جين ايڊيٽنگ ذريعي ڪينسر، ايڊز ۽ موروثي بيمارين جي علاج ڏانهن سائنسي اڳڀرائي
موروثي بيمارين ۾ مبتلا ٻار، ڪينسر سان وڙهندڙ خاندان ۽ ايڇ آءِ وي سان زندگي گذاريندڙ لکين انسان هن سائنسي سفر مان اميدون وابسته ڪري رهيا آهن. اڄ اها مڪمل شفا جي ضمانت نه آهي، پر سڀاڻي لاءِ هڪ مضبوط سائنسي امڪان ضرور آهي.

رميش راجا
ڪينسر، ايڊز، ايڇ آءِ وي ۽ موروثي بيمارين جا نالا ٻڌندي ئي انسان جي ذهن ۾ خوف، بي وسي ۽ بي يقينيءَ جا احساس جاڳي پون ٿا. اهي بيماريون رڳو جسماني تڪليف جو سبب نٿيون بڻجن، پر خاندانن جون خوشيون، خواب ۽ مستقبل جا امڪان به متاثر ڪن ٿيون. صدين کان انسان بيمارين سان وڙهندو، انهن جا علاج ڳوليندو ۽ زندگي بچائڻ لاءِ نيون راهون ڳوليندو رهيو آهي. پر هاڻي سائنس اهڙي موڙ تي پهچي رهي آهي، جتي سوال رڳو بيماريءَ جي علاج جو نه، پر ان جي بنيادي جينيٽڪ سبب کي درست ڪرڻ جو به آهي. ڄڻ انسان زندگيءَ جي ڪتاب کي پڙهڻ کان اڳتي وڌي، ان جي ڪجهه سٽن ۾ ترميم ڪرڻ جو هنر به سکي رهيو آهي.
هن سائنسي انقلاب کي سمجهڻ لاءِ ڊي اين اي (DNA) ۽ جينز (Genes) جي ڄاڻ ضروري آهي. ڊي اين اي، يعني ڊي آڪسي رائبونيوڪليڪ ايسڊ (Deoxyribonucleic Acid)، اهو حياتياتي سالمو آهي، جنهن ۾ جاندارن جي وراثتي معلومات محفوظ هوندي آهي. اهو انساني جسم جي ذري گھٽ هر خاني ۾ موجود هوندو آهي. ان جي ٻٽي پيچدار بناوت (Double Helix) هڪ وڪڙيل ڏاڪڻ جهڙي آهي، جيڪا چئن بنيادي ڪيميائي جزن، ايڊينين (A)، ٿائمين (T)، سائٽوسين (C) ۽ گوانين (G) مان ٺهيل آهي. انهن چئن جزن جي ترتيب ئي زندگيءَ جو بنيادي حياتياتي ڪوڊ آهي. جينز ڊي اين اي جا مخصوص حصا آهن، جيڪي پروٽين ۽ ٻين حياتياتي عملن لاءِ هدايتون مهيا ڪن ٿا. انسان ۾ لڳ ڀڳ 20 هزار پروٽين ٺاهيندڙ جينز ۽ 46 ڪروموسومز آهن، جيڪي 23 جوڙن جي صورت ۾ اڪثر جسماني خلين ۾ موجود هوندا آهن. سادن لفظن ۾، ڊي اين اي زندگيءَ جو ڪتاب، جينز ان جا باب ۽ ڪروموسومز ان جا منظم جِلد آهن.
هن علم جي تاريخ به انساني جستجو ۽ سائنسي شعور جو هڪ ڊگهو داستان آهي. 1865ع ۾ آسٽريا جي سائنسدان گريگر مينڊل (Gregor Mendel) مٽر جي ٻوٽن تي تجربن ذريعي وراثت جا بنيادي اصول دريافت ڪيا. 1869ع ۾ سوئس حياتيات جي ماهر فريڊرڪ ميشر (Friedrich Miescher) اڇن رت جي خلين مان ڊي اين اي الڳ ڪري ان کي نيوڪلين (Nuclein) جو نالو ڏنو. 1909ع ۾ ڊينمارڪ جي ولهلم جوهانسن (Wilhelm Johannsen) جين (Gene) جو اصطلاح متعارف ڪرايو. 1944ع ۾ اوسوالڊ ايوري، ڪولن ميڪلوڊ ۽ ميڪلِن ميڪارٽي ثابت ڪيو ته ڊي اين اي موروثي معلومات جي منتقليءَ جو بنيادي ذريعو آهي. پوءِ 1953ع ۾ جيمز واٽسن ۽ فرانسس ڪرڪ ڊي اين اي جي ٻٽي پيچدار بناوت جو ماڊل پيش ڪيو، جنهن ۾ روزلِنڊ فرينڪلن ۽ مورس ولڪنز جي ايڪس ري تحقيق مان حاصل ٿيل شاهدين جو بنيادي ڪردار هو. واٽسن، ڪرڪ ۽ ولڪنز کي 1962ع ۾ طب ۽ فعليات جو نوبل انعام ڏنو ويو، جڏهن ته فرينڪلن 1958ع ۾ وفات ڪري چڪي هئي. اهڙيءَ ريت زندگيءَ جي پوشيده ڪوڊ جا راز آهستي آهستي کُلڻ لڳا.

