فطرت انسان جي دشمن نه آهي، پر اها هڪ ماءُ وانگر آهي، جيڪا پنهنجي ٻارن کي بار بار خبردار ڪندي رهي ٿي. جيڪڏهن انسان ان جي اشارن کي سمجهي، پنهنجي روش کي درست ڪري ۽ فطرت سان پنهنجو ٽٽل رشتو ٻيهر جوڙي ته شايد زندگي ٻيهر متوازن ۽ خوبصورت بڻجي سگهي ٿي. ٻي صورت ۾ فطرت کان دوري جو اهو سفر انسان کي وڌيڪ ذهني انتشار، سماجي تباهي ۽ اڪيلائي ڏانهن وٺي ويندو. شايد اڄ جو سڀ کان اهم سوال به اهو ئي آهي ته ڇا اسان فطرت کان پري ٿيڻ جي سزا ڀوڳي رهيا آهيون؟ ۽ جيڪڏهن ها، ته پوءِ اسان کي واپس فطرت ڏانهن موٽڻ لاءِ ڪهڙا قدم کڻڻ گهرجن؟
علي نواز راهمون
انسان ۽ فطرت جو رشتو صدين کان انتهائي گهرو، مضبوط ۽ اڻٽُٽ رهيو آهي. ڌرتي، پاڻي، هوا، جبل، درياهه، وڻ، موسمون ۽ آسمان جا رنگ انسان جي نه رڳو جسماني زندگيءَ سان لاڳاپيل رهيا آهن، پر انهن جو انساني ذهن، احساس، مزاج، سوچ ۽ سماجي روين تي پڻ گهرو اثر رهيو آهي. جڏهن انسان فطرت جي ويجهو رهيو آهي ته سندس زندگيءَ ۾ سڪون، برداشت، توازن ۽ خوشحالي موجود رهي آهي، پر جيئن جيئن انسان مصنوعي دنيا، شهري شور، ٽيڪنالاجي ۽ مادي مفادن ڏانهن وڌيو آهي، تيئن تيئن هو پنهنجي اصل وجود يعني فطرت کان پري ٿيندو ويو آهي. اڄ جي دور ۾ وڌندڙ ذهني بيماريون، سماجي انتشار، بيچيني، عدم برداشت، ماحولياتي تبديليون ۽ انساني اڪيلائي ان ڳالهه جا واضح ثبوت آهن ته شايد انسان فطرت کان دوري جي سزا ڀوڳي رهيو آهي.
وقت، موسمون ۽ فطرت جي گردش انسان جي زندگيءَ تي وڏو اثر ڇڏينديون آهن. صبح جي تازي هوا، پکين جو آواز، شام جي ٿڌڙي هير ۽ برسات جي خوشبو انسان جي ذهن کي تازگي ۽ روح کي سڪون عطا ڪن ٿا. جديد سائنس به ان ڳالهه جي تصديق ڪري ٿي ته انساني جسم مخصوص حياتياتي ردمز تحت ڪم ڪري ٿو. جسماني طاقت، جذباتي ڪيفيت ۽ ذهني ڪارڪردگي وقت سان گڏ تبديل ٿيندي رهي ٿي. صبح جو ذهن وڌيڪ چست ۽ سکيا لاءِ تيار هوندو آهي، جڏهن ته شام جو وقت جسماني سرگرمين لاءِ وڌيڪ موزون هوندو آهي. اهي سڀ شيون فطرت جي ترتيب ۽ ڪائنات جي نظام سان ڳنڍيل آهن.
سائنسدانن موجب انسان جي جسم ۾ جسماني، جذباتي ۽ ذهني ڦيرا مسلسل گردش ۾ رهن ٿا. جسماني دور انساني توانائي، قوت مدافعت ۽ جسماني سگهه تي اثرانداز ٿئي ٿو، جڏهن ته جذباتي دور انسان جي احساسن، روين ۽ مزاج سان لاڳاپيل آهي. ذهني دور وري يادگيري، سوچ، تخليقي صلاحيت ۽ فيصلا ڪرڻ جي قوت تي اثر ڇڏي ٿو. جيڪڏهن انسان جو روزمره جو معمول فطرت جي وقتي نظام سان هم آهنگ هجي ته سندس زندگي وڌيڪ متوازن رهي ٿي، پر جڏهن انسان مصنوعي روشني، بي ترتيب معمول ۽ غير فطري ماحول ۾ رهڻ لڳي ٿو ته ذهني ۽ جسماني مسئلا جنم وٺڻ شروع ڪن ٿا.
