اثر هو، اصرار ڪيو ته اهي ڪلياڻ هليا وڃن، جتي هوءَ پاڻ رهندي هئي ۽ کيس لڳو ٿي ته اتي سندس خاندان جي زندگي بهتر ٿيندي.

1949ع ۾ جڏهن هي خاندان ڪلياڻ پهتو ته وٽن پنهنجو ڪجهه به نه هو. شروع ۾ هنن حڪومت جي ڏنل اناج ۽ ٻين ضروري شين تي گذارو ڪيو. کاڌو پچائڻ لاءِ ڪاٺيون ۽ ڪپڙو به راشن جي دڪانن تان ملندو هو. ڏهن سؤٽن جي هن وڏي گڏيل خاندان ڪلياڻ ڪيمپ 5، سيڪشن 38 جي بئرڪ نمبر 1838 ۾ ڏھ ڀاڱي ويھ  فُٽن جي 12 ڪمرن تي قبضو ڪيو. غسلخانا ۽ بيت الخلا ڪجهه ميٽرن جي مفاصلي تي ٺهيل هئا، جيڪو خاص ڪري عورتن لاءِ تمام ڏکيو هو. کين ويجها ذبح خانه به ناقابل برداشت لڳندا هئا. اتي نه ڪمرن ۾ روشني هئي ۽ نه ئي رستن تي. اهو سڀ ڪجهه ان خاندان لاءِ ڏاڍو خراب هو جيڪو سکر مان آيو هو، جتي بئراج جي ڪري گذريل هڪ ڏهاڪي کان وڌيڪ عرصي کان شهر کي بجلي ملي رهي هئي. مڇر تمام گهڻا هئا ۽ رات جو نانگ نڪري ايندا هئا. ٻار روز صبح جو خالي ماچيس جا دٻا ڳولڻ لاءِ نڪرندا هئا، جن کي هڪ مقامي ڊاڪٽر مڇرن جي چڪن لاءِ هڪ ملم ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندو هو. ٻار گند ڪچري ۽ زمين مان اهي دٻا ڳوليندا هئا، ۽ ڊاڪٽر کين هر ڇهن دٻن تي 1 پيسو ڏيندو هو. ڀائرن مقامي ريل گاڏين ۾ مٺايون وڪڻي به ڪجهه پئسا ڪمايا، جيڪي ڪيمپ ۽ ممبئي جي وچ ۾ هلنديون هيون. وقت گذرڻ سان گڏ، هنن مقامي دڪانن ۾ ٽافيون ۽ سُڪا ميوا پيڪ ڪرڻ جا ننڍا ننڍا ڪم شروع ڪيا.

پھلومل 1975ع ۾ 103 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي. هو پنهنجي جوانيءَ ۾ جهنگلي گهوڙن کي سنپالڻ جو وڏو ماهر هو. هو هڪ تيز تارُو هو؛ جڏهن درياءَ ۾ چاڙهه ايندو هو ته هو پنهنجي ٻارن کي ڪلهن تي کڻي ترندي سلامت ڪناري تي پهچائيندو هو. وڏي عمر ۾ هُو پنهنجي پوٽن ۽ ڏوهٽن کي سنڌي ڪلام ۽ ڀڄن ٻڌائيندو هو، ۽ کين رامائڻ جون ڪهاڻيون ۽ گرو نانڪ جون تعليمات ٻڌائيندو هو. هو سنڌ جو ذڪر تمام محبت سان ڪندو هو، ڪڏهن به سندس دل ۾ ڪا تلخي يا پڇتاءُ نه هوندو هو. هن ڪڏهن به شڪايت نه ڪئي ۽ نه ئي ڏکئي وقت جو روئڻ رنائين. هُو هڪ پراميد انسان هو ۽ سنڌ بابت سندس يادون رڳو ان خوبصورت زندگيءَ جون هيون جيڪا هن پنهنجن فارمن تي تازي هوا، سٺي خوراڪ، خالص گيھ ۽ زندگيءَ جي ٻين سادن طريقن سان گذاري هئي. سندس فلسفو هو “جيئن هلائين تيئن واهه واهه”، جيڪو هُو هٿ جوڙي مٿي واري (الله/ڀڳوان) جي بارگاهه ۾ چوندو هو، يعني: “تون جنهن به حال ۾ رکين، مان خوش آهيان”. سندس دل ۾ مسلمانن لاءِ ڪوبه ساڙ يا دشمني نه هئي، جن کيس پنهنجي وطن کان ڌار ڪيو هو، ۽ جيڪڏهن ڪو پڇندو هوس ته چوندو هو ته اهي سٺا ماڻهو هئا. سندس پوٽي سترام کي ياد آهي ته هن پنهنجي ڏاڏي کان ٻڌو هو ته ورهاڱي وقت مسلمانن ئي خاندان کي تشدد مان بچڻ ۽ نڪرڻ ۾ مدد ڪئي هئي.

