ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته اسان فن کي رڳو وندر، ادب کي رڳو مشغلو، علم کي رڳو ڊگري ۽ شعور کي رڳو تقرير جو موضوع نه بڻايون. انهن کي پنهنجي زندگيءَ جو حصو بڻايون. ٽيڪنالاجيءَ کي علم جي واڌاري، ٻوليءَ جي تحفظ، ادب جي اشاعت، تاريخي مواد جي دستاويزڪاري ۽ فني تخليقن جي عالمي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. سوال اهو ناهي ته زمانو ڪيترو بدلجي ويو آهي؛ اصل سوال اهو آهي ته اسان پنهنجي علم، فڪر ۽ تخليقي صلاحيتن سان ان تبديليءَ ۾ ڪهڙو حصو وجهي رهيا آهيون.
حڪيم پريم چاندواڻي
ڪنهن به قوم جي سڃاڻپ رڳو ان جي جاگرافيائي حدن، بلند عمارتن، دولت جي انبارن يا طاقت جي مظاهرن سان قائم نه ٿيندي آهي، پر ان جي اصل سڃاڻپ ان جي فڪر، فن، علم، ادب، تهذيب ۽ انساني قدرن ۾ لڪل هوندي آهي. قومون پنهنجي سرزمين تي تڏهن تاريخ جا روشن باب لکڻ جي لائق بڻجنديون آهن، جڏهن انهن وٽ سوچڻ لاءِ شعور، اظهار لاءِ فن، رهنمائيءَ لاءِ علم ۽ زندگيءَ کي سمجهڻ لاءِ فڪر موجود هوندو آهي. عمارتون وقت جي وهڪري ۾ ڊهي سگهن ٿيون، دولت هٿن مان نڪري سگهي ٿي ۽ اقتدار جا تخت بدلجي سگهن ٿا، پر علم، ادب ۽ فڪر سان جڙيل ورثو نسلن جي دلين ۾ زندهه رهي ٿو. انهيءَ حقيقت کي ٻن مختصر سٽن ۾ سمائي سگهجي ٿو: فن ۽ فڪر اسان جو ورثو آهن، جڏهن ته علم ۽ شعور ۾ پنهنجو حصو وجهڻ اسان جي ذميواري آهي.
فن رڳو رنگن سان تصوير ٺاهڻ، لفظن سان شاعري لکڻ، سازن سان سر ڇيڙڻ يا هٿن سان ڪا خوبصورت شئي جوڙڻ جو نالو ناهي. فن زندگيءَ کي ڏسڻ جي هڪ منفرد اک آهي، جيڪا عام منظرن ۾ غيرمعمولي معنائون ڳولي لهي ٿي. فڪر اهو ڏيئو آهي، جيڪو انسان کي ظاهر کان اڳتي ڏسڻ، سوال ڪرڻ، حقيقت کي پرکڻ ۽ صحيح غلط جي وچ ۾ فرق سمجهڻ جي صلاحيت ڏئي ٿو. جڏهن فن کي فڪر جي رهنمائي ملي ٿي، تڏهن تخليق رڳو وندر جو ذريعو نه رهندي آهي، پر سماج جي ضمير کي جاڳائڻ جو وسيلو بڻجي ويندي آهي. اهڙيءَ طرح علم جڏهن شعور سان گڏجي ٿو، تڏهن معلومات انساني عمل ۾ تبديل ٿئي ٿي ۽ انسان پنهنجي ذات کان اڳتي وڌي سماج جي بهتريءَ لاءِ سوچڻ لڳي ٿو.