چنڊ، سج ۽ موسمن جون تبديليون به انساني نفسيات تي اثر ڇڏين ٿيون. چوڏهين جي چنڊ دوران سمنڊ ۾ لهرن جي چاڙهه وانگر انسان جي جذبن ۾ به شدت پيدا ٿيندي آهي. نفسياتي بيمارين ۾ مبتلا ماڻهن تي ان جا اثر وڌيڪ واضح ٿين ٿا. ڪيترين تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته موسم جي تبديلي، گرمي پد ۾ واڌ ۽ ماحولياتي دٻاءُ انسان ۾ بيچيني، ڪاوڙ، ڊپريشن ۽ تشدد واري رجحان کي وڌائين ٿا. اڄ جو انسان، جيڪو جديد سهولتن باوجود ذهني دٻاءُ ۽ نفسياتي انتشار جو شڪار آهي، شايد ان ڪري جو هن فطرت سان پنهنجو تعلق ڪمزور ڪري ڇڏيو آهي.
جاگرافيائي حالتون پڻ انسان جي مزاج ۽ سماجي روين تي گهرو اثر ڇڏين ٿيون. هر علائقي جي پنهنجي فضا، ثقافت، موسم ۽ فطري حسن هوندو آهي، جيڪو اتي رهندڙ ماڻهن جي شخصيت جو حصو بڻجي ويندو آهي. سرسبز علائقن جا ماڻهو نسبتا نرم مزاج، مهمان نواز ۽ پُرسڪون هوندا آهن، جڏهن ته سخت موسمن ۽ بنجر زمينن وارن علائقن جا ماڻهو سخت مزاج ٿي سگهن ٿا. ان مان ثابت ٿئي ٿو ته فطرت صرف ماحول تائين محدود ناهي، پر اها انسان جي نفسيات، روين ۽ سماجي لاڳاپن کي به ترتيب ڏئي ٿي.
اڄ جو شهري ماحول فطرت کان پري ٿيندڙ زندگيءَ جو وڏو مثال بڻجي چڪو آهي. ڪنڪريٽ جا جهنگ، گاڏين جو شور، هوا جي آلودگي، وڻن جي واڍي ۽ مسلسل تعميراتي ڪم انسان جي ذهني ۽ جسماني صحت تي ناڪاري اثر وجهي رهيا آهن. ٻار، جيڪي اڳ کليل ميدانن، وڻن ۽ فطري ماحول ۾ کيڏندا هئا، اڄ موبائل فون، ٽيبلٽ ۽ بند ڪمرن تائين محدود ٿي ويا آهن. نتيجي طور انهن ۾ جسماني ڪمزوري، ذهني بيچيني، اڪيلائي ۽ سماجي لاتعلقي وڌي رهي آهي.
نفسيات جا ماهر چون ٿا ته فطرت سان ويجهڙائي انسان جي ذهني صحت لاءِ انتهائي ضروري آهي. وڻن، گلن، پاڻي ۽ کليل هوا جي موجودگي ذهن کي سڪون عطا ڪري ٿي ۽ ذهني دٻاءُ گهٽائي ٿي. ان ڪري دنيا جي ڪيترن ترقي يافته ملڪن ۾ پارڪ، باغ ۽ ماحول دوست شهري منصوبابندي کي اهميت ڏني وڃي ٿي. جاپان ۽ چين جهڙن ملڪن ۾ ماڻهو فطرت کي زندگيءَ جو لازمي حصو سمجهن ٿا. انهن ملڪن ۾ گهرن اندر به ٻوٽا، روشني ۽ هوا جو خاص خيال رکيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته اهي سمجهن ٿا ته مثبت ماحول انسان جي سوچ ۽ روين تي سٺو اثر وجهي ٿو.
“اسپرٽ آف پليس” يعني جڳهه جي روح جو تصور به انتهائي اهم آهي. هر جاءِ پنهنجي اندر هڪ خاص توانائي ۽ تاثر رکي ٿي. اباڻو گهر، ڳوٺ، درياهه يا ڪا سرسبز جاءِ انسان کي جذباتي سڪون عطا ڪري ٿي. ان جي ابتڙ جنگ، خونريزي ۽ نفرت سان ڀريل جڳهيون انسان جي ذهن تي منفي اثر ڇڏين ٿيون. ماضيءَ جا واقعا ۽ ماڻهن جا رويا به جڳهن جي فضا ۾ محفوظ رهندا آهن. شايد ان ڪري ماڻهو پنهنجي ڌرتي، اباڻن گهرن ۽ ثقافت سان گهري وابستگي محسوس ڪندا آهن.
