هندو وراثتي قانون ۾ سڌارن جي گھرج: مرد ۽ عورت کي ملڪيت ۾ برابر حق ملڻ گھرجي

سنڌ لاءِ هڪ جديد، جامع ۽ واضح هندو جانشيني ۽ وراثتي قانون جي ضرورت آهي، جنهن تحت هر هندو شهري، مرد هجي يا عورت، بنا ڪنهن فرق جي ملڪيت ۾ پنهنجو قانوني حق حاصل ڪري سگهي. ڀارت ۾ هندو جانشيني ايڪٽ 1956، خاص طور تي 2005ع جي ترميم کان پوءِ، عورتن جي ملڪيت وارن حقن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو. گڏيل هندو خانداني ملڪيت ۾ ڌيئرن کي پٽن جي برابر حق ڏنا ويا. ان سڌاري سان آبائي ملڪيت ۾ پٽن کي حاصل روايتي برتري وڏي حد تائين ختم ٿي.

ڊاڪٽر جئپال ڇاٻڙيا

وراثت صرف ملڪيت جو مسئلو ناهي، پر اهو برابري، عزت، خانداني تحفظ ۽ انساني حقن جو پڻ مسئلو آهي. پاڪستان جي هندو اقليت، خاص طور تي سنڌ ۾ جتي هندو آبادي جو وڏو حصو آباد آهي، وراثتي تڪرارن سبب سنگين سماجي ۽ معاشي مسئلن کي منهن ڏئي سگهي ٿي. عورتون، ڌيئرون، بيواهون ۽ ٻار خاص طور تي ان وقت ڪمزور ٿي وڃن ٿا، جڏهن ملڪيت جا حق واضح نه هجن يا انهن تي عمل ڪرائڻ ڏکيو هجي.

سنڌ لاءِ هڪ جديد، جامع ۽ واضح هندو جانشيني ۽ وراثتي قانون جي ضرورت آهي، جنهن تحت هر هندو شهري، مرد هجي يا عورت، بنا ڪنهن فرق جي ملڪيت ۾ پنهنجو قانوني حق حاصل ڪري سگهي.

ڀارت ان سلسلي ۾ هڪ اهم مثال آھي. هندو جانشيني ايڪٽ 1956، خاص طور تي 2005ع جي ترميم کان پوءِ، عورتن جي ملڪيت وارن حقن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو. گڏيل هندو خانداني ملڪيت ۾ ڌيئرن کي پٽن جي برابر حق ڏنا ويا. ان اصلاح سان آبائي ملڪيت ۾ پٽن کي حاصل روايتي برتري وڏي حد تائين ختم ٿي.

پاڪستان کي پنهنجي آئين ۽ قانوني نظام مطابق قانون سازي ڪندي ڀارت جي هن تجربي جو احتياط سان مطالعو ڪرڻ گهرجي.

سنڌ جي صورتحال

سنڌ ۾ هندو خاندانن وٽ زرعي زمين، رهائشي گهر، تجارتي ملڪيت، ڪاروبار، بئنڪ اڪائونٽ ۽ ٻيا اثاثا ٿي سگهن ٿا. پر هڪ جامع ۽ آساني سان دستياب هندو وراثتي قانون جي غير موجودگي ڪڏهن ڪڏهن قانوني غير يقيني پيدا ڪري سگهي ٿي.

پاڪستان ۾ هندن جي شادي بابت قانون سازي موجود آهي، جنهن ۾ سنڌ هندو ميريج رجسٽريشن ايڪٽ 2016 پڻ شامل آهي، پر شادي جي رجسٽريشن سان گڏ جانشيني، ملڪيت جي مالڪي ۽ وراثت بابت واضح قانوني اصول پڻ ضروري آهن.

مقصد هندن لاءِ ڪا خاص مراعات پيدا ڪرڻ نه هجڻ گهرجي، پر اهو يقيني بڻائڻ گهرجي ته هندو شهرين کي آئيني برابري ۽ انساني وقار مطابق واضح، قابلِ عمل ۽ قانوني تحفظ وارا وراثتي حق حاصل هجن.

ڀارت مان سنڌ ڇا سکي سگهي ٿي؟

ڀارت جي هندو جانشيني قانون مان ڪيترائي اهم اصول حاصل ڪري سگهجن ٿا.

پهريون، پٽن ۽ ڌيئرن کي برابر وراثتي حق ملڻ گهرجن. صرف شادي ٿيڻ سبب ڌيءَ کي پنهنجي والدين جي ملڪيت ۾ حصي کان محروم نه ڪيو وڃي.

ٻيو، آبائي يا گڏيل خانداني ملڪيت ۾ ڌيئرن کي پٽن جي برابر حق ملڻ گهرجن. 2005ع جي ڀارتي اصلاح صنفي برابري طرف هڪ اهم قدم هئي، ڇاڪاڻ ته ڌيئرن کي پٽن جي برابر ڪوپارسنر تسليم ڪيو ويو.

