خاموش جدوجهد کان عالمي يونيورسٽين تائين، ٿر جو نئون نسل سنڌ جي هڪ نئين ڪهاڻي لکي رهيو آهي
سويڊن مان عبدالله عثمان مورائي لکي ٿو
احساس ۽ ادراڪ هڪ وڏي طاقت آهن.
ڪڏهن ڪنهن هڪ فرد کي اوچتو احساس ٿيندو آهي ته هن لاءِ ڇا بهتر آهي، ڪهڙيون شيون سندس رستي ۾ رنڊڪ آهن ۽ زندگيءَ ۾ کيس ڪهڙي پاسي وڃڻ گهرجي. ڪڏهن اهو احساس ڪنهن خاندان، برادري، علائقي يا پوري سماج ۾ آهستي آهستي پيدا ٿيندو آهي.
سنڌ جي ڪجهه علائقن، خاص طور تي ٿر بابت، گذريل ڪجهه سالن کان مون کي هڪ اهڙي ئي اهم تبديلي محسوس ٿي رهي آهي ته ماڻهن ۾ اهو شعور وڌي رهيو آهي ته تعليم صرف ڊگري حاصل ڪرڻ جو نالو ناهي، پر زندگيءَ کي بدلائڻ جو رستو آهي.
لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن کان سويڊن ۾ رهندي، هتي جي يونيورسٽين ۽ ادارن ۾ تعليم حاصل ڪندي، برطانيا، فرانس ۽ يونان ۾ مختلف ڪورسز ۽ فيلڊ ريسرچ ڪندي ۽ 50 کان وڌيڪ ملڪن جو سفر ڪندي مون کي مختلف سماجن، ماڻهن ۽ تعليمي نظامن کي ويجهو ڏسڻ جو موقعو مليو آهي.
منهنجو بنيادي تعليمي پسمنظر انجنيئرنگ جو آهي، پر منهنجي سکڻ جي جستجو اتي ختم نه ٿي. مون مئنيجمينٽ پڙهي، ليڊرشپ، نفسيات، اينٿروپالاجي ۽ صحافت سان لاڳاپيل ڪورسز ڪيا. انهن تجربن مون کي هڪ اهم ڳالهه سيکاري آهي ته ترقي رڳو روڊن، عمارتن، صنعتن ۽ ٽيڪنالاجيءَ سان نٿي اچي پر ترقي ماڻهن جي سوچ بدلجڻ سان شروع ٿيندي آهي. ۽ اڄ ٿر ۾ مون کي سڀ کان وڌيڪ دلچسپ تبديلي ماڻهن جي سوچ ۾ نظر اچي ٿي. ان سوچ جو عڪس مون کي پنجاھ ملڪن جي دورن ۾ ٿر جي نوجوان ڇوڪرن ڇوڪرين سان ملندي نظر آيو.
قابليت هر هنڌ آهي، پر محنت به ضروري آهي
گذريل ڪيترن سالن دوران مون پاڪستان ۽ دنيا جي مختلف ملڪن جا ڪيترائي انتهائي قابل شاگرد ڏٺا آهن.
ڪجهه غيرمعمولي ذهانت رکندڙ هوندا آهن. ڪجهه تمام گهڻو منظم ۽ محنتي هوندا آهن. ڪجهه کي شروع کان ئي خبر هوندي آهي ته کين ڪٿي پهچڻو آهي. پر ڪجهه شاگرد عام يا اوسط به هوندا آهن ۽ اوسط هجڻ ڪا خراب ڳالهه ناهي. اصل سوال اهو آهي ته ماڻهو پنهنجي حالت کي سمجهڻ کان پوءِ ڇا ٿو ڪري.
ڪجهه وڌيڪ محنت ڪن ٿا. ڪجهه پنهنجو طريقو بدلائن ٿا. ڪجهه مدد وٺن ٿا. ڪجهه آهستي آهستي بهتر ٿين ٿا ۽ ڪجهه وچ رستي ۾ ئي هار مڃي ڇڏين ٿا. پر عالمي تعليم هڪ اهم سبق ضرور سيکاري ٿي ته قابليت دروازو کولي سگهي ٿي، پر مسلسل محنت توهان کي منزل تائين پهچائي ٿي.
هر وقت ڪلاس جو سڀ کان ذهين ماڻهو ٿيڻ ضروري ناهي. ڪڏهن ڪڏهن صرف اهو ضروري هوندو آهي ته توهان اهو ماڻهو بڻجو جيڪو رڪجڻ کان انڪار ڪري.
