زلزلا رُڳو قدرتي آفتون ناھن، اھي انساني سرگرمين جي ڪري بہ اچن ٿا

زلزلا صرف قدرتي عمل ناهن هوندا. انساني سرگرميون به زمين جي هيٺان دٻاءَ کي تبديل ڪري سگهن ٿيون ۽ مصنوعي زلزلا پيدا ڪري سگهن ٿيون. کاڻين جي کوٽائي، جيو لاجيڪل فارميشنز مان مائع (Fluids) ڪڍڻ، زمين جي هيٺان مائع داخل ڪرڻ، ڊيمن جي پٺيان وڏن تلائن کي ڀرڻ سان بہ زلزلا اچن ٿا. جڏهن پاڻيٺ پٿرن جي ڏارن ۾ داخل ٿيندو آهي، ته پور پريشر (Pore pressure) وڌي ويندو آهي ۽ موجود فالٽس تي رڳڙ گهٽجي ويندي آهي. ڪجهه حالتن ۾، فالٽس غير مستحڪم ٿي سگهن ٿا ۽ حرڪت شروع ڪري سگهن ٿا.

ڊاڪٽر حسن حميده

ڪيل، جرمني

زلزلا ڇو ٿا اچن، سڀ کان وڏا خطرا ڪٿي آهن، ۽ جديد ٽيڪنالاجي ڪيئن انساني جانيون بچائي سگهي ٿي: زلزلا ڌرتيءَ تي سڀ کان وڌيڪ طاقتور قدرتي قوتن مان هڪ آهن. ڪجهه سيڪنڊن اندر، اهو وڏو دٻاءُ جيڪو پٿرن ۾ ڏهاڪن يا صدين کان جمع ٿي رهيو هو، سو آزاد ٿي ويندو آهي. صرف زلزلي جي شدت ئي اهو طئي نٿي ڪري ته اهو تباهي بڻجي ويندو. تعميراتي معيار، زمين جي حالت، آباديءَ جي گهڻائي، بنيادي ڍانچو (انفراسٽرڪچر)، ۽ سماج جي تياريءَ جي سطح پڻ برابر اهميت رکي ٿي.هڪ هلڪي گڙگڙاهٽ شروع ٿئي ٿي، ۽ پوءِ زمين ڌڏڻ لڳي ٿي. عمارتون لُڏڻ لڳن ٿيون، رستا ڦاٽي پون ٿا، ۽ فرنيچر ڪرڻ لڳي ٿو. چند سيڪنڊن اندر، جيڪو ڪجهه مضبوط ۽ محفوظ نظر اچي رهيو هو، سو غير يقيني بڻجي وڃي ٿو.

گهڻا زلزلا اوچتو ظاهر ناهن ٿيندا؛ اسان جي پيرن جي ھيٺان تمام انھائيءَ ۾، ٽيڪٽونڪ پليٽون (Tectonic plates) مسلسل حرڪت ۾ آهن—آهستي، پر انتهائي طاقت سان.انهن جي حدن تي دٻاءُ جمع ٿيندو رهي ٿو جيستائين اهو اچانڪ آزاد نٿو ٿئي. ان ڪري اهم سوال صرف اهو ناهي ته زلزلو ڪيترو طاقتور ٿي سگهي ٿو، بلڪه اهو آهي ته اسان ڪيترا تيار آهيون.

زلزلي جي شروعات سطح کان وڏي گهرائيءَ ۾ ٿئي ٿي: گهڻا زلزلا فالٽس (Faults) وٽ ايندا آهن، جيڪي ڌرتيءَ جي ڇل (Crust) ۾ اهي ڏارون آهن جتي پٿرن جا بلاڪ هڪ ٻئي جي مقابلي ۾ حرڪت ڪن ٿا. ڪڏهن ڪڏهن اها حرڪت ڊگهي وقت تائين روڪجي ويندي آهي، جڏهن ته آسپاس جي پٿرن ۾ دٻاءُ وڌندو رهندو آهي. آخرڪار، اهو دٻاءُ پٿرن کي پاڻ ۾ ٻڌي رکڻ واري رڳڙ (Friction) کان وڌي ويندو آهي، ۽ فالٽ اچانڪ سرڪي پوي ٿو، جنهن سان جمع ٿيل توانائي سيسمڪ لهرن (Seismic waves) جي صورت ۾ خارج ٿئي ٿي. اهو نقطو جتي زمين جي اندر گهرائيءَ ۾ ڏار جي شروعات ٿئي ٿي، ان کي ‘هائپو سينٽر’ (Hypocenter) چئبو آهي، جڏهن ته ان جي بلڪل مٿان ڌرتيءَ جي سطح واري نقطي کي ‘ايپي سينٽر’ (Epicenter) چيو ويندو آهي.