ٽيون، قانون ۾ بيواهه، ماءُ، پٽ ۽ ڌيءَ جا حق واضح هجڻ گهرجن، جيئن وراثت جي حصن بابت تڪرار گهٽ ٿين.

چوٿون، ڌيءَ جو وراثتي حق ان ڳالهه تي منحصر نه هجڻ گهرجي ته هوءَ والدين سان گڏ رهي ٿي يا شادي کان پوءِ الڳ رهي ٿي. ڌيءَ پنهنجي شادي شده حيثيت يا رهائش کان قطع نظر ڌيءَ ئي رهي ٿي.

يورپ مان سکڻ جا سبق

يورپ ۾ وراثت لاءِ هڪ ئي قانون موجود ناهي. مختلف يورپي ملڪن ۾ مختلف وراثتي نظام آهن، پر ڪيترن ئي يورپي قانوني نظامن مان اهم اصول سکيا وٺي سگهجن ٿا.

هڪ اهم اصول ويجهن خاندان جي فردن کي مڪمل طور وراثت کان محروم ٿيڻ کان تحفظ ڏيڻ آهي. ڪجهه ملڪن ۾ لازمي يا محفوظ حصي جو نظام موجود آهي، جنهن تحت ويجهن مائٽن کي ملڪيت جو گهٽ ۾ گهٽ قانوني حصو حاصل هوندو آهي.

ڪجهه يورپي نظامن ۾ زنده رهندڙ زال يا مڙس ۽ ٻارن جي وراثتي حقن کي مضبوط تحفظ حاصل آهي. ڪجهه نظامن ۾ ٻار ۽ زنده رهندڙ زال يا مڙس برابر حصن ۾ وراثت حاصل ڪن ٿا.

سنڌ لاءِ اهم سبق اهو آهي ته وصيت ڪرڻ جي آزادي موجود هجڻ گهرجي، پر ويجهن ۽ ڪمزور خاندان جي فردن کي پڻ مناسب قانوني تحفظ ملڻ گهرجي.

سنڌ لاءِ نئين هندو وراثتي قانون جون سفارشون

پٽن ۽ ڌيئرن جا برابر حق

سڀ کان اهم اصلاح پٽن ۽ ڌيئرن جي وچ ۾ برابري هجڻ گهرجي. ڌيءَ کي قانوني وراثت ۾ اهو ئي حصو ملڻ گهرجي جيڪو پٽ کي حاصل آهي.

شادي وراثتي حق تي اثر انداز نه ٿئي

هندو عورت صرف شادي ڪرڻ سبب پنهنجي والدين جي وراثت کان محروم نه ٿئي. سندس مڙس يا ساهرن کي پاڻمرادو سندس والدين جي ملڪيت ۾ سندس حصي جو مالڪ نه بڻايو وڃي.

بيواهن جو تحفظ

بيواهه لاءِ سندس مڙس جي وفات کان پوءِ سندس ملڪيت ۾ واضح قانوني حصو مقرر ٿيڻ گهرجي. کيس ساهرن يا ٻين مائٽن جي مرضي تي ڀاڙڻ تي مجبور نه ڪيو وڃي.

مائرن جو تحفظ

فوت ٿيل شخص جي زنده ماءُ کي، جتي قانوني حق بنتو هجي، واضح وراثتي حصو ملڻ گهرجي، جيئن هوءَ پنهنجن ٻارن تي مڪمل مالي انحصار ڪرڻ تي مجبور نه ٿئي.

نابالغ ٻارن جو تحفظ

نابالغ ٻارن کي ملندڙ وراثتي ملڪيت قانون تحت محفوظ هجڻ گهرجي. سرپرستن کي عدالت يا مجاز قانوني اداري جي نگراني کان سواءِ اهم وراثتي ملڪيت وڪڻڻ يا منتقل ڪرڻ جي اجازت نه هئڻ گهرجي.

وراثت ڇڏڻ لاءِ زبردستي جي روڪٿام

عورتن کي وراثتي حق ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ نه وڌو وڃي. ڪنهن به قسم جي دستبرداري لاءِ باقاعده، آزاد شاهدن جي موجودگي ۽ قانوني تصديق ضروري هجڻ گهرجي، ترجيحي طور تي مجاز اداري يا عدالت جي سامهون.

ملڪيت جي منتقلي جو آسان طريقو

مالڪ جي وفات کان پوءِ وارثن کي سادي، گهٽ خرچ ۽ تيز طريقي سان جانشيني جون دستاويزون ۽ ملڪيت منتقل ڪرائڻ جي سهولت ملڻ گهرجي. دير سبب فراڊ ۽ غير قانوني دعوائن جا موقعا پيدا ٿي سگهن ٿا.

