ڪنهن به سماج جي اصل پرک عمارتن جي اوچائي يا مادي ترقيءَ مان نه، بلڪ ان ڳالهه مان ٿيندي آهي ته اتي مظلوم ڪيترو محفوظ ۽ قانون ڪيترو منصف آهي. جڏهن سماج ۾ ڏوهاري بي خوف ۽ مظلوم بي وس بڻجي وڃن، تڏهن انصاف رڳو هڪ خواب ۽ امن صرف نعرو بڻجي رهجي ويندو آهي. ڏوهاريءَ کي ڇوٽ ڏيڻ سان رڳو هڪ ڏوهه کي تحفظ نٿو ملي، پر مستقبل جي ڪيترن ئي ڏوهن لاءِ به رستو کلي سگهي ٿو. جڏهن ته انصاف جي منصفاڻي عمل سان نه رڳو مظلوم کي حق ملي ٿو، پر سماج ۾ قانون جي احترام، امن ۽ اعتماد کي به هٿي ملي ٿي.
حڪيم پريم چاندواڻي
ڪنهن به سماج جي اصل سڃاڻپ ان جي عمارتن جي اوچائي، رستن جي ويڪر، بازارن جي رونق يا دولت جي ڏيکاءَ مان نه ٿيندي آهي، پر ان ڳالهه مان ٿيندي آهي ته اتي مظلوم ڪيترو محفوظ، بي ڏوهي ڪيترو مطمئن ۽ ڏوهاري ڪيترو جوابده آهي. جنهن معاشري ۾ سچ ڳالهائيندڙ کي صفائيون ڏيڻيون پون، حق گهرندڙ کي در در ڀٽڪڻو پوي ۽ قانون جي ڀڃڪڙي ڪندڙ پنهنجي طاقت جي نشي ۾ آزاد گهمندا رهن، اتي مسئلو رڳو ڏوهن جي وڌڻ جو نه هوندو آهي، پر انصاف جي ڪمزور ٿيندڙ ساک جو به هوندو آهي.
بي وسي تڏهن وڌيڪ اذيتناڪ بڻجي وڃي ٿي، جڏهن ماڻهوءَ وٽ شڪايت ته هجي، پر ٻڌڻ وارو ڪير به نه هجي؛ دانهن ته هجي، پر داد رسيءَ جو دروازو بند هجي؛ حق ته هجي، پر ان تائين پهچڻ جا وسيلا نه هجن. غريب جي اکين ۾ لڙڪ هجن، پر سندس لڙڪن جي قيمت ڪنهن وٽ نه هجي. مظلوم جي زبان تي فرياد هجي، پر طاقتور جي ڪنن تائين پهچڻ کان اڳ ئي سندس آواز دٻجي وڃي. اهڙي حالت ۾ بي وسي رڳو هڪ فرد جي محرومي نه رهندي آهي، پر پوري سماجي نظام لاءِ هڪ تلخ سوال بڻجي ويندي آهي.
ڏوهاريءَ کي لغام ڏيڻ جو مطلب رڳو کيس سزا ڏيڻ ناهي، پر اهڙو مضبوط ۽ منصفاڻو نظام قائم ڪرڻ آهي، جنهن ۾ ڪنهن کي به قانون کان مٿانهون هجڻ جو وهم نه رهي. قانون جي عظمت تڏهن ظاهر ٿيندي آهي، جڏهن ان جي گرفت طاقتور جي ڪالر تائين به پهچي ۽ ڪمزور جي حق جي حفاظت به ڪري. جيڪڏهن قانون جو هٿ رڳو بي وس ماڻهن تائين محدود رهي ۽ بااثر ڏوهاري ان جي پهچ کان ٻاهر هجن، ته پوءِ انصاف جو تصور پنهنجي بنيادي معنيٰ وڃائڻ لڳندو آهي.
ڏوهه ڪندڙ جي جرئت ان وقت وڌندي آهي، جڏهن کيس پنهنجي عمل جي نتيجي جو خوف نه رهي. هو سمجهي ٿو ته دولت، سفارش، اثر رسوخ ۽ تعلقات سندس لاءِ بچاءَ جي ديوار بڻجي ويندا. هو ٻين جي حقن کي پنهنجي مفاد جي ڏاڪڻ بڻائي ٿو، ڪنهن جي مجبوريءَ مان فائدو وٺي ٿو، ڪنهن جي خاموشيءَ کي ڪمزوري سمجهي ٿو ۽ ڪنهن جي برداشت کي پنهنجي فتح تصور ڪري ٿو. اهڙي ذهنيت رڳو اخلاقي زوال جي نشاني ناهي، پر سماجي امن لاءِ به خطرو آهي.