هن علم ۾ ايندڙ اهم سنگ ميل انساني جينوم پروجيڪٽ (Human Genome Project) هو، جنهن 2003ع ۾ پنهنجي تڪميل جو اهم مرحلو حاصل ڪيو. هن عالمي منصوبي انساني جينيٽڪ معلومات جو بنيادي نقشو مهيا ڪيو، جنهن سان بيمارين جي تشخيص، جديد طب، بايو ٽيڪنالاجي ۽ فرد جي جينيٽڪ بناوت مطابق علاج جا نوان امڪان پيدا ٿيا.
ان کان پوءِ سائنس زندگيءَ جي ڪوڊ کي پڙهڻ سان گڏ ان ۾ تبديلي آڻڻ جي منزل ڏانهن وڌي. انهيءَ سفر جو اهم نالو CRISPR-Cas9 آهي. دلچسپ ڳالهه اها آهي ته ان جو بنيادي تصور قدرت جي هڪ نظام مان ورتو ويو. ڪجهه بيڪٽيريا پنهنجي دفاع لاءِ حملو ڪندڙ وائرسن جي جينيٽڪ مادي جا ننڍڙا ٽڪرا محفوظ ڪري رکندا آهن، ته جيئن ٻيهر حملي وقت انهن کي سڃاڻي سگهن. سائنسدانن انهيءَ قدرتي نظام کي جينيٽڪ تدوين جي ٽيڪنالاجيءَ ۾ تبديل ڪيو. 2012ع ۾ آمريڪي سائنسدان جينيفر ڊوڊنا (Jennifer Doudna) ۽ فرانسيسي سائنسدان ايمانوئيل شارپينٽيئر (Emmanuelle Charpentier) CRISPR-Cas9 کي مخصوص ڊي اين اي حصن کي نشانو بڻائڻ ۽ ڪٽڻ جي قابل بڻايو. هن ڪاميابيءَ تي کين 2020ع ۾ ڪيمسٽريءَ جو نوبل انعام ڏنو ويو.
CRISPR جو مڪمل نالو Clustered Regularly Interspaced Short Palindromic Repeats آهي. ان جو ڪم ٽن بنيادي مرحلن تي مشتمل آهي: گائيڊ آر اين اي (Guide RNA) گهربل جينيٽڪ حصي جي سڃاڻپ ڪري ٿو، Cas9 اينزائم سالماتي قينچيءَ وانگر ان هنڌ تي ڪٽ هڻي ٿو ۽ پوءِ خاني جو قدرتي مرمتي نظام ان حصي کي غيرفعال يا تبديل ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو. انهيءَ عمل کي جين ايڊيٽنگ (Gene Editing) چيو وڃي ٿو. گويا سائنسدان هاڻي زندگيءَ جي ڪتاب ۾ مخصوص لفظن ۽ جملن جي اصلاح ڪرڻ جا اوزار حاصل ڪري رهيا آهن.
هن ٽيڪنالاجيءَ جا اثر طب، زراعت ۽ صنعت تائين پکڙيل آهن. موروثي بيمارين ۾ جينيٽڪ خرابين جي اصلاح، ڪينسر خلاف مدافعتي خلين کي وڌيڪ اثرائتو بڻائڻ ۽ ڏڪار توڙي بيمارين کي برداشت ڪندڙ فصلن جي تياري ان جا اهم امڪان آهن. 2023ع ۾ برطانيا ۽ آمريڪا Casgevy نالي پهرين منظور ٿيل CRISPR تي ٻڌل علاج کي سڪل سيل بيماري (Sickle Cell Disease) ۽ بعد ۾ رت جي منتقليءَ تي ڀاڙيندڙ بيٽا ٿيليسميا جي مخصوص مريضن لاءِ منظور ڪيو. اها جينيٽڪ سائنس جي تجرباتي تحقيق کان عملي طب ڏانهن اهم اڳڀرائي هئي.