خاص وراثتي ٽربيونل يا تيز رفتار عدالتون

عورتن، بيواهن ۽ نابالغن سان لاڳاپيل هندو وراثتي ڪيسن جو جلد فيصلو ٿيڻ گهرجي. خاص وراثتي نظام سالن تائين هلندڙ مقدمن کي گهٽ ڪري سگهي ٿو.

جعلي وصيتن کان تحفظ

وصيت کي قانوني حيثيت حاصل هجڻ گهرجي، پر فراڊ، دٻاءُ يا جعلسازي جي الزامن جي سنجيدگي سان جاچ ٿيڻ گهرجي. عمر رسيده ماڻهن کي جعلي منتقلي ۽ دٻاءُ کان خاص تحفظ ملڻ گهرجي.

لازمي رجسٽريشن ۽ ڊجيٽل رڪارڊ

زمين، گهرن ۽ ٻين غير منقولہ ملڪيت جا مالڪي وارا رڪارڊ شفاف هجڻ گهرجن. زمين جي رڪارڊ کي ڊجيٽل ڪرڻ سان جعلي منتقلي ۽ ڪيترن ئي دعوائن کي روڪڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي.

عورتن لاءِ قانوني امداد

غريب عورتن کي وراثتي معاملن ۾ مفت يا گهٽ خرچ واري قانوني مدد فراهم ڪئي وڃي. اهڙو قانوني حق جنهن کي حاصل ڪرڻ لاءِ مالي وسيلا ئي موجود نه هجن، عملي طور تي بي معنيٰ بڻجي وڃي ٿو.

عوامي آگاهي

سنڌ حڪومت، سول سوسائٽي، بار ايسوسيئيشنز ۽ هندو برادري جون تنظيمون سنڌي، اردو ۽ انگريزي ٻولين ۾ وراثتي حقن بابت آگاهي مهم هلائن.

جديد ۽ سيڪيولر سوچ

تجويز ڪيل سڌارن کي مذهبن جي وچ ۾ ٽڪراءَ طور نه ڏسڻ گهرجي. پاڪستان جو آئين شهرين جي برابري ۽ تحفظ جي اصولن جو پابند آهي. جديد هندو وراثتي قانون جو مقصد اهو هجڻ گهرجي ته هندو شهري به تحفظ، عزت ۽ قانون تحت برابر تحفظ سان زندگي گذاري سگهن.

ڀارت جو تجربو ظاهر ڪري ٿو ته هندو جانشيني قانون ۾ صنفي فرق ختم ڪرڻ ضروري آهي. يورپ جو تجربو اهو ٻڌائي ٿو ته وصيت جي مناسب آزادي برقرار رکندي ويجهن خاندان جي فردن کي پڻ قانوني تحفظ ڏئي سگهجي ٿو.

سنڌ پنهنجي آئيني ۽ قانوني نظام مطابق انهن اصولن کي گڏ ڪري هڪ ترقي پسند ماڊل تيار ڪري سگهي ٿي.

وراثتي قانون کي سماج جي تبديلي سان گڏ ترقي ڪرڻ گهرجي. اها ڌيءَ جيڪا پنهنجي والدين جي خاندان لاءِ پنهنجو ڪردار ادا ڪري ٿي، اها بيواهه جيڪا ڏهاڪن تائين پنهنجي گهر کي سنڀالي ٿي، ۽ اها ماءُ جنهن پنهنجي ٻارن جي پرورش ڪئي آهي، خاندان جي ڪنهن فرد جي وفات کان پوءِ قانوني يا معاشي طور تي بي سهارا نه ٿيڻ گهرجي.

سنڌ ۾ اهڙي قانون سازي تي غور ٿيڻ گهرجي، جيڪا هندو پٽن ۽ ڌيئرن جي برابر وراثتي حقن، بيواهن ۽ مائرن جي مضبوط تحفظ، نابالغن جي حقن، وراثت ڇڏڻ لاءِ زبردستي خلاف تحفظ، شفاف ملڪيت رڪارڊ ۽ تيز رفتار تڪرار حل ڪرڻ کي يقيني بڻائي.

هڪ جديد هندو وراثتي قانون صرف ملڪيت جا تڪرار حل نه ڪندو، پر عورتن جي بااختيار بڻائڻ، اقليتي حقن، خانداني تحفظ ۽ سماجي انصاف کي پڻ مضبوط ڪندو.

اصول سادو هجڻ گهرجي: وراثت جنس، ازدواجي حيثيت، خانداني دٻاءَ يا سماجي ريتن رسمن جي بنياد تي نه، پر برابري ۽ قانون جي بنياد تي هجڻ گهرجي.

___________

ڊاڪٽر جئپال ڇاٻڙيا، ڪراچي