سنڌ جي ڌرتيءَ جو تهذيبي سفر انهيءَ حقيقت جو هڪ خوبصورت مثال آهي. موهن جي دڙي جي آثارن کان وٺي سنڌ جي لوڪ ڪهاڻين، راڳ، شاعري، هٿ جي هنر ۽ صوفي فڪر تائين، اسان جي تاريخ ۾ تخليقي صلاحيتن جا ڪيترائي روشن نشان موجود آهن. اهي نشان اسان کي رڳو ماضيءَ جي عظمت جا قصا نٿا ٻڌائين، پر اهو سوال به ڪن ٿا ته اسان پنهنجي اڳين نسلن کان مليل علمي ۽ ثقافتي سرمايي کي مستقبل لاءِ ڪيترو محفوظ ڪري رهيا آهيون؟ ورثي تي فخر ڪرڻ آسان آهي، پر ان کي سمجهڻ، سنڀالڻ، نئين نسل تائين پهچائڻ ۽ پنهنجي عمل سان زندهه رکڻ وڌيڪ ڏکيو ۽ اهم ڪم آهي.
اسان جڏهن پنهنجي ادبي ۽ فني روايتن جو ذڪر ڪريون ٿا، تڏهن شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي فڪر جي وسعت، سچل سرمست جي بيباڪ اظهار ۽ سنڌ جي ٻين شاعرن، اديبن، فنڪارن ۽ ڪاريگرن جي تخليقي محنت کي نظرانداز نٿا ڪري سگهون. انهن جي تخليقن ۾ انسان جي اندروني ڪيفيتن، محبت، سچائي، جدوجهد، رواداري ۽ زندگيءَ جي حقيقتن جا عڪس ملن ٿا. انهن جو اصل پيغام رڳو ڪتابن جي صفحن يا محفلن جي تقريرن تائين محدود ناهي؛ اهو انسان جي ڪردار، سوچ ۽ روين ۾ ظاهر ٿيڻ گهرجي. جيڪڏهن اسان پنهنجي وڏن جي نالي تي فخر ته ڪريون، پر سندن فڪر مان برداشت، محبت ۽ انسان دوستي نه سکون، ته پوءِ اسان وٽ ورثي جو نالو ته هوندو، پر ان جي روح کان محرومي رهندي.
فن ۽ فڪر جي اهميت ان وقت وڌيڪ وڌي وڃي ٿي، جڏهن سماج ۾ بيحسي، خودغرضي، نفرت ۽ مفادپرستي پنهنجا پير پختا ڪرڻ لڳن ٿا. اهڙين حالتن ۾ شاعر جو لفظ، ليکڪ جو قلم، فنڪار جو رنگ ۽ دانشور جي سوچ سماج کي پنهنجي اندر جهاتي پائڻ تي مجبور ڪري سگهي ٿي. تخليقڪار جو ڪم رڳو خوبصورت جملا لکڻ يا ماڻهن کان داد حاصل ڪرڻ ناهي؛ سندس قلم ۾ سچائيءَ جي طاقت، سندس فن ۾ زندگيءَ جو شعور ۽ سندس فڪر ۾ انسانيت لاءِ درد هجڻ گهرجي. جيڪو فن انسان کي انسان کان پري ڪري، نفرت کي وڌائي يا ڪوڙ کي خوبصورت لباس پهرائي، تنهن جي افاديت تي سوال اٿارڻ لازمي آهي. حقيقي فن اهو آهي، جيڪو حسن سان گڏ حقيقت، اظهار سان گڏ ذميواري ۽ تخليق سان گڏ تعمير جو پيغام ڏئي.
اسان جي سماج ۾ علم جي کوٽ کان وڌيڪ علم کي عملي زندگيءَ سان نه ڳنڍڻ جو مسئلو به موجود آهي. ماڻهو معلومات جا انبار گڏ ڪن ٿا، ڊگريون حاصل ڪن ٿا ۽ مختلف موضوعن تي بحث ڪن ٿا، پر جيڪڏهن انهن جي سوچ ۾ وسعت، فيصلي ۾ انصاف ۽ عمل ۾ ذميواري پيدا نه ٿئي، ته علم جو مقصد اڌورو رهجي وڃي ٿو. علم جو اصل ڪمال اهو ناهي ته انسان ڪيترو ڄاڻي ٿو، پر اهو آهي ته پنهنجي ڄاڻ کي ڪيتري سجاڳيءَ سان استعمال ڪري ٿو. پڙهيل ماڻهوءَ جي سڃاڻپ سندس لفظن جي پيچيدگيءَ سان نه، پر سندس روين جي شرافت، دليل جي پختگي ۽ ٻين جي حقن جي احترام سان ٿيڻ گهرجي.