سيسمڪ لهرون هڪ خاص ترتيب سان پهچن ٿيون: لھرون Primary Waves: تيزيءَ سان هلندڙ لهرون آھن جيڪي پٿر کي دٻائي ۽ پکيڙي زمين مان گذري وڃن ٿيون. Secondary Waves سست لهرون آھن جيڪي زمين ڏانھن سفر جي رُخ ڏانھن عمودي (Perpendicular) حرڪت ڏين ٿيون، جنهن سان تمام سخت ڌڏڪو پيدا ٿئي ٿو.سطحي لهرون Surface Waves اهي لهرون آھن جيڪي ڌرتيءَ جي سطح تي سفر ڪن ٿيون ۽ وڏي پئماني تي تباهي جو سبب بڻجي سگهن ٿيون.

اڄڪلهه، زلزلي جي سائيز کي ماپڻ لاءِ بنيادي طور تي موومينٽ ميگنيٽيوڊ اسڪيل (Mw) استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو اسڪيل لوگارٿمڪ (Logarithmic) آهي: ميگنيٽيوڊ ۾ هڪ درجي جي واڌ جو مطلب لڳ ڀڳ 32ھُوڻ تي  وڌيڪ توانائيءَ جو خارج ٿيڻ آهي. ميگنيٽيوڊ اسان کي اها مڪمل معلومات نٿو ڏئي ته ڪنهن خاص جڳهه تي زلزلي جو جهٽڪو ڪيترو محسوس ڪيو ويو. ان لاءِ، يورپين ميڪروسيسمڪ اسڪيل (EMS-98) استعمال ڪيو ويندي آهي، تہ جيئن اصل اثرن کي بيان ڪري سگهجي، معمولي محسوس ٿيندڙ لهرن کان وٺي تباهه ڪندڙ لوڏن تائين.

زمين ڪٿي سڀ کان وڌيڪ خطرناڪ آهي: سڀ کان وڏا زلزلا عام طور تي اتي ايندا آهن جتي ٽيڪٽونڪ پليٽون پاڻ ۾ ملن ٿيون. دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فعال علائقن مان هڪ ‘پئسفڪ رنگ آف فائير’ (Pacific Ring of Fire) آهي، جيڪو پئسفڪ سمنڊ کي گهيري ٿو ۽ ان ۾ ڪيترائي زلزلي جا علائقا ۽ آتش فشان موجود آهن.

خاص طور تي خطرناڪ علائقن ۾ شامل آهن:

سبڊڪشن زونز (Subduction zones) اهي علائقا جتي هڪ ٽيڪٽونڪ پليٽ ٻي پليٽ جي هيٺان زور سان هلي ويندي آهي. پليٽون ڊگهي وقت تائين پاڻ ۾ ڦاسي سگهن ٿيون، جنهن سان وڏو دٻاءُ جمع ٿئي ٿو جيسين اهو انتهائي طاقتور ‘ميگا ٿرسٽ’ (Megathrust) زلزلن جي صورت ۾ آزاد نٿو ٿئي.

ٽرانسفارم فالٽ باؤنڊريز (Transform fault boundaries) اهي زونز جتي ٽيڪٽونڪ پليٽون افقي طور تي هڪ ٻئي جي پاسي مان سرڪن ٿيون، جهڙوڪ ڪئليفورنيا ۾ سان اينڊرياس فالٽ ۽ ترڪي ۾ نارٿ ائناٽولين فالٽ.

براعظمي ٽڪر وارا زونز (Continental collision zones): هماليه جهڙا علائقا، جتي انڊين ۽ يورپين پليٽن جي ٽڪرائڻ سان ڌرتيءَ جي ڇل ۾ وڏو دٻاءُ پيدا ٿئي ٿو.

جڏهن سيڪنڊ زندگي يا موت جو فيصلو ڪن ٿا: زلزلن جي وڏي طاقت جديد تاريخ جي ڪجھ سخت ترين واقعن مان ظاهر ٿئي ٿي. چلي ۾ 1960ع جو والڊيويا (Valdivia) زلزلو لڳ ڀڳ 9.5 ميگنيٽيوڊ تائين پهتو ۽ اهو رڪارڊ ٿيل سڀ کان سخت زلزلو آهي، جنهن هڪ وڏي سونامي پيدا ڪئي. 2004ع جو سوماترا-انڊامان زلزلو (ميگنيٽيوڊ ~9.1) ۽ 2011ع جو جاپان ۾ توهوڪو (Tōhoku) زلزلو (ميگنيٽيوڊ ~9.1) پڻ شديد ڌڏڪن ۽ ان کان پوءِ ايندڙ سونامي جي ٻٽي خطري کي ثابت ڪيو.ان جي برعڪس، 2010ع جي هئٽي (Haiti) زلزلي (ميگنيٽيوڊ 7.0) ثابت ڪيو ته صرف ميگنيٽيوڊ ئي آفت جي سطح جو تعين نٿو ڪري. ميگا ٿرسٽ واقعن کان گهٽ طاقتور هجڻ باوجود، اهو غير مناسب، نامڪمل عمارتن، وڏي آبادي، ضعيف بنيادي ڍانچي ۽ محدود هنگامي امدادي صلاحيت جي ڪري هڪ تباهه ڪن انساني آفت بڻجي ويو. پائيداري (Resilience) به اوتري ئي اهم آهي جيتري طاقت.