جيتوڻيڪ سندس وفات وقت خاندان مالي طور گهڻو سگهو ٿي چڪو هو، پر شروعاتي سالن ۾ هنن تمام تنگدستيءَ واري زندگي گذاري. هڪ ڏينهن، سگڻومل ٻُولچنداڻي، جيڪو هڪ لائسنس يافته ميڊيڪل پريڪٽيشنر LCPS ۽ پهلومل جو دوست هو، سنڌ مان ڪلياڻ ۾ رهڻ آيو. هن پنهنجي وڏن ڀائرن خوشالداس ۽ گنومل ٻُولچنداڻي سان ڳالهائي ڪجهه سرمايو فراهم ڪيو ۽ پھلومل جي پٽن کي ڪاٺ جي ڪاروبار ۾ ورڪنگ پارٽنر (ڪم ڪندڙ ڀائيوار) طور شامل ڪيو. حالتون بهتر ٿيڻ لڳيون. تقريبن هڪ سال کان پوءِ، سابن داساڻي خاندان، جيڪو پڻ پير جو ڳوٺ مان ڪلياڻ آيو هو ۽ پنهنجا ڪجهه پئسا ۽ زيور کڻي اچڻ ۾ ڪامياب ٿيو هو، احتياط سان پنهنجو ڪم سيٽ ڪرڻ لڳو. کين معلوم هو ته پهلومل ۽ سندس پٽ ڪاٺ جي ڪاروبار کي چڱيءَ طرح سمجهن ٿا، تنهنڪري هنن کين ڪلياڻ آگره روڊ تي هڪ ڪاٺ جي آرِيءَ ۾ ورڪنگ پارٽنر بڻائي ورتو.

1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾، ورهائي خاندان کي پير جو ڳوٺ ۾ ڇڏيل زمين جي بدلي ڪلياڻ ڪيمپ 4 جي سي بلاڪ ۾ 250 اسڪوائر يارڊ (وال) زمين ملي، جنهن تي پنهنجي احاطي ۾ هڪ ڪمري جو بلاڪ، غسل خانو ۽ باورچي خانو ٺهيل هو. اتي اڃان تائين بجلي نه هئي ۽ علائقي ۾ وڏا ٻُوڙا هئا، جن جي پٺيان جهنگلي جانور لڪل هوندا هئا ۽ اهو علائقو جيتامڙن سان ڀريل هو.

جڏهن سندن ڪاروبار چمڪڻ لڳو، ته اهي ٻه بلاڪ خريد ڪرڻ ۽ پنهنجي زندگيءَ جو معيار بهتر ڪرڻ جي قابل ٿي ويا. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين، خاندان وٽ هڪ شيورليٽ (Chevrolet) ڪار هئي ۽ ڪاروبار لاءِ هڪ ٽرڪ هئي، جنهن ۾ نامديف خاندان جي ٻارن کي منتراليہ ۾ يومِ آزاديءَ جي روشنين جو نظارو ڪرائڻ لاءِ وٺي ويندو هو. گهرن ۾ هاڻي بجلي اچي چڪي هئي، جيتوڻيڪ هفتي ۾ هڪ ڀيرو 12 ڪلاڪن جي مينٽيننس بندش (لوڊشيڊنگ) ٿيندي هئي.