شعور انسان کي رڳو حالتن کان واقف نٿو ڪري، پر انهن جي سببن کي سمجهڻ جي صلاحيت پڻ ڏئي ٿو. شعور رکندڙ ماڻهو افواهه کي حقيقت، نعري کي دليل ۽ ظاهري چمڪ کي حقيقي ڪاميابي سمجهي قبول نٿو ڪري. هو سوال ڪري ٿو، ثبوت ڳولي ٿو، مختلف راءِ ٻڌي ٿو ۽ پوءِ پنهنجو نتيجو ڪڍي ٿو. اهڙي سوچ سماج ۾ برداشت پيدا ڪري ٿي، اختلاف کي دشمني ٿيڻ کان روڪي ٿي ۽ ماڻهن کي شخصيتن جي پوڄا بدران اصولن جي اهميت سمجهائي ٿي. جنهن معاشري ۾ سوال ڪرڻ کي بي ادبي ۽ اختلاف ڪرڻ کي دشمني سمجهيو وڃي، اتي فڪر جي آزادي محدود ٿي وڃي ٿي. ترقيءَ لاءِ ضروري آهي ته دليل کي عزت ڏني وڃي ۽ سچ کي راءِ جي شور ۾ گم ٿيڻ نه ڏنو وڃي.
سنڌي ٻولي پڻ اسان جي فڪري ۽ ثقافتي ورثي جو بنيادي حصو آهي. ٻولي رڳو ڳالهائڻ جو وسيلو ناهي؛ اها قوم جي اجتماعي يادگيري، احساسن، تجربن، محاورن ۽ تاريخي شعور جي امين هوندي آهي. جڏهن ڪا ٻولي پنهنجي علمي، ادبي ۽ تخليقي استعمال ۾ اڳتي وڌندي آهي، تڏهن ان جا لفظ نون خيالن کي جنم ڏيندا آهن ۽ ان جي اظهار جا امڪان وسيع ٿيندا آهن. سنڌي ٻوليءَ جي ترقيءَ لاءِ ضروري آهي ته ان ۾ معياري ڪتاب لکيا وڃن، تحقيق کي هٿي ملي، ترجمي جي روايت مضبوط ٿئي ۽ جديد علم جا موضوع عام فهم انداز ۾ پيش ڪيا وڃن. ٻوليءَ سان محبت رڳو ان جي تعريف ڪرڻ سان ثابت نٿي ٿئي؛ ان کي پڙهڻ، لکڻ، سکڻ، سيکارڻ ۽ روزمره جي علمي زندگيءَ ۾ جاءِ ڏيڻ سان ثابت ٿئي ٿي.
ادب جي دنيا ۾ ڪتاب هڪ اهڙو خاموش استاد آهي، جيڪو پڙهندڙ کي پنهنجي سوچ کان ٻاهر نڪرڻ جو موقعو ڏئي ٿو. سٺو ڪتاب انسان کي نئين دنيا سان متعارف ڪرائي ٿو، سندس سوالن ۾ واڌارو ڪري ٿو ۽ سندس اندر اهڙيون دريون کولي ٿو، جن مان زندگيءَ جا نوان منظر نظر اچن ٿا. ڪتابن سان لاڳاپو ڪمزور ٿيڻ جو مطلب رڳو پڙهڻ جي عادت جو گهٽجڻ ناهي، پر سوچ جي گهراين، ٻوليءَ جي نفاست ۽ تجزياتي صلاحيتن جي محدود ٿيڻ جو خطرو پڻ آهي. ان ڪري گهرن، ڪتبخانن، ادبي ادارن ۽ ثقافتي مرڪزن ۾ ڪتاب سان دوستيءَ جي فضا پيدا ڪرڻ وقت جي اهم ضرورت آهي. پڙهڻ کي رسمي مشغوليءَ بدران زندگيءَ جي فڪري ضرورت بڻائڻ گهرجي.
