سنڌ جي مٽيءَ ۾ محبت جي خوشبوءِ، درياهه جي وهڪري ۾ زندگيءَ جو پيغام، صوفين جي ڪلام ۾ انسانيت جو درس ۽ ماڻهن جي دلين ۾ امن جي آرزو سمايل آهي. سنڌ جي اصل سڃاڻپ ان جي وحدت، رواداري، ڀائيچاري ۽ انسان دوستيءَ ۾ آهي. ان ڪري سنڌ جي وحدت جو تحفظ رڳو هڪ نعرو نه، پر هر سنڌ دوست انسان جي اخلاقي ذميواري آهي.
تحرير: حڪيم پريم چاندواڻي
سنڌ رڳو ڪنهن جاگرافيائي خطي، انتظامي حدبندي يا نقشي تي ٺهيل سرحد جو نالو ناهي، پر سنڌ هڪ تهذيبي تسلسل، تاريخي سڃاڻپ، روحاني رشتن، گڏيل احساسن ۽ محبت جي لازوال داستان جو نالو آهي. سنڌ جي مٽيءَ ۾ محبت جي خوشبوءِ، درياهه جي وهڪري ۾ زندگيءَ جو پيغام، صوفين جي ڪلام ۾ انسانيت جو درس ۽ ماڻهن جي دلين ۾ امن جي آرزو سمايل آهي. سنڌ جي اصل سڃاڻپ ان جي وحدت، رواداري، ڀائيچاري ۽ انسان دوستيءَ ۾ آهي. ان ڪري سنڌ جي وحدت جو تحفظ رڳو هڪ نعرو نه، پر هر سنڌ دوست انسان جي اخلاقي ذميواري آهي.
وحدت جو مطلب رڳو گڏ رهڻ ناهي، پر هڪ ٻئي جي وجود کي تسليم ڪرڻ، اختلافن باوجود احترام قائم رکڻ ۽ گڏيل مفادن لاءِ گڏجي اڳتي وڌڻ آهي. جنهن سماج ۾ ماڻهو هڪ ٻئي جي ڳالهه ٻڌڻ بدران هڪ ٻئي کي رد ڪرڻ لڳن، اتي محبت جا رشتا ڪمزور ۽ بدگمانيون مضبوط ٿينديون آهن. سنڌ جي تاريخ اسان کي سيکاري ٿي ته مختلف ٻوليون، عقيدا، ذاتيون ۽ ثقافتي روايتون گڏجي به هڪ خوبصورت سماجي گلدستو بڻجي سگهن ٿيون. گلن جا رنگ الڳ هوندا آهن، پر انهن جي گڏيل موجودگيءَ سان ئي باغ جي خوبصورتي وڌندي آهي.
شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ ۽ ٻين صوفي شاعرن ۽ بزرگن جي فڪر ۾ انسانيت، محبت ۽ وحدت جو جيڪو پيغام ملي ٿو، اهو اڄ به اسان جي اجتماعي زندگيءَ لاءِ مشعلِ راهه آهي. سچل سرمست جي صوفيانه سوچ به انسان کي تنگ نظريءَ جي قيد مان ڪڍي ڪائناتي محبت ڏانهن وٺي وڃي ٿي. انهن عظيم فڪر، تهذيب ۽ ثقافت جي وارثن لاءِ ضروري آهي ته محبت کي رڳو ڪلام ۽ تقريرن تائين محدود نه رکن، پر ان کي پنهنجي روزمره جي ورتاءَ، سوچ ۽ عمل ۾ شامل ڪن.
سنڌ جي وحدت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ سڀ کان پهرين دلين جي وچ ۾ پيدا ٿيل فاصلا ختم ڪرڻا پوندا. نفرت، تعصب، گروهه بندي، ذات پات، مذهبي تنگ نظري ۽ ذاتي مفادن جي بالادستي ڪنهن به سماج کي اندروني طور ڪمزور ڪري ڇڏيندي آهي. جڏهن انسان پنهنجي ننڍڙي مفاد کي اجتماعي ڀلائيءَ کان مٿانهون سمجهي ٿو ته گڏيل ترقيءَ جا دروازا بند ٿيڻ لڳن ٿا. ان جي ابتڙ، جڏهن هر ماڻهو ٻئي جي عزت، حقن ۽ احساسن جو خيال رکي ٿو ته سماج ۾ اعتماد پيدا ٿئي ٿو ۽ اعتماد ئي وحدت جو مضبوط بنياد بڻجي ٿو.
امن کان سواءِ محبت جا گل نٿا ٽڙي سگهن. جتي خوف، عدم برداشت ۽ ناانصافيءَ جو ماحول هجي، اتي انساني صلاحيتون به آزاد نموني ترقي نٿيون ڪري سگهن. امن جو مطلب رڳو هٿيارن جو خاموش ٿيڻ ناهي، پر اهو به آهي ته ڪنهن سان ٻولي، عقيدي، سڃاڻپ يا سوچ جي اختلاف سبب ناانصافي نه ٿئي. هر انسان کي عزت سان جيئڻ، پنهنجي راءِ ڏيڻ، تعليم حاصل ڪرڻ ۽ پنهنجي جائز حقن تائين رسائيءَ جو موقعو ملي. اهڙي ماحول ۾ ئي حقيقي ڀائيچارو جنم وٺندو آهي.