خاندان مالي طور تي تمام گهڻو ترقي ڪئي ۽ 1969ع ۾ الهاس نگر، ڪيمپ 4 ۾ پنهنجي آري “ميسرز مادو داس پهلومل ٽمبر مرچنٽس” قائم ڪئي. پر کين وڏا صدمه به برداشت ڪرڻا پيا جڏهن نامديو 7 مارچ 1971ع تي وفات ڪري ويو، ۽ پٺيان ننڍا ٻار ڇڏي ويو: سترام صرف اٺن سالن جو هو جڏهن سندس پيءُ گذاري ويو. ڪجهه سالن کان پوءِ، سندس اڪيلو ڀاءُ جيرامداس چوڏهن سالن جي عمر ۾ تيز بخار سبب فوت ٿي ويو، جنهن جو الهاس نگر جي پسمانده طبي سهولتن سبب علاج نه ٿي سگهيو. سترام ياد ڪندي چوي ٿو: “مونکي ڇهن ڀينرن جي شادي ڪرائڻي هئي. منهنجو پيءُ وڏو دورانديش هو، کيس جڏهن به موقعو ملندو هو ته هو سونا سڪا خريد ڪري رکندو هو، جنهن اسان جي وڏي مدد ڪئي. مون نائين ڪلاس کان ئي ڪاروبار ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. ماپون وٺڻ، گراهڪن جا آرڊر تيار ڪرڻ ۽ اڪائونٽس ۾ مدد ڪرڻ. مان پنهنجي تعليم ۽ پوسٽ گريجوئيشن تائين، ۽ الهاس نگر جي  ڪاليج شريمتي چانديبائي همٿمل منسوکاڻي ڪاليج ۾ ليڪچرشپ ملڻ کان پوءِ به، روزانو ٽن کان چار ڪلاڪ ڪاروبار کي ڏيندو هوس.” تعليم سندس جنون هئي، ۽ جڏهن هن پنهنجي ڀائرن ۽ سؤٽن کي اها ڳالهه سمجهائي ته هو ڪاروبار مان نڪرڻ چاهي ٿو، ته 2000ع ۾ سندس پارٽنرشپ ختم ڪئي وئي.

سترام ورهائي کي پنهنجي مادري ٻوليءَ سان تمام گهڻي محبت آهي، پر تعليم ۾ سندس چاهه کي ڏسندي، سندس پيءُ کيس انگلش ميڊيم اسڪول موڪليو هو، جڏهن ته خاندان جا ٻيا ٻار سنڌي ميڊيم (عربي رسم الخط) ۾ پڙهيا هئا. وائيس پرنسپال جي عهدي تان ريٽائر ٿيڻ کان پوءِ به، سترام ورهائي تعليم، خاص طور تي ڇوڪرين جي تعليم لاءِ فلاحي ڪمن ۾ مصروف رھيو. الهاس نگر ۾ اڄ به ڪي سٺيون طبي سهولتون موجود ناهن. هي هڪ مصروف شهري مرڪز آهي جتي زيورن جا دڪان، اليڪٽرانڪس جو سامان ۽ مسلسل اڏاوتن جو ڪم هلي ٿو. اهو جينز (Jeans) جي پيداوار جو هڪ بين الاقوامي مرڪز پڻ آهي جتي ڪيترائي واپاري، ڪارخانيدار ۽ برآمد ڪندڙ موجود آهن. 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ هتان جي آبادي 65 کان 75 سيڪڙو سنڌي هئي، پر اڄ سنڌي مشڪل سان 30 کان 35 سيڪڙو آهن، جڏهن ته باقي مقامي مهاراشٽرين ۽ اتر انڊين (اتر پرديش/بھار جا رهواسي) آهن. سترام ورهائي جي يادگيريءَ موجب، 1990ع واري ڏهاڪي تائين الهاس نگر ۾ ڪا به مسجد ڪونه هئي. جيئن جينز جا ڪارخانا وڌيا ۽ اڪثر درزي ۽ ڪاريگر مسلمان هئا، تنهنڪري هاڻي اتي ڪجهه مسجدون ٺهي ويون آهن.