هن انقلاب جو سڀ کان دلچسپ ۽ حساس ميدان ايڇ آءِ وي (HIV) ۽ ايڊز (AIDS) خلاف جدوجهد آهي. ايڇ آءِ وي انساني مدافعتي نظام جي اهم CD4 ٽي خلين تي حملو ڪري ٿو. اهو پنهنجي آر اين اي کي ڊي اين اي ۾ تبديل ڪري انساني خاني جي جينيٽڪ مادي ۾ شامل ٿي سگهي ٿو ۽ سالن تائين غيرفعال حالت ۾ لڪل رهي ٿو. موجوده اينٽي ريٽرو وائرل دوائون وائرس کي دٻائي رکن ٿيون، پر ان جي لڪل جينيٽڪ ذخيري کي مڪمل طور ختم نٿيون ڪري سگهن. انهيءَ ڪري علاج بند ڪرڻ سان وائرس ٻيهر سرگرم ٿي سگهي ٿو. هاڻي تحقيق جو مقصد CRISPR ذريعي ان لڪل وائرل ڊي اين اي کي ڪٽي خارج ڪرڻ آهي. 2015ع ۾ Hsin-Kai Liao ۽ ساٿين جي Nature Communications ۾ شايع ٿيل تحقيق انساني خلين ۾ ايڇ آءِ وي جي جينيٽڪ مادي کي غيرفعال ڪرڻ جي صلاحيت ڏيکاري. جولاءِ 2026ع ۾ Nature ۾ شايع ٿيل تحقيق ۾ به جين ايڊيٽنگ جا اوزار CD4 خلين تائين پهچائڻ جا طريقا ۽ انساني مدافعتي نظام جهڙيون خاصيتون رکندڙ چوهن تي تجربا پيش ڪيا ويا. ڪجهه بافتن ۾ وائرس جي سرگرمي گهٽجڻ جا نتيجا سامهون آيا، پر سڀ لڪل ذخيرا ختم نه ٿي سگهيا. تنهنڪري ايڇ آءِ وي جو مڪمل علاج اڃا تجرباتي مرحلي ۾ آهي.

هن منزل تائين پهچڻ لاءِ جين ايڊيٽنگ کي متاثر ٿيل خلين تائين محفوظ نموني پهچائڻ، صحتمند ڊي اين اي ۾ اڻڄاتل تبديلين کان بچڻ ۽ ڊگهي مدي واري حفاظت کي يقيني بڻائڻ جهڙا وڏا چئلينج موجود آهن. 2025ع ۾ مائيڪل اي موسو ۽ جنوري 2026ع ۾ باربرا ايس مارڪيز، ڪارلا ويٽورينو ۽ فاطمه وي وينٽورا جي تحقيقن ۾ به انهن رڪاوٽن جو جائزو ورتو ويو.
هن نئين علم سان تعليم جا به نوان دروازا کليا آهن. جينيات (Genetics)، سالماتي حياتيات (Molecular Biology)، جينومڪس (Genomics)، جينيٽڪ انجنيئرنگ (Genetic Engineering)، بايو انفارميٽڪس (Bioinformatics)، ڪمپيوٽيشنل جينومڪس ۽ مصنوعي حياتيات (Synthetic Biology) جديد تحقيق جا اهم شعبا بڻجي رهيا آهن. هارورڊ، ايم آءِ ٽي، اسٽينفورڊ، يونيورسٽي آف ٽورانٽو ۽ ڪيمبرج جهڙيون عالمي يونيورسٽيون انهن شعبن ۾ نمايان تحقيق ڪري رهيون آهن. مصنوعي ذهانت، ڪمپيوٽر سائنس ۽ جينيات جو گڏيل استعمال جينيٽڪ معلومات جي تجزيي ۽ نون علاج جي ڳولا کي وڌيڪ تيز ڪري رهيو آهي.
بهرحال، هن سائنسي طاقت سان اخلاقي ذميواريون به وابسته آهن. انساني جينز ۾ تبديليءَ جون حدون، علاج جي قيمت، عام ماڻهن تائين ان جي رسائي ۽ جينيٽڪ تحفظ اهڙا سوال آهن، جن تي عالمي سطح تي سنجيده بحث ضروري آهي. سائنس جو مقصد انسانيت جي ڀلائي ۽ زندگيءَ جي بهتري هجڻ گهرجي.
شايد ايڪيهين صديءَ جي طب جو سڀ کان وڏو ڪارنامو رڳو نيون دوائون دريافت ڪرڻ نه، پر بيمارين جي حياتياتي پاڙن تائين پهچي انهن جي اصلاح جا رستا ڳولڻ هوندو. موروثي بيمارين ۾ مبتلا ٻار، ڪينسر سان وڙهندڙ خاندان ۽ ايڇ آءِ وي سان زندگي گذاريندڙ لکين انسان هن سائنسي سفر مان اميدون وابسته ڪري رهيا آهن. اڄ اها مڪمل شفا جي ضمانت نه آهي، پر سڀاڻي لاءِ هڪ مضبوط سائنسي امڪان ضرور آهي.
انسان صدين تائين زندگيءَ جي ڪتاب کي پڙهڻ ۽ ان جا راز پروڙڻ ۾ گذاريا آهن؛ اڄ هو ان جي ڪجهه سٽن ۾ ترميم ڪرڻ جي صلاحيت به حاصل ڪري رهيو آهي. زندگيءَ جي ڪوڊ کي پڙهڻ کان ان جي تدوين تائين، اهو سفر انساني شعور جي سڀ کان حيرت انگيز ڪاميابين مان هڪ آهي.
____________

رميش راجا، هڪ سول انجنيئر، دورانديش رٿابندي ڪندڙ، PMP سرٽيفائيڊ ۽ ادب سان چاهه رکندڙ شخصيت آهي، جنهن کي آرٽ ۽ تفريح جو جنون آهي. ساڻس هن اي ميل تي رابطو ڪري سگهجي ٿو: engineer.raja@gmail.com“