پر سوال اهو آهي ته ڏوهارين کي لغام ڪير ڏيندو؟ ڇا اهو ڪم رڳو قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جو آهي؟ ڇا سماج پنهنجي ذميواريءَ کان آجو ٿي سگهي ٿو؟ حقيقت اها آهي ته ڏوهه جي روڪٿام لاءِ قانون، انصاف، اخلاقي تربيت، عوامي شعور ۽ ادارن جي جوابدهي، سڀني جو پنهنجو پنهنجو ڪردار آهي. ادارا پنهنجو فرض ايمانداريءَ سان ادا ڪن، عدالتن تائين پهچ آسان هجي، شڪايتن تي بنا فرق جي ڪارروائي ٿئي ۽ ڪنهن به بي گناهه کي ذاتي دشمنيءَ يا ڪوڙي الزام جي بنياد تي تڪليف نه ڏني وڃي. انصاف جو نظام ايترو مضبوط هجي، جو مظلوم کي اميد ۽ ڏوهاريءَ کي پنهنجي عمل جي جوابدهيءَ جو احساس ٿئي.
اسان جي سماج ۾ هڪ ٻي خطرناڪ روش به موجود آهي: ماڻهو ظلم کي ڏسي خاموش رهڻ کي پنهنجي حفاظت سمجهن ٿا. کين لڳي ٿو ته ڪنهن ٻئي سان ٿيندڙ ناانصافيءَ ۾ آواز اٿارڻ سان سندن پنهنجو سک ڦٽي پوندو. پر جڏهن ناانصافيءَ تي خاموشي اختيار ڪئي وڃي ٿي، تڏهن ظلم ڪندڙ کي پنهنجي طاقت جو وڌيڪ يقين ملي ٿو. اڄ ڪنهن ٻئي جو حق لتاڙيو وڃي ٿو، سڀاڻي ساڳيو هٿ اسان جي دروازي تي به اچي سگهي ٿو. سماجي بيداريءَ جو تقاضو آهي ته ماڻهو بنا ڪنهن ذاتي دشمنيءَ، نفرت يا قانون هٿ ۾ کڻڻ جي، ظلم خلاف سچائيءَ سان آواز اٿارين ۽ مظلوم جي قانوني مدد ڪن.
انصاف ۽ انتقام ۾ وڏو فرق آهي. انتقام ذاتي ڪاوڙ جي تسڪين چاهي ٿو، جڏهن ته انصاف حقيقتن، ثبوتن ۽ قانوني اصولن جي روشنيءَ ۾ حق جو تعين ڪري ٿو. ڪنهن تي الزام لڳڻ ئي سندس ڏوهاري هجڻ جو قطعي ثبوت ناهي؛ ساڳئي وقت، طاقت يا اثر رسوخ جي بنياد تي ڪنهن حقيقي ڏوهه کي لڪائڻ به انصاف سان دشمني آهي. هڪ مهذب سماج جو معيار اهو آهي ته بي گناهه کي تحفظ ملي، ڏوهاريءَ کي قانون موجب سزا ملي ۽ ڪنهن جي به عزت، آزادي يا حق سان ناانصافي نه ٿئي.
بي وسيءَ جي پاڙن ۾ رڳو ڏوهارين جي بي رحمي شامل ناهي، پر ڪڏهن ڪڏهن اسان جي اجتماعي بي حسي، غير ذميواري ۽ غلط روين جو به حصو هوندو آهي. جڏهن حق جي جاءِ تي سفارش، قابليت جي جاءِ تي تعلق ۽ اصول جي جاءِ تي ذاتي مفاد کي اهميت ڏني وڃي ٿي، تڏهن سماج اندر انصاف جا بنياد ڪمزور ٿيڻ لڳن ٿا. اهڙي ماحول ۾ ايماندار ماڻهو مايوسيءَ جو شڪار ٿين ٿا ۽ بدعنوان ماڻهو وڌيڪ دلير بڻجي وڃن ٿا. نتيجي ۾ اعتماد ٽٽي ٿو، رشتا ڪمزور ٿين ٿا ۽ ماڻهو پنهنجي ئي سماج ۾ پاڻ کي غير محفوظ محسوس ڪرڻ لڳن ٿا.
