طب کان معاشيات تائين ڇهن شعبن جون دريافتون، انسان ذات لاءِ انهن جا فائدا ۽ پاڪستان جي سائنسي مستقبل بابت اهم سوال.
وڏي علمي ۽ انساني صلاحيت هوندي به ڏکڻ ايشيا، خاص ڪري پاڪستان، عالمي سائنسي اعزازن ۾ پٺتي ڇو آهي؟ ان جو هڪ وڏو سبب تحقيق تي محدود سيڙپڪاري، جديد تجرباگاهن جي کوٽ، رٽڻ تي ٻڌل تعليمي نظام، ميرٽ جي ڪمزوري، تحقيق جي آزاديءَ ۾ رڪاوٽون ۽ باصلاحيت ذهنن جو پرڏيهه ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ آهي. هن خطي ۾ ذهانت جي کوٽ ناهي؛ ضرورت اهڙن ادارن ۽ علمي ماحول جي آهي، جتي صلاحيت کي موقعو، تحقيق کي وسيلا ۽ نئين سوچ کي آزادي ملي.
تحرير: رميش راجا
خير سان آڪٽوبر جو اهو علمي ۽ سائنسي هفتو پڄاڻيءَ تي پهتو، جنهن جو دنيا جا سائنسدان، اديب، معاشيات جا ماهر ۽ امن جا علمبردار سڄو سال انتظار ڪندا آهن. نوبيل انعامن جي اعلانن سان عالمي اخبارون، رسالا، ٽيليويزن ۽ سماجي رابطن جا وسيلا انهن شخصيتن جي ڪاميابين سان ڀرجي ويندا آهن، جن پنهنجي علم، تحقيق، تخليق ۽ انسان دوست خدمتن وسيلي دنيا کي ڪجهه نئون ڏنو هوندو آهي. انهن انعامن جي اصل عظمت سون جي تمغي، عالمي شهرت يا ڪروڙين رپين جي رقم ۾ ناهي، پر انهن دريافتن ۽ خدمتن ۾ آهي، جيڪي انسان جي زندگيءَ کي وڌيڪ محفوظ، صحتمند، باشعور ۽ خوشحال بڻائين ٿيون.
سويڊن جي نامياري موجد، صنعتڪار ۽ ڪيميادان الفريڊ نوبيل (Alfred Nobel) 27 نومبر 1895ع تي پنهنجي وصيت ۾ دولت جو وڏو حصو اهڙن ماڻهن جي مڃتا لاءِ وقف ڪيو، جن انسان ذات کي سڀ کان وڌيڪ فائدو پهچايو هجي. سندس وفات 10 ڊسمبر 1896ع تي ٿي ۽ پنجن بنيادي شعبن، فزڪس، ڪيمسٽري، جسماني فعليات يا طب، ادب ۽ امن جا پهريان نوبيل انعام 1901ع ۾ ڏنا ويا. معاشيات جو انعام 1968ع ۾ سويڊن جي مرڪزي بئنڪ قائم ڪيو، جيڪو 1969ع کان الفريڊ نوبيل جي ياد ۾ ڏنو پيو وڃي. اهڙيءَ طرح اڄ ڇهن شعبن ۾ اهي عالمي اعزاز ڏنا وڃن ٿا.
2025ع ۾ هر مڪمل نوبيل انعام جي رقم هڪ ڪروڙ 10 لک سويڊش ڪرونا هئي. 2026ع لاءِ هڪ ڪروڙ 20 لک ڪرونا، يعني لڳ ڀڳ 33 ڪروڙ 37 لک پاڪستاني رپين جو انگ پڻ سامهون آيو آهي. اها رقم هر فاتح لاءِ الڳ نه، پر هر شعبي جي مڪمل انعام لاءِ هوندي آهي، جيڪا گڏيل فاتحن ۾ ورهائي ويندي آهي. انعام ماڻيندڙن کي نقد رقم سان گڏ سون جو نوبيل تمغو ۽ سندن نالي سان تيار ڪيل فني ڊپلوما پڻ ڏنو ويندو آهي.
