انقلابن جو ثقافتي منطق: انقلاب رڳو نظرين سان نه پر ثقافتي هم آهنگي سان کٽيا ويندا آهن

ڪوبہ انقلاب سماج جي ثقافتي، سماجي ۽ مذهبي جوڙجڪ کان ڪٽجي ڪامياب نٿو ٿي سگهي. هڪ ڪامياب انقلاب ماڻهن جي سامهون نه بيهندو آهي؛ اهو انهن سان گڏ بيهندو آهي، انهن وانگر ڳالهائيندو آهي ۽ انهن جي اندر مان جنم وٺندو آهي. تڏهن ئي اهو پائيدار بڻجي ٿو.

سنڌ جي صورتحال هڪ مختلف تجربو پيش ڪري ٿي. ڪجهه سڌارڪ لاڙن مذهب ۽ سماجي قدرن تي سڌي ريت تنقيد ڪئي آهي. هن وڇوٽيءَ سنڌ جي سڌارڪ تحريڪن جي عوام کي متحرڪ ڪرڻ جي صلاحيت کي ڪمزور ڪيو آهي. سنڌي سڌارڪن کي پنهنجي انداز تي ٻيهر غور ڪرڻ جي ضرورت آهي. کين عام ماڻهوءَ جي ٻوليءَ ۾ ڳالهائڻ گهرجي يعني سادي، باوقار ۽ ثقافتي پاڙن سان جڙيل ٻولي. کين سماجي پابندين ۽ نظامن تي غير ضروري تنقيد کان پاسو ڪرڻ گهرجي،

نور محمد مري، ايڊووڪيٽ

انقلابن کي اڪثر هڪ ڊرامائي يا اوچتي ربديلي تصور ڪيو ويندو آهي. ماضيءَ کان هڪدم الڳ، جنهن ۾ پراڻن نظامن کي مٽائي نوان نظام قائم ڪيا ويندا آهن. پر تاريخ بار بار ثابت ڪيو آهي ته ڪو به انقلاب ان سماج جي ثقافتي، سماجي ۽ مذهبي جوڙجڪ کان مڪمل طور تي ڪٽجي ڪامياب نٿو ٿي سگهي، جنهن کي هو بدلائڻ چاهي ٿو. اهو انقلاب جيڪو ماڻهن جي عملي تجربن، عقيدن ۽ ورثي ۾ مليل روايتن سان هم آهنگ نه هجي، اهو هڪ عوامي تحريڪ بدران رڳو هڪ الڳ ٿلڳ دانشوراڻو منصوبو بڻجي رهجي وڃي ٿو. اصل ۾، ڪنهن به انقلاب جي مقبوليت ۽ استحڪام لاءِ ضروري آهي ته اهو پاڻ کي، ڏاهپ ۽ حڪمت عملي سان، ماڻهن جي مروجه ريتن رسمن، ثقافت ۽ مذهب سان ڳنڍي.

انساني سماج ڪي ميڪانياتي ڍانچا ناهن، جن کي جڏهن چاهي ڊاهي ٻيهر اڏي سگهجي. اهي ته هڪ جيئري ساهه واري وجود وانگر آهن، جيڪي صدين جي گڏيل يادن، عقيدن، رسمن ۽ سماجي قدرن سان جڙيل هوندا آهن. ثقافت ۽ مذهب، خاص طور تي، ڪنهن به برادريءَ جي جذباتي ۽ نفسياتي مرڪز جي حيثيت رکن ٿا. اهي نه صرف اهو طئہ ڪن ٿا ته ماڻهو ڪيئن زندگي گذارن، پر اهو پڻ ته هو انصاف، اختيار ۽ تبديليءَ کي ڪيئن سمجهن ٿا. جڏهن ڪا انقلابي تحريڪ اڀري ٿي، ته اها ان گهري جڙيل زمين ۾ داخل ٿئي ٿي. جيڪڏهن اها انهن بنيادن کي اوچتو پٽڻ جي ڪوشش ڪندي، ته اها اميد ۽ شموليت بدران خوف ۽ مزاحمت پيدا ڪندي.