ٿر ۾ پيدا ٿيندڙ هڪ نئون احساس
گذريل ڪجهه سالن کان مان خاص طور تي هڪ تبديلي محسوس ڪري رهيو آهيان.
پاڪستان جي مڊل ڪلاس خاندانن، خاص طور تي ٿر، سنڌ ۾، اهو احساس وڌي رهيو آهي ته تعليم سماجي ۽ معاشي ترقيءَ جو هڪ مضبوط رستو ٿي سگهي ٿي.
هي رڳو ٻارن کي اسڪول موڪلڻ تائين محدود ناهي. هتي ان کان وڏي تبديلي نظر اچي ٿي. ٿر جا نوجوان هاڻي بنيادي تعليم کان اڳتي وڌي اعليٰ تعليم، پروفيشنل ڊگريون، پوسٽ گريجوئيٽ تعليم ۽ عالمي موقعن ڏانهن وڌي رهيا آهن. مون ٿر سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي شاگردن سان ملاقات ڪئي آهي، جيڪي يورپ ۽ دنيا جي ٻين ملڪن جي يونيورسٽين ۽ ادارن ۾ تعليم حاصل ڪري رهيا آهن.
جڏهن به اهڙو شاگرد ملندو آهي ته مون کي خوشي ٿيندي آهي. ڇو ته اها صرف هڪ فرد جي ڪاميابي ناهي. ان جي پويان هڪ خاندان جي سوچ بدلجي رهي هوندي آهي. شايد ڪنهن ماءُ يا پيءُ، جنهن پاڻ محدود تعليم حاصل ڪئي هجي، پنهنجي ٻار کي چيو هوندو ته “منهنجو ٻار مون کان اڳتي ويندو.” اهو هڪ جملو پوري خاندان جو مستقبل تبديل ڪري سگهي ٿو.
ميگهواڙ برادريءَ جي خاموش ڪاميابي
منهنجي ڪجهه ميگهواڙ دوستن سان جڏهن ٿر ۽ تعليم بابت ڳالهه ٻولهه ٿيندي آهي ته هڪ ڳالهه بار بار سامهون ايندي آهي ته ڪيترن ماڻهن خاموشيءَ سان جدوجهد ڪئي، محنت ڪئي ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي.
نه وڏا اعلان، نه هر وقت پنهنجي ڪاميابيءَ جو شور، بس تعليم، محنت جدوجهد ۽ مسلسل اڳتي وڌڻ. پوءِ هڪ ڏينهن نتيجا ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا ۽ هي خاموش جدوجهد ساراهه جي لائق آهي.
ٿر ۾ تعليمي تبديليءَ جي شايد سڀ کان خوبصورت ڳالهه به اها آهي ته هر ڪاميابي ڊرامائي انداز ۾ سامهون نٿي اچي.
ڪڏهن ترقي خاموشيءَ سان ٿيندي آهي. هڪ شاگرد ڳوٺ مان نڪري ٿو، ڪاليج ۾ داخل ٿئي ٿو، اسڪالرشپ حاصل ڪري ٿو، هڪ شهر ڏانهن وڃي ٿو، پوءِ ٻئي ملڪ ڏانهن وڃي ٿو، ڊگري مڪمل ڪري ٿو، نوڪري حاصل ڪري ٿو، خاندان جي مدد ڪري ٿو ۽ هڪ ڏينهن ساڳئي ڳوٺ جا ننڍا ٻار سوچڻ شروع ڪن ٿا ته “جيڪڏهن هو ڪري سگهي ٿو ته مان ڇو نه؟” ۽ سماجي تبديلي اهڙيءَ طرح پکڙجي ٿي.
ٿر جو ٻيو چهرو
ڪيترن ڏهاڪن کان جڏهن ٿر جي ڳالهه ٿيندي هئي ته گفتگو گهڻو ڪري ڏڪار، غربت، پاڻيءَ جي کوٽ، غذائي کوٽ، پسماندگي ۽ ٻين مسئلن جي چوڌاري گهمندي هئي. اهي مسئلا اهم آهن ۽ انهن کي نظرانداز نٿو ڪري سگهجي. ٿر اڄ به ڪيترن مسئلن کي منهن ڏئي رهيو آهي. پر ڪنهن به علائقي کي رڳو ان جي مسئلن سان سڃاڻڻ مناسب ناهي.