هن سال جي انعامن بابت سامهون آيل تفصيلن ۾ طب جي شعبي سان ڪارل ڊائيسرٿ (Karl Deisseroth)، پيٽر هيگمان (Peter Hegemann) ۽ جارج ناگل (Georg Nagel) جا نالا ڳنڍيا ويا آهن. ڊائيسرٿ آمريڪا جي اسٽينفورڊ يونيورسٽيءَ ۾ نفسيات ۽ دماغي تحقيق سان لاڳاپيل ماهر آهي، جڏهن ته هيگمان جرمنيءَ جي همبولٽ يونيورسٽيءَ ۽ ناگل ورزبرگ يونيورسٽيءَ سان لاڳاپيل حياتياتي طبعيات جا ناميارا محقق آهن. انهن ٽنهي جي تحقيق آپٽوجينيٽڪس (Optogenetics) جهڙي انقلابي ٽيڪنالاجيءَ جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي، جنهن ذريعي روشنيءَ جي مدد سان دماغ جي مخصوص اعصابي خلين جي سرگرميءَ کي قابو ڪري سگهجي ٿو.
انساني دماغ ۾ اربين اعصابي خليا هڪ ٻئي سان رابطو ڪري سوچ، يادگيري، احساس، حرڪت ۽ روين کي جنم ڏين ٿا. انهن مان مخصوص خلين جي ڪم کي سمجهڻ سان مرگهي، پارڪنسن، ڊپريشن ۽ ٻين دماغي بيمارين بابت تحقيق جا نوان در کليا آهن. جيتوڻيڪ هن ٽيڪنالاجيءَ مان عام مريضن لاءِ علاج اڃا وڏي پيماني تي دستياب ناهي، پر مستقبل ۾ وڌيڪ درست ۽ اثرائتي علاج لاءِ ان جا امڪان اهم آهن.
فزڪس جي شعبي ۾ بيلجيم ۾ ڄاول آمريڪي سائنسدان فرانسس هالزن (Francis Halzen)، جنهن جي عمر لڳ ڀڳ 82 سال آهي، ڪائنات جي پراسرار ذرڙن بابت پنهنجي غيرمعمولي تحقيق سبب مشهور آهي. هو وسڪانسن ميڊيسن يونيورسٽيءَ ۾ فزڪس جو پروفيسر آهي ۽ انٽارڪٽيڪا جي برف هيٺ قائم آئس ڪيوب نيوٽرينو آبزرويٽري (IceCube Neutrino Observatory) جي تعمير ۽ سائنسي ترقيءَ ۾ سندس بنيادي ڪردار رهيو آهي. هن منصوبي ۾ برف جي گهراين اندر هزارين حساس اوزار نصب ڪيا ويا آهن، جيڪي ڪائنات جي ڏورانهن حصن مان ايندڙ نيوٽرينو ذرڙن جي سڃاڻپ ڪن ٿا.
نيوٽرينو اهڙا انتهائي ننڍڙا ذرڙا آهن، جيڪي عام مادي مان لڳ ڀڳ بنا ڪنهن رڪاوٽ جي گذري سگهن ٿا. انهن جي مدد سان سائنسدان بليڪ هولز، ڦاٽندڙ ستارن ۽ ڪائنات جي انتهائي طاقتور واقعن بابت اهڙي ڄاڻ حاصل ڪري رهيا آهن، جيڪا روايتي دوربينن سان حاصل ڪرڻ ڏکي آهي. هالزن جي تحقيق جو فوري مقصد ڪا تجارتي ايجاد نه، پر ڪائنات جي بنيادي قانونن کي سمجهڻ آهي. تاريخ ٻڌائي ٿي ته بنيادي سائنس جون ڪيتريون ئي دريافتون ابتدا ۾ محض علمي تجسس جو نتيجو هونديون آهن، پر وقت گذرڻ سان نين ٽيڪنالاجين ۽ عملي ايجادن جو بنياد بڻجي وينديون آهن.