عام ماڻهو ڪنهن تحريڪ کي صرف ان جي نظرياتي پيچيدگيءَ جي بنياد تي نٿو پرکي. هو ان کي پنهنجي اخلاقي ڪائنات، پنهنجي ايمان، روايتن ۽ تسلسل جي احساس سان ماپي ٿو. جيڪڏهن ڪا تحريڪ انهن سان دشمني رکندي نظر اچي ٿي، ته ان کي فوري طور تي ڌاريو يا خطرناڪ سمجهيو ويندو آهي، چاهي ان جا مقصد ڪيترا به سهڻا هجن. ٻئي طرف، جيڪڏهن اها تحريڪ واقف ٻوليءَ ۾ ڳالهائي ٿي، سماجي قدرن جو احترام ڪري ٿي، ۽ مقبول ثقافتي فريم ورڪ جي اندر رهي ڪم ڪري ٿي، ته اها اعتماد حاصل ڪري ٿي. اهو اعتماد ئي ڪنهن به انقلابي ڪوشش جو سڀ کان قيمتي اثاثو آهي.

ان جو مقصد اهو هرگز ناهي ته سڀ ريتون رسمون تنقيد کان مٿانهيون آهن. ڪيتريون ئي رسمون بيشڪ غير منصفاڻيون يا وقت گذرڻ سان بيڪار ٿي چڪيون هونديون آهن. پر، انهن کي بدلائڻ جو طريقو اهم آهي. سڌيءَ ريت مقابلو ڪرڻ، خاص ڪري مذهب ۽ گهري جڙيل رسمن جي معاملي ۾، اڪثر نقصانڪار ثابت ٿيندو آهي. سڌارو (Reform) تدريجي، حالتن مطابق ۽ سماج جي ثقافتي منطق ۾ رچيل هجڻ گهرجي. اهو مڙهيل حڪم بدران هڪ ارتقا وانگر محسوس ٿيڻ گهرجي. ماڻهو تڏهن تبديليءَ لاءِ تيار ٿيندا آهن جڏهن هو پاڻ کي محفوظ ۽ محترم سمجهن، نه ڪي نشانو بڻيل.

تاريخ مختلف تهذيبن ۾ هن سچائيءَ جي تصديق ڪري ٿي. ايران جو انقلاب رڳو سياسي تحريڪ جي ڪري ڪامياب نه ٿيو، پر ان ڪري ٿيو جو اهو مذهبي علامتن ۽ ثقافتي سڃاڻپ ۾ گهري ريت جڙيل هو. ان کي اخلاقي ۽ روحاني قدرن جي واپسيءَ طور پيش ڪيو ويو، جنهن مسجدن، مذهبي نيٽ ورڪن ۽ ثقافتي مزاحمت جي گڏيل احساس مان طاقت حاصل ڪئي. ان تحريڪ ماڻهن جي ٻوليءَ ۾ ڳالهايو، تنهنڪري ماڻهن ان کي پنهنجو ڪري ورتو.

اهڙي طرح، مهاتما گانڌيءَ سمجهيو ته ننڍي کنڊ ۾ سياسي جدوجهد رڳو خيالي نظرين سان ڪامياب نٿي ٿي سگهي. هن پنهنجي تحريڪ کي ماڻهن جي روايتن، سادي زندگي، روحاني نظم و ضبط ۽ اخلاقي مزاحمت سان جوڙيو. سندس لباس، ٻولي ۽ طريقا عام هندستانين جي زندگيءَ جي عڪاسي ڪندا هئا. هو ماڻهن کان مٿڀرو نه، پر انهن جي وچ ۾ بيٺو هو. ان ڪري ئي سندس تحريڪ محدود سياسي مهم بدران هڪ عوامي بيداري بڻجي وئي.