هڪ صحتمند معاشري ۾ ڪنهن غريب جي مجبوريءَ کي سندس خلاف هٿيار نٿو بڻايو وڃي. ڪنهن بيوس جي خاموشيءَ کي رضامندي نٿو سمجهيو وڃي. ڪنهن جي شرافت کي ڪمزوري ۽ ڪنهن جي برداشت کي بي همتيءَ جو نالو نٿو ڏنو وڃي. اصل بهادري ان ۾ آهي ته طاقتور پنهنجي طاقت کي تحفظ لاءِ استعمال ڪري، نه ته ڪنهن کي دٻائڻ لاءِ؛ بااختيار پنهنجي اختيار کي خدمت جو وسيلو بڻائي، نه ته ذاتي فائدي جو ذريعو؛ ۽ صاحبِ حيثيت پنهنجي حيثيت سان مظلوم جي مدد ڪري، نه ته ظالم جي پٺڀرائي.
اسان کي اهو به سمجهڻ گهرجي ته قانون جي حڪمراني رڳو حڪومتي اعلانن سان قائم نٿي ٿئي. ان لاءِ عملي قدم، شفاف ڪارروائي، بنا فرق جي احتساب ۽ عوام جو اعتماد ضروري آهي. جيڪڏهن شڪايت ڪندڙ کي بار بار ڌڪا کائڻا پون، جيڪڏهن ڪيسن جي فيصلي ۾ غير ضروري دير ٿئي ۽ جيڪڏهن ڏوهه ثابت ٿيڻ باوجود جوابدهيءَ کان بچڻ جا رستا کليل رهن، ته ماڻهن جي دلين ۾ انصاف بابت مايوسي پيدا ٿيندي. تنهنڪري ضروري آهي ته ادارا پنهنجي ڪارڪردگيءَ کي بهتر بڻائين، عوام کي قانوني حقن بابت آگاهي ڏين ۽ هر شڪايت کي سنجيدگيءَ سان ڏسن.
معاشري جي سڌاري لاءِ هر فرد کي پنهنجي حصي جو ڏيئو ٻارڻو پوندو. ڪوڙ جي شاهديءَ کان پاسو ڪرڻ، رشوت کي رد ڪرڻ، ناجائز فائدي کان بچڻ، مظلوم جي مدد ڪرڻ ۽ ڏوهه جي اطلاع مناسب قانوني اداري تائين پهچائڻ، اهي سڀ اهڙا قدم آهن، جيڪي اجتماعي طور تي مثبت تبديلي آڻي سگهن ٿا. خاموشيءَ سان ظلم کي قبول ڪرڻ بدران قانوني ۽ اخلاقي طريقي سان ان جي مخالفت ڪرڻ ئي باشعور شهريءَ جي سڃاڻپ آهي.
ياد رکڻ گهرجي ته ڏوهاريءَ کي ڇوٽ ڏيڻ سان رڳو هڪ ڏوهه کي تحفظ نٿو ملي، پر مستقبل جي ڪيترن ئي ڏوهن لاءِ به رستو کلي سگهي ٿو. جڏهن ته انصاف جي منصفاڻي عمل سان نه رڳو مظلوم کي حق ملي ٿو، پر سماج ۾ قانون جي احترام، امن ۽ اعتماد کي به هٿي ملي ٿي. اهڙي انصاف ۾ ڪنهن جي ذات، حيثيت، دولت يا تعلقات کي نه ڏسڻ گهرجي؛ ڏسڻ گهرجي ته حقيقت ڇا آهي، ثبوت ڇا ٿا چون ۽ قانون ڪهڙي تقاضا ڪري ٿو.
آخرڪار، بي وسيءَ کي سماج جي مستقل تقدير بڻجڻ نه ڏجي. ڏوهارين کي لغام ڏيڻ لاءِ قانون کي اثرائتو، ادارن کي جوابده، سماج کي بيدار ۽ فرد کي ذميوار بڻائڻو پوندو. مظلوم کي اهو يقين ملڻ گهرجي ته سندس فرياد بي معنيٰ ناهي ۽ ظالم کي اهو احساس ٿيڻ گهرجي ته سندس طاقت کيس قانوني جوابدهيءَ کان بچائي نٿي سگهي. انصاف جي حقيقي ڪاميابي تڏهن آهي، جڏهن ڪنهن ڪمزور کي پنهنجي حق لاءِ طاقتور جي در تي بي وس ٿي بيهڻو نه پوي.
ڇو ته جنهن معاشري ۾ ڏوهاري بي لغام ۽ مظلوم بي وس هجي، اتي امن رڳو هڪ نعرو بڻجي رهجي وڃي ٿو؛ پر جنهن معاشري ۾ قانون سڀني لاءِ هڪجهڙو هجي، اتي انصاف اميد بڻجي ٿو، اعتماد طاقت بڻجي ٿو ۽ انسانيت سماج جي سڃاڻپ بڻجي وڃي ٿي.
______________
حڪيم پريم چاندواڻي شاعر ۽ ڪالم نگار آھي. ھو ڏوڪري شھر ۾ رھي ٿو.
وقتائتو ڪالم