ڪيمسٽريءَ جي شعبي ۾ فرانس جي نامياري ڪيميادان هينري بي ڪاگان (Henri B. Kagan)، جنهن جي عمر لڳ ڀڳ 96 سال آهي، ۽ جاپان جي سائنسدان ڪينسو سوائي (Kenso Soai)، جنهن جي عمر لڳ ڀڳ 76 سال آهي، جي تحقيق ماليڪيولن جي مخصوص بناوت سان لاڳاپيل آهي. ڪاگان پيرس سڊ يونيورسٽيءَ جو رٽائرڊ پروفيسر آهي، جڏهن ته سوائي ٽوڪيو يونيورسٽي آف سائنس سان لاڳاپيل رهيو آهي. سندن تحقيق ان ڳالهه کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي ته ڪيميائي عملن دوران ماليڪيول هڪ ٻئي جي آئيني عڪس جهڙين ٻن مختلف شڪلين ۾ ڪيئن پيدا ٿين ٿا ۽ انهن مان ڪنهن هڪ شڪل کي وڌيڪ مقدار ۾ ڪيئن حاصل ڪري سگهجي ٿو.
ڪيمسٽريءَ جو اهو تصور، جنهن کي ڪائرالٽي (Chirality) چيو وڃي ٿو، انساني زندگيءَ لاءِ نهايت اهم آهي. جيئن انسان جا ساڄا ۽ کاٻا هٿ هڪ ٻئي جا آئيني عڪس هوندي به هڪجهڙا ناهن، تيئن ڪيترائي ماليڪيول به ٻن مختلف شڪلين ۾ موجود هوندا آهن. دوائن ۾ انهن شڪلين جا اثر مختلف ٿي سگهن ٿا. هڪ شڪل فائديمند هجي ٿي ته ٻي ڪڏهن گهٽ اثرائتي يا نقصانڪار به ٿي سگهي ٿي. انهيءَ ڪري مخصوص شڪل وارا ماليڪيول تيار ڪرڻ جي صلاحيت وڌيڪ محفوظ ۽ اثرائتيون دوائون ٺاهڻ، ڪيميائي صنعت کي بهتر ڪرڻ ۽ زندگيءَ جي بنيادي ڪيميائي عملن کي سمجهڻ ۾ مددگار آهي.
ادب جي شعبي سان لاڳاپيل بحثن ۾ ڪينيڊا جي نامياري شاعره، مضمون نگار، مترجمه ۽ قديم يوناني ادب جي ماهر اين ڪارسن (Anne Carson) جو نالو پڻ سامهون آيو آهي. هوءَ 1950ع ۾ ٽورانٽو ۾ ڄائي ۽ ڪينيڊا ۽ آمريڪا جي مختلف يونيورسٽين ۾ تدريس ڪري چڪي آهي. سندس ادبي سڃاڻپ قديم يوناني ڏندڪٿائن، فلسفي، تاريخ ۽ جديد انساني احساسن کي هڪ منفرد تخليقي انداز ۾ گڏ ڪرڻ سبب آهي. سندس مشهور ڪتابن ۾ *Autobiography of Red*، *Nox* ۽ *Eros the Bittersweet* شامل آهن.
اين ڪارسن جو ادب انساني محبت، وڇوڙي، يادگيري، اڪيلائي ۽ زندگيءَ جي پيچيدگين کي نئين فڪري روشنيءَ ۾ پيش ڪري ٿو. سندس تخليقون ياد ڏيارين ٿيون ته انسان جي ترقي رڳو سائنسي اوزارن ۽ معاشي وسيلن سان مڪمل نٿي ٿئي. ادب انسان کي پنهنجي اندر جهاتي پائڻ، ٻين جي درد کي محسوس ڪرڻ ۽ مختلف تهذيبن جي تجربن کي سمجهڻ سيکاري ٿو. سائنس جيڪڏهن مادي دنيا جا راز کولي ٿي ته ادب انساني روح ۽ شعور جي اڻڏٺل جهانن کي روشن ڪري ٿو.