ان کان به وڌيڪ گهرو مثال حضرت محمد ﷺ جو آهي، جن جي بعثت نه صرف ايمان پر سماج ۽ سياست کي به بدلائي ڇڏيو. سندن طريقو سماج کي تباهه ڪرڻ نه پر ان جي اندر رهي سڌارو آڻڻ هو. پاڻ سڳورن ﷺ عرب جي ثقافتي ماحول کي اپنايو، ماڻهن سان اهڙي ٻوليءَ ۾ ڳالهايو جيڪا هو سمجهندا هئا، ۽ اخلاقي قائل ڪرڻ ۽ اعتماد سازي ذريعي سماجي طريقن کي آهستي آهستي تبديل ڪيو. سندن ڪاميابي ان ڳالهه ۾ هئي ته تبديليءَ کي ماڻهن جي اخلاقي ۽ ثقافتي فريم ورڪ سان هم آهنگ ڪيو ويو، نه ڪي انهن کي ان کان ڌار ڪيو ويو.

اهي مثال هڪ واضح نمونو پيش ڪن ٿا تہ انقلاب تڏهن ڪامياب ٿين ٿا جڏهن اهي سماج جي ثقافتي ۽ مذهبي ڍانچي جي اندر مان اڀرن، نه ڪي ان جي مخالفت ۾. انقلاب رڳو هڪ سياسي عمل ناهي؛ هي هڪ ثقافتي مفاهمت آهي. ان ۾ تبديلي ۽ تسلسل، سڌاري ۽ احترام، ۽ ترقي ۽ سڃاڻپ جي وچ ۾ توازن رکڻ ضروري آهي.

ان جي برعڪس، جيڪي تحريڪون مذهب ۽ ثقافت سان مقابلي واري واٽ اختيار ڪن ٿيون، انهن کي اڪثر ناڪاميءَ جو منهن ڏسڻو پوي ٿو. چاهي انهن جا مقصد ڪيترا به عظيم هجن، سندن طريقا شڪ پيدا ڪن ٿا. عوام کي اهو خوف ٿيڻ لڳندو آهي ته اهڙيون تحريڪون نه صرف ناانصافي وارا نظام پر کين سندن سڃاڻپ ۽ جيئڻ جي نموني کان به محروم ڪري ڇڏينديون. اهو خوف تحريڪن کي اڪيلو ڪري ڇڏيندو آهي ۽ ماڻهن کي متحرڪ ڪرڻ جي سگهه گهٽائي ڇڏيندو آهي.

عوام جي نفسيات سادي آهي: ماڻهو انهن جي حمايت ڪن ٿا جيڪي کين سمجهن ٿا. هن حوالي سان ٻوليءَ مان مراد رڳو لفظ ناهن، پر ان ۾ لهجو، علامتون، رويو ۽ انداز به شامل آهن. هڪ تحريڪ کي ماڻهن جي قدرن ۽ حساسيتن جي عڪاسي ڪرڻ گهرجي. تڏهن ئي هڪ حقيقي تعلق پيدا ٿي سگهي ٿو.

اهو اصول انهن سماجن ۾ وڌيڪ اهم ٿي وڃي ٿو جتي مذهب مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو. اهڙين حالتن ۾، مذهب تي ڪنهن به حملي کي دانشوراڻي بحث بدران سڌو سنئون خطرو سمجهيو ويندو آهي. اها صورتحال وٿي، بي اعتمادي ۽ مزاحمت پيدا ڪري ٿي. ڏاهي قيادت اهڙي ٽڪراءُ کان پاسو ڪندي آهي ۽ پنهنجو پيغام مذهبي ۽ ثقافتي جذبن سان هم آهنگ ڪري پيش ڪندي آهي.

هن سلسلي ۾، بلوچستان جو تجربو هڪ اهم سبق پيش ڪري ٿو. بلوچ قومي تحريڪ، پنهنجي سياسي شدت جي باوجود، گهڻو ڪري پنهنجي قبائلي رسمن ۽ ثقافتي روايتن جي فريم ورڪ جي اندر رهي آهي. ان جي اڳواڻن گهري جڙيل سماجي ممانعتن (Taboos) کي چيلينج ڪرڻ ۾ احتياط کان ڪم ورتو آهي. هو سمجهن ٿا ته سندن طاقت عوام جي اعتماد ۾ آهي، ۽ اهو اعتماد ماڻهن جي سڃاڻپ تي حملو ڪري نٿو حاصل ڪري سگهجي.