سنڌ جي سرزمين به پنهنجي فطري حسن، زرخيز زمين، درياهه، صوفي روايتن ۽ ثقافتي سگهه جي ڪري هڪ منفرد حيثيت رکي ٿي. سنڌو درياهه، ساوڪ، اجرڪ، لوڪ موسيقي ۽ گڏيل سماجي زندگي سنڌ جي اصل سڃاڻپ رهيا آهن، پر افسوس جو اڄ سنڌ جو سماج تيزي سان انهن قدرن کان پري ٿيندو پيو وڃي. گڏيل ڪٽنب جو نظام ڪمزور ٿي رهيو آهي، سماجي لاڳاپا محدود ٿي رهيا آهن ۽ ماڻهو اڪيلائيءَ جو شڪار بڻجي رهيا آهن. قبيلائي تڪرار، تشدد، نفرت ۽ عدم برداشت ان ذهني انتشار جون علامتون آهن، جيڪي فطرت ۽ سماجي قدرن کان دوري سبب پيدا ٿي رهيون آهن.
گهر، جيڪو انسان لاءِ محبت، تحفظ ۽ سڪون جي علامت هجڻ گهرجي، اڄ ڪيترن ماڻهن لاءِ ذهني دٻاءُ ۽ پريشانيءَ جو سبب بڻجي رهيو آهي. مرد معاشي ۽ سماجي عدم تحفظ جو شڪار آهي، جڏهن ته عورت گهريلو مسئلن ۽ ذهني بار هيٺ دٻيل آهي. اهڙي ماحول ۾ پلجندڙ ٻار احساس محرومي، خوف ۽ نفسياتي ڪمزوريءَ جو شڪار ٿي وڃن ٿا. محبت، برداشت ۽ گڏيل احساسن جي جاءِ تي مفادپرستي، مقابلو ۽ بي حسي وڌي رهي آهي. نتيجي طور انسان پنهنجي اصل وجود ۽ فطري سڃاڻپ کان پري ٿيندو پيو وڃي.
ماحولياتي تبديليون پڻ انساني زندگيءَ لاءِ وڏو خطرو بڻجي رهيون آهن. زمين جو وڌندڙ گرمي پد، پاڻيءَ جي کوٽ، ٻوڏون، ڏڪار ۽ موسمي بي ترتيبيون ان ڳالهه جو ثبوت آهن ته انسان فطرت جي نظام ۾ غير فطري مداخلت ڪري رهيو آهي. وڻن جي واڍي، درياهن جي آلودگي، ڪارخانن جو دونهو ۽ زرعي زمينن جو خاتمو ڌرتيءَ جي قدرتي توازن کي متاثر ڪري رهيا آهن. جڏهن فطرت جو توازن بگڙي ٿو ته ان جا اثر سڌي طرح انسان جي زندگيءَ تي پون ٿا.
اڄ انسان وٽ جديد ٽيڪنالاجي، وڏيون عمارتون، تيز رفتار گاڏيون ۽ بي شمار سهولتون موجود آهن، پر ان جي باوجود هو ذهني سڪون کان محروم آهي. ڊپريشن، پريشاني، نفسياتي بيماريون ۽ خودڪشين ۾ اضافو ان ڳالهه جو ثبوت آهي ته صرف مادي ترقي انسان کي خوشي نٿي ڏئي سگهي. اصل خوشي، ذهني سڪون ۽ سماجي توازن فطرت سان هم آهنگي ۾ لڪل آهي.
ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته انسان ٻيهر فطرت ڏانهن موٽي. وڻ لڳايا وڃن، ماحولياتي تحفظ کي يقيني بڻايو وڃي، ٻارن کي فطري ماحول سان ويجهو آندو وڃي ۽ سماجي قدرن کي ٻيهر زندهه ڪيو وڃي. گڏيل ڪٽنب، محبت، احترام، ثقافت ۽ فطري زندگيءَ کي هٿي ڏيڻ سان ئي سماج ۾ سڪون ۽ هم آهنگي پيدا ٿي سگهي ٿي.
فطرت انسان جي دشمن نه آهي، پر اها هڪ ماءُ وانگر آهي، جيڪا پنهنجي ٻارن کي بار بار خبردار ڪندي رهي ٿي. جيڪڏهن انسان ان جي اشارن کي سمجهي، پنهنجي روش کي درست ڪري ۽ فطرت سان پنهنجو ٽٽل رشتو ٻيهر جوڙي ته شايد زندگي ٻيهر متوازن ۽ خوبصورت بڻجي سگهي ٿي. ٻي صورت ۾ فطرت کان دوري جو اهو سفر انسان کي وڌيڪ ذهني انتشار، سماجي تباهي ۽ اڪيلائي ڏانهن وٺي ويندو. شايد اڄ جو سڀ کان اهم سوال به اهو ئي آهي ته ڇا اسان فطرت کان پري ٿيڻ جي سزا ڀوڳي رهيا آهيون؟ ۽ جيڪڏهن ها، ته پوءِ اسان کي واپس فطرت ڏانهن موٽڻ لاءِ ڪهڙا قدم کڻڻ گهرجن؟
________________
ليکڪ هڪ سوشل ڊولپمينٽ پروفيشنل آهي ۽ عمرڪوٽ ۾ رھي ٿو.
anrahimoo@gmail.com