امن جي شعبي ۾ ڏکڻ آفريڪا جي نامياري قانوندان نوانيٿم ”نوي“ پلي (Navanethem “Navi” Pillay) جو نالو انساني حقن ۽ عالمي انصاف جي جدوجهد سان ڳنڍيل آهي. هوءَ 1941ع ۾ ڊربن ۾ هندستاني تامل نسل جي خاندان ۾ ڄائي. ڏکڻ آفريڪا ۾ نسل پرستيءَ جي دور ۾ هن مظلوم ماڻهن جو قانوني دفاع ڪيو، بعد ۾ بين الاقوامي فوجداري انصاف جي ادارن ۾ اهم ذميواريون سنڀاليون ۽ 2008ع کان 2014ع تائين گڏيل قومن جي انساني حقن بابت هاءِ ڪمشنر رهي.
نوي پلي جي خدمتن جو مرڪز اهو اصول رهيو آهي ته انساني حق ڪنهن نسل، مذهب، قوميت يا سياسي طاقت جي ملڪيت ناهن، پر هر انسان جو بنيادي حق آهن. نسل ڪشي، جنگي ڏوهن، عورتن تي تشدد ۽ انسانيت خلاف ڏوهن جي جوابدهيءَ لاءِ سندس قانوني ۽ ادارياتي ڪم عالمي انصاف جي تصور کي مضبوط ڪرڻ ۾ مددگار رهيو آهي. اهڙيون خدمتون دنيا کي ياد ڏيارين ٿيون ته پائيدار امن رڳو جنگ بند ٿيڻ جو نالو ناهي، پر انصاف، انساني وقار ۽ قانون جي بالادستيءَ سان جڙيل آهي.
معاشيات جي شعبي ۾ آمريڪا جي ماهرن رابرٽ اي هال (Robert E. Hall)، 83 سال، ۽ مائيڪل ووڊفورڊ (Michael Woodford)، لڳ ڀڳ 71 سال، جي تحقيق معاشي استحڪام، وياج جي شرحن، ماڻهن جي خرچن، بچت ۽ ڪاروباري فيصلن جي اثرن کي سمجهڻ ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. هال اسٽينفورڊ يونيورسٽيءَ سان، جڏهن ته ووڊفورڊ ڪولمبيا يونيورسٽيءَ سان لاڳاپيل آهي. سندن معاشي نمونا واضح ڪن ٿا ته حڪومتن ۽ مرڪزي بئنڪن جا فيصلا مهانگائي، روزگار، پيداوار ۽ مجموعي معاشي سرگرمين تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿا.
هن تحقيق جي عملي اهميت خاص طور پاڪستان جهڙن ترقي پذير ملڪن لاءِ وڏي آهي، جتي مهانگائي، بيروزگاري، توانائيءَ جون وڌندڙ قيمتون ۽ معاشي بي يقيني لکين خاندانن جي زندگيءَ کي متاثر ڪن ٿيون. اهڙا معاشي نمونا پاليسي سازن کي وياج جي شرح، سرڪاري خرچن ۽ مالي قدمن بابت وڌيڪ ڄاڻ تي ٻڌل فيصلا ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. انهن جي درست استعمال سان معاشي بحرانن جي شدت گهٽائڻ، روزگار جي تحفظ ۽ عام ماڻهن جي خريداريءَ جي سگهه کي برقرار رکڻ جا امڪان وڌي سگهن ٿا. البته معاشي تحقيق پاڻمرادو خوشحالي نٿي آڻي؛ ان جا نتيجا ادارن جي صلاحيت، مناسب پاليسين ۽ اثرائتي عملدرآمد تي دارومدار رکن ٿا.