اڄ هڪ ٻيو ٿر به جنم وٺي رهيو آهي. شاگردن جو ٿر، خوابن جو ٿر، اسڪالرشپن جو ٿر، اعلي تعليم جو ٿر ۽ اڳتي وڌڻ جي خواهش رکندڙ نوجوانن جو ٿر. اهو ٿر جيڪو رڳو بنيادي تعليم نه، پر اعليٰ تعليم، پروفيشنل ڄاڻ ۽ عالمي تجربو حاصل ڪرڻ چاهي ٿو. منهنجي نظر ۾ اهو ئي اڄ جي ٿر جو هڪ روشن چهرو آهي.
الزامن کان اڳتي وڌڻ جو وقت
شايد هاڻي اسان کي پنهنجي گفتگوءَ جو انداز تبديل ڪرڻ گهرجي. اسان گهڻو وقت اهو پڇڻ ۾ گذاريون ٿا ته قصور ڪنهن جو آهي؟ حڪومت ناڪام ڇو ٿي؟ ادارو ناڪام ڇو ٿيو؟ ڪهڙو صوبو اڳتي آهي؟ ڪهڙو علائقو پوئتي آهي؟ وسائل ڪنهن وٽ وڌيڪ آهن؟ ڪنهن وٽ گهٽ آهن؟ اهي سوال پنهنجي جاءِ تي اهم آهن. پر اهي اسان جا مستقل عذر نه بڻجڻ گهرجن.
هڪ وقت تي اسان کي اهو سوال به ڪرڻ گهرجي ته جيڪي ماڻهو ڪامياب ٿي رهيا آهن، اهي مختلف ڇا ڪري رهيا آهن؟
جيڪڏهن ٿر جا شاگرد محدود وسيلن باوجود اعلي تعليم جا رستا ڳولي رهيا آهن ته ٻيا نوجوان به انهن جي عزم مان سکي سگهن ٿا.
جيڪڏهن ڪنهن ڏورانھين علائقي جو نوجوان يورپ جي يونيورسٽي تائين پهچي سگهي ٿو ته پوءِ ڳوٺ ۽ عالمي ڪلاس روم جي وچ ۾ فاصلو شايد ايترو وڏو ناهي، جيترو اسان سمجهون ٿا. رستو ڏکيو ٿي سگهي ٿو. پر رستو موجود آهي.
انهن جي ڪاميابي، اسان جي ڪاميابي
هڪ اهم ڳالهه اسان سڀني کي ياد رکڻ گهرجي.
ٿر جو ڪو شاگرد جڏهن پرڏيهه ۾ پڙهي ٿو ته هو صرف ٿر جو شاگرد ناهي رهندو. پرڏيهه ۾ گهڻو ڪري هو پاڪستاني شاگرد طور سڃاتو ويندو. هو پنهنجي ملڪ جو نالو کڻي هلي ٿو. سندس ڪاميابي پاڪستان جي ڪاميابيءَ سان ڳنڍجي ٿي ۽ پاڪستان جي اندر سندس ڪاميابي سنڌ جي ڪاميابيءَ جو حصو بڻجي ٿي.
ان ڪري اسان کي ڪامياب نوجوانن کي ڪراچي، لاهور، ٿر، شهري يا ٻهراڙيءَ جي خانن ۾ ورهائڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. انهن جي ڪاميابي سڀني جي ڪاميابي آهي.
اسٽاڪهولم، لنڊن، پيرس، ٽوڪيو يا ميلبورن ۾ ڪو پاڪستاني شاگرد ڪامياب ٿئي ٿو ته پاڪستان جي ڪهاڻيءَ ۾ هڪ مثبت سٽ وڌي ٿي ۽ جڏهن ٿر جو ڪو نوجوان عالمي يونيورسٽي تائين پهچي ٿو ته هو هڪ پراڻي سوچ کي چئلينج ڪري ٿو ته پسمانده علائقي مان ايندڙ ماڻهو وڏا خواب نٿا ڏسي سگهن.
اصل انقلاب ڪٿي اچي رهيو آهي؟
شايد ٿر جو اصل انقلاب رڳو روڊن، عمارتن يا انفراسٽرڪچر ۾ نه ٿي رهيو آهي. ممڪن آهي ته اهو انقلاب گهرن اندر پيدا ٿي رهيو هجي.