سنڌ جي معاشي ۽ سماجي خوشحاليءَ جو تعلق به ان جي گڏيل وحدت سان آهي. تعليم، صحت، روزگار، زراعت، صنعت، پاڻيءَ جي منصفاڻي ورڇ ۽ ماحولياتي تحفظ جهڙا معاملا ڪنهن هڪ فرد يا طبقي جا نه، پر سموري سماج جا گڏيل مسئلا آهن. انهن جي حل لاءِ ذاتي ۽ گروهي مفادن کان مٿانهون ٿي سوچڻ ضروري آهي. اختلاف راءِ کي دشمنيءَ ۾ تبديل ڪرڻ بدران دليل، برداشت ۽ ڳالهه ٻولهه ذريعي مسئلن جا حل ڳولڻ گهرجن. مضبوط سماج اهي هوندا آهن، جيڪي پنهنجي اختلافن کي ورهاست جو سبب بڻائڻ بدران سڌاري جو وسيلو بڻائيندا آهن.
سنڌ جي وحدت جو هڪ اهم پهلو ان جي ثقافتي ۽ لساني ورثي جو تحفظ پڻ آهي. سنڌي ٻولي، لوڪ ادب، موسيقي، رقص، روايتون، تاريخي ماڳ ۽ صوفيانه فڪر اسان جو گڏيل سرمايو آهن. انهن جي حفاظت ڪرڻ سان گڏ ٻين ٻولين ۽ ثقافتن جو احترام ڪرڻ به اسان جي تهذيبي عظمت جو حصو آهي. پنهنجي سڃاڻپ سان محبت ڪرڻ جو مطلب ڪنهن ٻئي جي سڃاڻپ کي گهٽ سمجهڻ هرگز ناهي. اصل محبت اها آهي، جيڪا پنهنجي وجود جي حفاظت ڪندي ٻين جي وجود لاءِ به احترام پيدا ڪري.
اسان کي اهو به سمجهڻ گهرجي ته وحدت جا دعويدار ٿيڻ کان اڳ وحدت جا عملي مثال بڻجڻ ضروري آهن. جيڪڏهن اسان جي زبان تي محبت ۽ دل ۾ نفرت هوندي، جيڪڏهن اسان جي تقريرن ۾ امن ۽ عملن ۾ تڪرار هوندو، ته پوءِ اسان جي دعوائن جي ڪا اخلاقي حيثيت نه رهندي. محبت جو ثبوت لفظن سان نه، پر ڪردار سان ملندو آهي. ڪنهن ڏکويل جي مدد ڪرڻ، ڪنهن محروم جو حق تسليم ڪرڻ، اختلاف رکندڙ سان احترام سان ڳالهائڻ ۽ ڪنهن بيگناهه لاءِ آواز اٿارڻ ئي انسان دوستيءَ جا حقيقي مظاهرا آهن.
اڄ ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته سنڌ جي هر گهر، هر تعليمي اداري، هر ادبي فورم ۽ هر سماجي تنظيم مان محبت، برداشت ۽ گڏيل ذميواريءَ جو پيغام عام ٿيڻ گهرجي۔ نوجوان نسل کي نفرت جي ورثي بدران علم، شعور، امن ۽ انسانيت جو سرمايو ڏيڻ گهرجي۔ پنهنجي ايندڙ نسلن لاءِ اهڙي سنڌ ڇڏي وڃون، جتي ڪنهن کي پنهنجي سڃاڻپ سبب خوف محسوس نه ٿئي، ڪنهن جي حق تي ڌاڙو نه لڳي، ڪنهن جي عزت مجروح نه ٿئي ۽ هر ماڻهو پاڻ کي هن ڌرتيءَ جو برابر جو حصيدار سمجهي.
ياد رکڻ گهرجي ته سنڌ جي وحدت ڪنهن جي خلاف بيهڻ جو نالو ناهي، پر سڀني کي گڏ کڻي هلڻ جو نالو آهي. سنڌ جي محبت کي نفرت جي ٻوليءَ ۾ بيان نٿو ڪري سگهجي، ڇو ته محبت جو پنهنجو هڪ آفاقي مزاج هوندو آهي، جيڪو دلين کي ڳنڍيندو آهي، ديوارون نه اڏيندو آهي. اسان کي اهڙي اجتماعي سوچ اختيار ڪرڻي پوندي، جنهن ۾ سنڌ جي خوشحاليءَ کي هر فرد جي خوشحالي، امن کي هر گهر جي ضرورت ۽ محبت کي هر انسان جو بنيادي حق سمجهيو وڃي.
اچو ته ذاتي انا، تعصب، تنگ نظري ۽ مفاد پرستيءَ کان مٿانهون ٿي سنڌ جي گڏيل سڃاڻپ کي مضبوط ڪريون. هڪ ٻئي لاءِ آسرو بڻجون، اختلافن ۾ به احترام قائم رکون ۽ پنهنجي عمل سان ثابت ڪريون ته سنڌ جي مٽيءَ جو اصل پيغام محبت، ڀائيچارو، رواداري ۽ انسانيت آهي. سنڌ جي وحدت کي نعري کان اڳتي وڌائي پنهنجي سوچ، ڪردار ۽ اجتماعي عمل جو حصو بڻايون، ڇو ته ڌرتيءَ سان سچي محبت اها آهي، جيڪا ان جي ماڻهن جي زندگين ۾ امن، عزت، خوشحالي ۽ خوشيون آڻي.
سنڌ سلامت، محبتون قائم، دلين ۾ امن ۽ انسانيت جو ڏيئو هميشه روشن رهي!
_________
حڪيم پريم چاندواڻي شاعر ۽ ڪالم نگار آھي