انهن ڇهن شعبن جو جائزو وٺجي ته هڪ نهايت خوبصورت حقيقت سامهون اچي ٿي: طب انساني زندگيءَ کي بيمارين کان بچائڻ جا رستا ڳولي ٿي، فزڪس ڪائنات جي رازن تان پردو کڻي ٿي، ڪيمسٽري مادي جي بناوت سمجهائي وڌيڪ محفوظ دوائن ۽ شين جي تياريءَ ۾ مدد ڏئي ٿي، ادب انساني سوچ ۽ احساسن کي وسعت ڏئي ٿو، امن جو شعبو انساني وقار ۽ انصاف جي اهميت اجاگر ڪري ٿو، جڏهن ته معاشيات سماج جي وسيلن کي بهتر نموني استعمال ڪرڻ ۽ خوشحاليءَ جا رستا ڳولڻ ۾ مدد ڪري ٿي. انهن سڀني شعبن جو آخري مقصد، پنهنجي پنهنجي انداز ۾، انسان جي زندگيءَ کي بهتر بڻائڻ آهي.
نوبيل انعامن جي تاريخ پڻ نهايت دلچسپ آهي. نوبيل فائونڊيشن جي تصديق ٿيل انگن موجب 1901ع کان 2025ع تائين ڇهن شعبن ۾ مجموعي طور 633 انعام ڏنا ويا، جيڪي 1,026 ڀيرا فردن ۽ ادارن کي مليا. ساڳين شخصيتن ۽ ادارن کي هڪ کان وڌيڪ ڀيرا انعام ملڻ سبب منفرد فاتحن جو انگ 990 فرد ۽ 28 ادارا هو. 2026ع جا ڇهه انعام شامل ٿيڻ سان انعامن جي مجموعي تعداد 639 ٿئي ٿي، جڏهن ته منفرد فاتحن جو نئون انگ مڪمل سرڪاري فهرست سان ملائڻ ضروري آهي. علم، ادب، امن ۽ انسانيت جي خدمت جي هن سوا صديءَ جي سفر ۾ نوبيل انعام دنيا جي معتبر ترين عالمي اعزازن مان هڪ بڻجي چڪو آهي.
انهن انعامن جي چونڊ لاءِ مختلف بااختيار ادارا ڪم ڪن ٿا. رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز فزڪس، ڪيمسٽري ۽ معاشيات جا فاتح چونڊي ٿي؛ ڪارولينسڪا انسٽيٽيوٽ جي نوبيل اسيمبلي طب جا، سويڊش اڪيڊمي ادب جا، جڏهن ته نارويجي نوبيل ڪميٽي امن جي شعبي جو فيصلو ڪري ٿي. انعامن جي باقاعده ورهاست هر سال 10 ڊسمبر تي، الفريڊ نوبيل جي ورسيءَ جي موقعي تي ٿيندي آهي. سويڊن جو بادشاهه اسٽاڪ هوم ڪنسرٽ هال ۾ پنجن شعبن جا اعزاز پيش ڪندو آهي، جڏهن ته امن جو انعام ناروي جي گاديءَ واري شهر اوسلو جي سٽي هال ۾ نارويجي نوبيل ڪميٽيءَ جو سربراهه پيش ڪندو آهي.