اڄ جو دؤر جديد ٽيڪنالاجيءَ جو دؤر آهي. دنيا جي مختلف حصن ۾ پيدا ٿيندڙ ڄاڻ چند لمحن ۾ اسان تائين پهچي سگهي ٿي، پر معلومات جي گهڻائي پاڻمرادو دانائي پيدا نٿي ڪري. ڊجيٽل دنيا ۾ ڪوڙ، اڌوري ڄاڻ، بنا تصديق خبرن ۽ بنا سوچ جي ردعمل جو خطرو پڻ موجود آهي. ان ڪري جديد سهولتن مان فائدو وٺڻ سان گڏ تنقيدي سوچ، ذميوار اظهار ۽ حقيقت جي تصديق ڪرڻ جي عادت پيدا ڪرڻ ضروري آهي. ٽيڪنالاجيءَ کي علم جي واڌاري، ٻوليءَ جي تحفظ، ادب جي اشاعت، تاريخي مواد جي دستاويزڪاري ۽ فني تخليقن جي عالمي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. سوال اهو ناهي ته زمانو ڪيترو بدلجي ويو آهي؛ اصل سوال اهو آهي ته اسان پنهنجي علم، فڪر ۽ تخليقي صلاحيتن سان ان تبديليءَ ۾ ڪهڙو حصو وجهي رهيا آهيون.
اسان جي ثقافتي ورثي جي حفاظت جو هڪ اهم پاسو انهن ماڻهن جو قدر ڪرڻ آهي، جيڪي خاموشيءَ سان پنهنجي فن ۽ علم جي خدمت ڪندا رهن ٿا. شاعر، ڪهاڻيڪار، محقق، موسيقار، مصور، ڪاريگر ۽ ٻيا تخليقڪار سماج جي فڪري سرمايي ۾ اضافو ڪن ٿا. افسوس، ڪڏهن ڪڏهن تخليق جي قدر کان وڌيڪ شهرت جي چمڪ کي اهميت ڏني ويندي آهي. نتيجي ۾ ڪيترائي باصلاحيت ماڻهو مناسب سهڪار، پذيرائي ۽ وسيلن کان محروم رهجي وڃن ٿا. ڪنهن فنڪار جي زندگيءَ ۾ سندس محنت جي مڃتا، سندس ڪم جي اشاعت ۽ سندس صلاحيتن کي اڳتي وڌائڻ جا موقعا فراهم ڪرڻ سماجي ذميواري آهي. ثقافت کي زندهه رکڻ لاءِ رڳو ميلا ۽ تقريبون ڪافي ناهن؛ ان لاءِ تخليقڪارن جي عزت، فني تربيت، تحقيق ۽ مستقل سرپرستيءَ جي ضرورت آهي.
اهو پڻ ياد رکڻ گهرجي ته ورثو رڳو ماضيءَ مان مليل شئي ناهي، پر اهو سرمايو پڻ آهي، جيڪو اسان پنهنجي عمل سان ايندڙ نسلن لاءِ تيار ڪريون ٿا. جيڪڏهن اسان اڄ علم جي واڌاري لاءِ ڪم ڪريون ٿا، سچائيءَ کي اهميت ڏيون ٿا، پنهنجي ٻوليءَ کي جديد علم سان مالامال ڪريون ٿا ۽ فنڪارن جي تخليقن کي محفوظ ڪريون ٿا، ته سڀاڻي جا ماڻهو اسان جي دؤر کي به هڪ فڪري ۽ ثقافتي حوالو بڻائي سگهن ٿا. ان جي ابتڙ، جيڪڏهن اسان رڳو پراڻي عظمت جا قصا ٻڌائيندا رهياسين ۽ موجوده ذميوارين کان پاسو ڪندا رهياسين، ته ماضيءَ جو فخر مستقبل جي تعمير جو متبادل نه بڻجي سگهندو.