هڪ پيءُ پنهنجي محدود آمدنيءَ مان ٻار جي تعليم لاءِ خرچ ڪرڻ جو فيصلو ڪري. هڪ ماءُ پنهنجي پٽ يا ڌيءَ کي چوي ته اسڪول نه ڇڏ، تعليم جاري رک. هڪ نوجوان انگريزي سکڻ شروع ڪري ٿو ڇو ته هن جو خواب ڪنهن عالمي يونيورسٽي ۾ پڙهڻ آهي. هڪ خاندان کي اسڪالرشپ جو خط ملي ۽ سڄو گهر خوشيءَ سان ڀرجي وڃي. هڪ ڳوٺ جو ننڍڙو ٻار ڪنهن وڏي شاگرد کي يونيورسٽيءَ جي ڊگري سان واپس ايندي ڏسي ۽ دل ۾ سوچي ته “مان ڇو نه؟” تبديلي اتي کان شروع ٿيندي آهي.
نعري سان نه، وڏي تقرير سان نه پر اميدن ۽ سوچ جي تبديليءَ سان.
ٿر کان دنيا تائين
مون 50 کان وڌيڪ ملڪن جو سفر ڪيو آهي ۽ مختلف ثقافتن جي ماڻهن سان ملاقات ڪئي آهي. مون امير سماج به ڏٺا آهن ۽ غريب سماج به. ترقي يافته يونيورسٽيون به ڏٺيون آهن ۽ محدود وسيلن وارا اسڪول به. مون اهڙا ماڻهو به ڏٺا آهن جن وٽ تمام گهڻا وسيلا هئا پر هو ناڪام ٿيا، ۽ اهڙا ماڻهو به ڏٺا آهن جن وٽ تقريباً ڪجهه به نه هو پر هو ڪامياب ٿيا. بار بار هڪ ڳالهه واضح ٿي آهي ته حالتون اهم آهن، پر سوچ به اهم آهي.
تعليم ڪاميابيءَ جي ضمانت نٿي ڏئي پر تعليم امڪانن جا دروازا ضرور وڌائي ٿي. اها چونڊ جا موقعا ڏئي ٿي، اعتماد ڏئي ٿي، معلومات تائين رسائي ڏئي ٿي، سوال ڪرڻ جي همت ڏئي ٿي ۽ سڀ کان اهم ڳالهه، ايندڙ نسل کي هڪ مختلف شروعات ڏئي سگهي ٿي.
ان ڪري ٿر مان اڀرندڙ تعليم جي اها اڃ مون لاءِ اميد جي ڳالهه آهي. ٿر ۾ مسئلا آهن، سنڌ ۾ مسئلا آهن، پاڪستان ۾ مسئلا آهن. پر هر سماج ۾ اهڙا ماڻهو به هوندا آهن، جيڪي خاموشيءَ سان حل جو حصو بڻجي ويندا آهن.
شايد انهن مان ڪجهه اڄ اسٽاڪهولم، لنڊن، پيرس، برلن، ٽوڪيو، ميلبورن ۽ دنيا جي ٻين شهرن جي ڪلاس رومن ۾ ويٺا آهن، هو پڙهي رهيا آهن، هو ڪم ڪري رهيا آهن، هو جدوجهد ڪري رهيا آهن، هو سکڻ ۾ مصروف آهن ۽ آهستي آهستي، هو ممڪن جي تعريف تبديل ڪري رهيا آهن.
ٿر جو روشن چهرو شايد رڳو ان جي ريگستان، ثقافت، مزاحمت يا قديم روايتن ۾ نه آهي. شايد اڄ ان جو سڀ کان روشن چهرو تعليم جي بک ۽ اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ جي خواهش آهي.
۽ جڏهن ٿر جا ٻار ڪامياب ٿين ٿا ته هو پاڻ سان گڏ رڳو ٿر نٿا کڻي هلن. هو سنڌ کڻي هلن ٿا، هو پاڪستان کڻي هلن ٿا ۽ جتي به وڃن ٿا، انهن جي ڪاميابي دنيا کي خاموشيءَ سان اهو ٻڌائي ٿي ته “اسان هڪ اهڙي هنڌ کان آيا آهيون، جتي مسئلا تمام گهڻا هئا، پر اسان انهن مسئلن کي پنهنجي مستقبل جو فيصلو ڪرڻ نه ڏنو.” شايد ترقيءَ جو اصل مطلب به اهو ئي آهي.
___________
سنڌ جي شھر مورو جو عبداللہ عثمان مورائي سُئيڊن ۾ گرائونڊ واٽر انجنيئر آھي. ھُو ناميارو ليکڪ آھي ۽ گھڻي وقت کان انگريزي، سنڌي توڙي اردوءَ ۾ مختلف اخبارن لاءِ ڪالم ۽ سفرناما لکندو رھي ٿو. soomro.sweden@gmail.com