نوبيل امن انعام جي تاريخ ۾ ڪي اهڙا تڪراري مثال پڻ ملن ٿا، جتي انعام ماڻيندڙ حڪمران ۽ سياسي اڳواڻ پنهنجي ملڪ يا دنيا ۾ پائيدار امن قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا، بلڪه سندن دور ۾ خونريزي به جاري رهي. آمريڪا جي اڳوڻي پرڏيهي وزير هينري ڪسنجر (Henry Kissinger) کي 1973ع ۾ ويٽنام ۾ جنگبنديءَ جي ڪوششن تي امن انعام مليو، جڏهن ته ڪمبوڊيا تي آمريڪي بمباريءَ ۾ سندس ڪردار سخت تنقيد هيٺ هو؛ ان فيصلي خلاف نوبيل ڪميٽيءَ جي ٻن ميمبرن استعيفائون پڻ ڏنيون. آمريڪي صدر بارڪ اوباما (Barack Obama) کي 2009ع ۾ عالمي سفارتڪاريءَ لاءِ انعام ڏنو ويو، پر سندس صدارت دوران افغانستان ۾ جنگ ۽ دهشتگرديءَ خلاف ڊرون حملا جاري رهيا. ميانمار جي اڳواڻ آنگ سان سوچي (Aung San Suu Kyi) کي 1991ع ۾ جمهوريت ۽ انساني حقن لاءِ انعام مليو، پر 2017ع ۾ روهنگيا مسلمانن خلاف فوجي ظلمن دوران سندس خاموشي ۽ حڪومت جي موقف تي عالمي سطح تي سخت تنقيد ٿي. اهڙيءَ طرح ايٿوپيا جي وزيراعظم ابي احمد (Abiy Ahmed) کي 2019ع ۾ ايريٽريا سان امن قائم ڪرڻ تي انعام مليو، پر ايندڙ ئي سال سندس حڪومت ۽ ٽگري علائقي جي قوتن وچ ۾ گهرو ويڙهه شروع ٿي، جنهن ۾ وڏي پيماني تي انساني جانيون ضايع ٿيون. اهي مثال امن لاءِ ڪيل حقيقي ڪوششن جي اهميت گهٽ نٿا ڪن، پر اهو سوال ضرور اٿارين ٿا ته ڇا امن جو انعام ڪنهن سياسي اڳواڻ جي هڪ ڪاميابيءَ تي ڏنو وڃي يا سندس مجموعي ڪردار، انساني حقن جي احترام ۽ پائيدار امن جي نتيجن کي به پرکيو وڃي؟
نوبيل انعامن ۾ عورتن جي وڌندڙ مڃتا پڻ هڪ اتساهيندڙ اڳڀرائي آهي. 2025ع تائين سرڪاري انگن موجب 67 مختلف عورتن مجموعي طور 68 ڀيرا نوبيل انعام حاصل ڪيو هو، ڇاڪاڻ ته ميري ڪيوريءَ اهو اعزاز ٻه ڀيرا ماڻيو. جيڪڏهن 2026ع جي فاتحن ۾ ٻه وڌيڪ عورتون شامل ٿيڻ جي تصديق ٿئي ته اهو انگ 69 عورتن ۽ 70 انعامي ڀيرن تائين پهچندو. اهڙيءَ ريت امن ۾ 21، ادب ۾ 19، طب ۾ 14، ڪيمسٽريءَ ۾ 8، فزڪس ۾ 5 ۽ معاشيات ۾ 3 ڀيرا عورتن کي اعزاز ملڻ جو مجموعو ٺهندو. جيتوڻيڪ مجموعي فاتحن ۾ عورتن جو حصو اڃا به گهٽ آهي، پر خاص طور امن، ادب ۽ انساني صحت جي شعبن ۾ سندن وڌندڙ مڃتا علمي ۽ سماجي ترقيءَ جي هڪ اهم علامت آهي. ميري ڪيوري 1903ع ۾ فزڪس ۽ 1911ع ۾ ڪيمسٽريءَ جو نوبيل انعام حاصل ڪري تاريخ رقم ڪئي ۽ ايندڙ نسلن جي عورت سائنسدانن لاءِ نوان رستا روشن ڪيا.