هر فرد پنهنجي وس آهر علم ۽ شعور جي واڌاري ۾ حصو وجهي سگهي ٿو. ڪو سٺو ڪتاب لکي، ڪو ڪتاب پڙهي ٻين تائين پهچائي، ڪو ٻوليءَ جي درست استعمال کي هٿي ڏئي، ڪو پراڻن دستاويزن کي محفوظ ڪري، ڪو فني صلاحيتن جي تربيت ڏئي ۽ ڪو پنهنجي روزاني زندگيءَ ۾ انصاف، ايمانداري ۽ رواداريءَ کي اختيار ڪري. سماجي تبديليءَ لاءِ هر ماڻهوءَ جو حصو هڪجهڙو هجڻ ضروري ناهي، پر هر حصو ذميواريءَ سان ادا ٿيڻ گهرجي. وڏيون تبديليون اڪثر ننڍن، مسلسل ۽ سچن عملن مان جنم وٺنديون آهن. قوم جي تعمير ۾ ڪنهن به مثبت ڪوشش کي ننڍو سمجهي رد ڪرڻ بدران ان جي اهميت کي تسليم ڪرڻ گهرجي.
ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته اسان فن کي رڳو وندر، ادب کي رڳو مشغلو، علم کي رڳو ڊگري ۽ شعور کي رڳو تقرير جو موضوع نه بڻايون. انهن کي پنهنجي زندگيءَ جو حصو بڻايون. اسان جي ڳالهه ۾ دليل، لکڻيءَ ۾ سچائي، رويي ۾ احترام ۽ عمل ۾ انسان دوستي نظر اچڻ گهرجي. ثقافت تڏهن زندهه رهندي، جڏهن اها روزمره جي زندگيءَ ۾ ظاهر ٿيندي؛ ٻولي تڏهن مضبوط ٿيندي، جڏهن اها علم ۽ تخليق جي زبان بڻبي؛ ۽ علم تڏهن بامقصد ٿيندو، جڏهن اهو انسان جي زندگيءَ ۾ بهتري آڻيندو.
اچو ته پنهنجي ورثي کي رڳو ماضيءَ جي يادگار سمجهڻ بدران مستقبل جي تعمير جو بنياد بڻايون. اچو ته پنهنجي فن کي فڪر جي روشني، پنهنجي علم کي شعور جي قوت ۽ پنهنجي تخليق کي انسانيت جي خدمت جو ذريعو بڻايون. اچو ته نئين نسل کي اهڙو فڪري ماحول ڏيون، جتي سوال ڪرڻ جي همت، سچ ڳالهائڻ جو حوصلو، ڪتاب سان محبت، ٻوليءَ سان وابستگي ۽ ٻين جي راءِ جو احترام موجود هجي. اسان کي اهڙو سماج ٺاهڻو آهي، جتي فنڪار جي تخليق کي، دانشور جي دليل کي، محقق جي محنت کي ۽ سچائيءَ سان ڪم ڪندڙ هر انسان کي سندس جائز مڃتا ملي.
ڇو ته قومن جو اصل سرمايو سندن خزانا نه، پر سندن خيال هوندا آهن؛ سندن حقيقي طاقت ظاهري شان نه، پر سندن شعور هوندو آهي؛ ۽ سندن دائمي سڃاڻپ رڳو ماضيءَ جي تاريخ نه، پر مستقبل لاءِ ڪيل تخليقي محنت هوندي آهي.
فن ۽ فڪر اسان جو ورثو آهن، علم ۽ شعور اسان جي منزل آهن، ۽ ايندڙ نسلن لاءِ روشن مستقبل تعمير ڪرڻ اسان جي گڏيل ذميواري آهي.
____________
حڪيم پريم چاندواڻي شاعر ۽ ڪالم نگار آھي. ھُو ڏوڪريءَ ۾ رھي ٿو.