جڏهن انساني سرگرميون زلزلا آڻين ٿيون: زلزلا هميشه صرف قدرتي عمل ناهن هوندا. انساني سرگرميون به زمين جي هيٺان دٻاءُ کي تبديل ڪري سگهن ٿيون ۽ مصنوعي زلزلا (Induced earthquakes) پيدا ڪري سگهن ٿيون.

عام صنعتي سبب شامل آهن:مائننگ (کاڻين جو ڪم) ۽ کوٽائي.گهري جيو لاجيڪل فارميشنز مان مائع (Fluids) ڪڍڻ.زمين جي هيٺان مائع داخل ڪرڻ.ڊيمن جي پٺيان وڏن تلائن کي ڀرڻ.جڏهن پاڻيٺ کي گهري پٿرن جي ڏارن ۾ داخل ڪيو ويندو آهي، ته پور پريشر (Pore pressure) وڌي ويندو آهي ۽ موجود فالٽس تي رڳڙ گهٽجي ويندي آهي. ڪجهه حالتن ۾، فالٽس غير مستحڪم ٿي سگهن ٿا ۽ حرڪت شروع ڪري سگهن ٿا.جيتوڻيڪ گهڻا مصنوعي زلزلا ننڍا هوندا آهن، پر اها آفت جيو لاجيڪل سسٽم جي حساسيت کي ظاهر ڪري ٿي، جنهن جو مطلب آهي ته خطرن کي مسلسل نگراني ۽ محتاط صنعتي اصولن ذريعي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو.

اسان زلزلي جي اڳڪٿي نٿا ڪري سگهون پر تيار ٿي سگهون ٿا: ارٿ سائنس ۾ سڀ کان وڏو چئلينج اڳڪٿي ڪرڻ آهي. سائنسدان هن وقت مڪمل طور تي، معتبر طريقي سان زلزلي جي صحيح وقت، جڳهه، ۽ ميگنيٽيوڊ جي اڳڪٿي نٿا ڪري سگهن. اهي ماضي جي واقعن، جيو لاجيڪل بناوٽ، ۽ ٽيڪٽونڪ حرڪتن جو مطالعو ڪري وڏي خطري وارن علائقن جي نشاندهي ڪري سگهن ٿا.ڇاڪاڻ ته صحيح اڳڪٿي ڪرڻ ناممڪن آهي، ان ڪري مؤثر تحفظ جو انحصار پوريءَ طرح تياريءَ تي آهي.

زلزلي کان محفوظ عمارتن جا ڪوڊ: بيس آئسوليشن ۽ اسٽرڪچرل ڊئمپرز جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ڪري عمارتن کي زمين جي حرڪت برداشت ڪرڻ جي قابل بنائڻ.

ارلي وارننگ سسٽم (اڳواٽ اطلاع وارا نظام): اهڙا سينسرز جيڪي تيزي سان هلندڙ ابتدائي لھرون سڃاڻي وٺندا آهن تہ جيئن وڌيڪ سخت لهرن جي پهچڻ کان اڳ الرٽ جاري ڪري سگهجي. جيتوڻيڪ الرٽ جو وقت تمام ٿورو، ڪڏهن ڪڏهن صرف چند سيڪنڊ، هوندو آهي، پر اهو پٽڙين کي روڪڻ، صنعتي مشينري بند ڪرڻ، والوز بند ڪرڻ، يا بنيادي ڍانچي کي محفوظ ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي.

ڌرتيءَ جي طاقت سان جيئڻ سکڻ: ڌرتي ڌڏندي رهندي. ٽيڪٽونڪ پليٽن کي روڪي نٿو سگهجي، ۽ ڌرتيءَ جي گهرائيءَ ۾ دٻاءُ جمع ٿيندو رهندو ۽ آخرڪار خارج ٿيندو. پر انسان جنهن شئي تي اثر انداز ٿي سگهن ٿا، اها تباهيءَ جي سطح آهي. زلزلي کان محفوظ عمارتون، مؤثر اڳواٽ اطلاع وارا سسٽم، بهتر تيار ٿيل هنگامي خدمتون، ۽ بصيرت رکندڙ آبادي هڪ قدرتي واقعي کي آفت جي بجاءِ هڪ قابلِ علاج بحران ۾ تبديل ڪري سگهي ٿي.جديد زلزلي جي تحقيق جو هڪ حقيقي مقصد آهي: زمين کي خاموش ڪرڻ نه، بلڪه ماڻهن کي ان جي حرڪتن لاءِ تيار ڪرڻ. ڇاڪاڻ ته سڀ کان اهم سوال اهو ناهي ته ڇا زمين ٻيهر ڌڏندي، بلڪه اهو آهي ته جڏهن اها ڌڏندي ته اسان ڪيترا تيار هونداسين.

____________

ڊاڪٽر حسن حميدہ، جرمني   

ڏکڻ ڪوريائي خابرو اداري دِي ايشيا اين جي انگريزي سروس جي ٿورن سان