پھلومل جا پوٽا چڱي حال ۾ آهن: سريچند هڪ انجنيئر آهي؛ هريش جيڪو اڳوڻو پروفيسر آهي، اهو اليڪٽرانڪس جو ڊيلر آهي؛ ڪشور گارمينٽس جو واپاري ۽ برآمد ڪندڙ آهي. خانداني ڪاٺ جو ڪاروبار “مادو داس پهلومل” اڄ به ڪاميابيءَ سان هلي رهيو آهي، جنهن کي پهلومل جو پڙپوٽو روي اشوڪ ڪمار ورهائي سنپالي رهيو آهي.

هي خاندان هڪ بنگلي ۾ رهي ٿو جنهن جو نالو “مادو نِواس” آهي. جتي سندن پهرين آري (مل) هئي، اتي هاڻي هڪ وڏي عمارت (اسڪاءِ اسڪريپر) ٺهيل آهي. الهاس نگر ٽائون شپ هڪ ڳُتيل ۽ مصروف ترين شهر آهي، جيڪو ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن جو حصو آهي. هتي صنعتون ۽ تعليمي ادارا به آهن پر اتي پهچڻ تمام ڏکيو آهي ڇاڪاڻ ته مقامي ريل گاڏيون ماڻھن سان ڀريل هونديون آهن ۽ رستا کڏن سان ڀريل آهن. الهاس نگر ۾ نيڪال جو نظام پڻ ناقص آهي، ۽ پاڻيءَ جي فراهمي ايتري خراب آهي جو اڄ به رهاڪن کي 24 ڪلاڪ پاڻي نٿو ملي. هتي ترقي تمام بي ترتيب ۽ غير قانوني طريقي سان ٿي آهي، جنهن ۾ بدعنواني عام آهي. تازو ئي، 1988ع ۽ 1992ع جي وچ ۾ ٺهيل ڪيتريون ئي عمارتون ڪري پيون، جنهن جي نتيجي ۾ ڪجهه ماڻهو فوت ٿي ويا ۽ ڪيترائي خاندان بي گهر ٿي ويا. نئين صديءَ جي شروعاتي سالن ۾، الهاس نگر جي هڪ سماجي اڳواڻ مهاراشٽر حڪومت کي علائقي ۾ 855 غير قانوني عمارتن بابت آگاهه ڪيو هو. مقامي ميونسپل اختيارين سان گڏ انهن کي ريگولرائيز ڪرڻ جو هڪ پلان جوڙيو ويو هو، پر تقريبن ٻه ڏهاڪا گذرڻ جي باوجود اڃا تائين اهو ڪم ناهي ٿي سگهيو.

_______________

ساز اگروال هڪ آزاد محقق ۽ ليکڪا آهي جيڪا پوني، هندستان ۾ رهي ٿي. سندس لکڻين ۾ سوانح حيات، ترجمو، تنقيدي جائزا ۽ مزاحيه ڪالم شامل آهن. سندس ڪتاب دنيا جي مختلف يونيورسٽين جي لائبريرين ۾ موجود آهن. سنڌي اڀياس جي شعبي ۾ سندس تحقيقي خدمتون آن لائن آسانيءَ سان دستياب آهن.

سنڌ اسٽوريز تان ساز اگروال جي ٿورن سان ورتل. ھيءُ ليک آگسٽ 2021 ۾ شائع ٿيو ھو