ان جو هڪ وڏو مثال مذهبي زندگيءَ ۾ سندن واضح شرڪت آهي. عيد جي موقعي تي، بلوچ اڳواڻ اڪثر نماز جي اڳواڻي ڪندي يا ماڻهن سان ڪلهي ۾ ڪلهو ملائي بيٺل نظر اچن ٿا. هي رڳو هڪ مذهبي عمل ناهي، پر هڪ سماجي ۽ سياسي پيغام آهي. هي ماڻهن کي يقين ڏياري ٿو ته سندن اڳواڻ سندن اخلاقي ۽ ثقافتي دنيا جو حصو آهن. نتيجي طور، ماڻهو کين سمجهن ٿا، مٿن اعتماد ڪن ٿا ۽ کانئن ڊڄن نٿا. اها تحريڪ زميني حقيقتن سان جڙيل، پنهنجي ۽ سماج ۾ رچيل رهي ٿي.

ٻئي طرف، سنڌ جي صورتحال هڪ مختلف تجربو پيش ڪري ٿي. ڪجهه سڌارڪ لاڙن مذهب ۽ سماجي قدرن تي سڌي ريت تنقيد ڪئي آهي، اهو سمجهندي ته هي ترقيءَ جو رستو آهي. پر، ان عمل اڪثر ماڻهن ۾ شڪ ۽ منجهائيندڙ صورتحال پيدا ڪئي آهي. حمايت حاصل ڪرڻ بدران، ان عمل وٿيون پيدا ڪيون آهن. عام ماڻهو، جيڪو روحاني ۽ ثقافتي روايتن ۾ گهرو جڙيل آهي، اهڙي تنقيد کي پنهنجي سڃاڻپ جي انڪار طور محسوس ڪري ٿو.

هن وڇوٽيءَ سنڌ جي سڌارڪ تحريڪن جي عوام کي متحرڪ ڪرڻ جي صلاحيت کي ڪمزور ڪيو آهي. پيغام چاهي ڪيترو به عقلي يا ترقي پسند هجي، پر اهو ماڻهن تي اثر نٿو ڪري، ڇاڪاڻ ته اهو سماج جي جذباتي ۽ ثقافتي حقيقتن سان نٿو ملي. سبق واضح آهي: سڌارو ماڻهن جي سڃاڻپ جي بنيادن سان ٽڪرائي ڪامياب نٿو ٿي سگهي.

ان ڪري، سنڌي سڌارڪن کي پنهنجي انداز تي ٻيهر غور ڪرڻ جي ضرورت آهي. کين عام ماڻهوءَ جي ٻوليءَ ۾ ڳالهائڻ گهرجي يعني سادي، باوقار ۽ ثقافتي پاڙن سان جڙيل ٻولي. کين سماجي پابندين ۽ نظامن تي غير ضروري تنقيد کان پاسو ڪرڻ گهرجي، ان ڪري نه ته اهي مڪمل آهن، پر ان ڪري جو تبديلي اندران اچڻ گهرجي، نه ڪي ٻاهران مڙهڻ يا مقابلي ذريعي. تڏهن ئي ماڻهو ان تحريڪ سان پاڻ کي ڳنڍيندا ۽ ان کي پنهنجو سمجهندا.

نتيجي طور، انقلاب رڳو نظرين سان نه، پر اعتماد سان کٽيا ويندا آهن. ثقافتي ۽ مذهبي هم آهنگي ڪو سمجهوتو ناهي. اها هڪ ضرورت آهي. بلوچستان جو تجربو ٻڌائي ٿو ته ڪيئن روايتن جو احترام اعتماد ۽ لاڳاپو پيدا ڪري ٿو، جڏهن ته سنڌ جو تجربو علحدگيءَ جي خطرن کي ظاهر ڪري ٿو. هڪ ڪامياب انقلاب ماڻهن جي سامهون نه بيهندو آهي؛ اهو انهن سان گڏ بيهندو آهي، انهن وانگر ڳالهائيندو آهي ۽ انهن جي اندر مان جنم وٺندو آهي. تڏهن ئي اهو پائيدار بڻجي ٿو.

________________  

نور محمد مري، ايڊووڪيٽ ۽ مصلح (ميڊيئيٽر)، اسلام آباد