ڪُوڙا ماهر پنھنجي تجزين سان بحرانن کي ڪمائيءَ جو ذريعو بنائي رھيا آھن
ھيءُ وقت ميڊيا جي ساک واري امتحان جو آھي. موجوده وقت صرف رپورٽنگ نه، پر ذميواريءَ ۽ خبرداريءَ جي تقاضا ڪري ٿو. بحران دوران گمراهه ڪندڙ تجزيو صرف ساک کي متاثر نٿو ڪري، پر عوامي اعتماد کي لوڏي سگهي ٿو ۽ سماجي يڪجهتي کي تباهه ڪري سگهي ٿو.
تحرير: حبيب تومي
مناما: وچ اوڀر ۾ جاري شديد جنگ ۽ وڌندڙ ڇڪتاڻ جي وچ ۾، ”ڪوڙن ماهرن“ (Pseudo-Experts) جي وڌندڙ گروهه تي ڳڻتي ظاهر ڪئي پئي وڃي، جيڪي بحرانن کي مواد (Content) ۾ ۽ مونجهاري کي ذاتي شهرت ۾ تبديل ڪري رهيا آهن.
هي نمايان رجحان صرف موجوده جنگي علائقن تائين محدود ناهي، پر پوري دنيا جي ميڊيا لينڊ اسڪيپ ۾ پکڙجي چڪو آهي. پاڻ کي ”اسٽريٽجسٽ“، ”فوجي ماهر“ ۽ ”سياسي تجزيه نگار“ چوائيندڙ اهڙا ماڻهو اوچتو منظرِ عام تي اچي ويا آهن، جن وٽ وڏن وڏن القابن ۽ خيالي قصن کانسواءِ ٻيو ڪجهه به ناهي.
غير يقيني صورتحال ۽ عوامي بيچيني واري ماحول ۾، انهن جون ڊرامائي پيشنگوئيون—جيڪي اڪثر حقيقت کان پري هونديون آهن—ماڻهن جي ذهنن ۾ تيزيءَ سان گهر ڪري وڃن ٿيون. اهي شخصيتون ”توجہ جي معيشت“ (Attention Economics) تي پلجن ٿيون. ڊجيٽل الگورٿمز اهڙي مواد کي هٿي ڏين ٿا جيڪو جذباتي ۽ تڪراري هجي، جنهن جي نتيجي ۾ سندن بي بنياد دعوائون تيزيءَ سان وائرل ٿي وڃن ٿيون.
صرف چند منٽن ۾، هڪ وڏي پر اڻ تصديق ٿيل دعويٰ لکين ماڻهن تائين پهچي سگهي ٿي، جيڪا تصديق ٿيل خبرن جي ڀيٽ ۾ ڪٿي وڌيڪ تيز هوندي آهي. ان جا نتيجا سنگين آهن. اهڙا آواز نفسياتي جنگ جو اڻڄاتو اوزار بڻجي سگهن ٿا. چاهي اهو ذاتي شهرت جي لالچ هجي يا ٻاهريون اثر، اهي ماڻهو مونجهارو پيدا ڪن ٿا، ادارن تي اعتماد کي نقصان پهچائين ٿا ۽ قومي ٻڌي کي ڪمزور ڪن ٿا.
هن رجحان جو مقابلو ڪرڻ لاءِ صرف سرڪاري بيان ڪافي ناهن. ان لاءِ ”ميڊيا مدافعت“ (Media Immunity) کي مضبوط ڪرڻ جي ضرورت آهي—يعني عوام ۾ اها شعوري بيداري پيدا ڪرڻ ته هو ذريعن بابت سوال ڪن، ثبوت گهرن ۽ وائرل ٿيڻ تي ساک کي ترجيح ڏين.
آخرڪار، هي هڪ گڏيل ذميواري آهي. حڪومتن کي گهرجي ته شفاف معلومات فراهم ڪن، ميڊيا جا ادارا پيشي ورانه معيار لاڳو ڪن ۽ عوام کي هوشيار رهڻ گهرجي. ڇاڪاڻ ته بحران جي وقت ۾ سچ صرف هڪ اصول ناهي، پر دفاع جي هڪ لڪير آهي.
اردن ۾، حڪومتي ڪميونيڪيشن ۽ ڊجيٽل ميڊيا جي وزير محمد المومني اظهار جي آزادي ۽ نقصانڪار غلط معلومات جي وچ ۾ هڪ واضح لڪير ڇڪي آهي. هن چيو ته، ”افواهون، خاص طور تي بحران جي وقت ۾، اظهار جي آزادي نٿيون سڏائي سگهجن.“ هن خبردار ڪيو ته اهي نازڪ لمحن ۾ عوامي شعور کي مسخ ڪن ٿا ۽ معاشري کي گمراهه ڪن ٿا.
هن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته موجوده دور ۾ غلط معلومات (Disinformation) منصوبي بندي تحت پکڙي وڃي ٿي، جيڪا هاڻي اتفاقي ناهي رهي پر جديد ڊجيٽل اوزارن ۽ الگورٿمز ذريعي ان کي هٿي ڏني وڃي ٿي. ڪوڙا قصا هاڻي پهريان کان وڌيڪ تيزي ۽ گهرائي سان اثر انداز ٿين ٿا، جنهن ڪري ميڊيا ادارن تي اها ذميواري وڌي وڃي ٿي ته هو تصديق جي سخت معيارن تي عمل ڪن ۽ معتبر سرڪاري ذريعن تي ڀروسو ڪن.
پنهنجي سخت بيان ۾، المومني اهڙن مليل سليل ”ماهرن“ کي ميڊيا پليٽ فارم ڏيڻ خلاف خبردار ڪيو جن جي سندن ۽ تجزين جي ڪا حيثيت ناهي. هن چيو ته، ”ڪنهن مهمان جو ماهر هجڻ جي دعويٰ ميڊيا جي اداري کي ذميواريءَ کان آجي نٿي ڪري. اهڙن آوازن کي جڳهه ڏيڻ غير جانبداري ناهي، پر هي اداري جي ساک کي سڌي ريت نقصان پهچائي سگهي ٿو.“
هن واضح ڪيو ته پيشي ور ميڊيا کي غلط معلومات جي خلاف دفاع جي پهرين لڪير طور ڪم ڪرڻ گهرجي، نه ڪي ان کي پکيڙڻ جو ذريعو بڻجڻ گهرجي. بحران دوران گمراهه ڪندڙ تجزيو صرف ساک کي متاثر نٿو ڪري، پر عوامي اعتماد کي لوڏي سگهي ٿو ۽ سماجي يڪجهتي کي تباهه ڪري سگهي ٿو. اها خبرداري ان حقيقت کي ظاهر ڪري ٿي ته موجوده وقت ۾ صرف رپورٽنگ نه، پر ذميواريءَ جو مظاهرو ڪرڻ سڀ کان اهم آهي.
____________________
حبيب تومي بحرين ۾ رھندڙ سينئر صحافي ۽ ڏکڻ ڪوريائي خابرو اداري The AsiaN جي انگريزي سروس جو ايڊيٽر اِن چيف آھي