نوبيل انعامن جي تاريخ ۾ پنج شخصيتون اهڙيون پڻ آهن، جن ٻه ڀيرا اهو اعزاز ماڻيو: ميري ڪيوري، لائنَس پالنگ، جان بارڊين، فريڊرڪ سينگر ۽ ڪي. بيري شارپليس. ميري ڪيوري فزڪس ۽ ڪيمسٽري، لائنَس پالنگ ڪيمسٽري ۽ امن، جان بارڊين ٻه ڀيرا فزڪس، فريڊرڪ سينگر ٻه ڀيرا ڪيمسٽري ۽ بيري شارپليس پڻ ٻه ڀيرا ڪيمسٽريءَ جو نوبيل انعام حاصل ڪيو. انهن مثالن مان معلوم ٿئي ٿو ته علم جي دنيا ۾ هڪ وڏي دريافت کان پوءِ به جستجو ختم نٿي ٿئي، پر ڪڏهن ساڳيو محقق ٻيهر اهڙو ڪم ڪري سگهي ٿو، جيڪو دنيا جي سوچ بدلائي ڇڏي.
ڏکڻ ايشيا به نوبيل انعامن جي تاريخ ۾ پنهنجو نمايان مقام رکي ٿو. هن خطي سان تعلق رکندڙ 12 اهم فاتحن ۾ رابندرناٿ ٽئگور (ادب، 1913ع، هندستان)، سي وي رامن (فزڪس، 1930ع، هندستان)، هرگوبند خرانا (طب، 1968ع، هندستان ۾ ڄاول آمريڪي سائنسدان)، ڊاڪٽر عبدالسلام (فزڪس، 1979ع، پاڪستان)، مدر ٽريسا (امن، 1979ع، هندستان سان لاڳاپيل)، سبرامنيم چندرشيکر (فزڪس، 1983ع، هندستان ۾ ڄاول آمريڪي سائنسدان)، امرتيه سين (معاشيات، 1998ع، هندستان)، محمد يونس ۽ گرامين بئنڪ (امن، 2006ع، بنگلاديش)، وينڪٽرامن رامڪرشنن (ڪيمسٽري، 2009ع، هندستان ۾ ڄاول سائنسدان)، ملالا يوسفزئي (امن، 2014ع، پاڪستان)، ڪيلاش ستيارٿي (امن، 2014ع، هندستان) ۽ اڀيجيت بنرجي (معاشيات، 2019ع، هندستان ۾ ڄاول آمريڪي ماهر) شامل آهن. هي ٻارهن اهم شخصيتون آهن، جڏهن ته خطي سان لاڳاپيل فاتحن جي مجموعي ڳڻپ ۾ ڄمڻ جي جاءِ، شهريت ۽ خدمتن جي ملڪ بابت معيار واضح رکڻ ضروري آهي.
ايتري علمي ۽ انساني صلاحيت هوندي به ڏکڻ ايشيا، خاص ڪري پاڪستان، عالمي سائنسي اعزازن ۾ پٺتي ڇو آهي؟ ان جو هڪ وڏو سبب تحقيق تي محدود سيڙپڪاري، جديد تجرباگاهن جي کوٽ، رٽڻ تي ٻڌل تعليمي نظام، ميرٽ جي ڪمزوري، تحقيق جي آزاديءَ ۾ رڪاوٽون ۽ باصلاحيت ذهنن جو پرڏيهه ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ آهي. هن خطي ۾ ذهانت جي کوٽ ناهي؛ ضرورت اهڙن ادارن ۽ علمي ماحول جي آهي، جتي صلاحيت کي موقعو، تحقيق کي وسيلا ۽ نئين سوچ کي آزادي ملي.
نوبيل انعام حاصل ڪندڙن جي مذهبي ۽ فڪري پسمنظر بابت هڪ غيرسرڪاري تاريخي مطالعي ۾ 1901ع کان 2026ع تائين عيسائي لڳ ڀڳ 65.4 سيڪڙو، يهودي 20 سيڪڙو کان وڌيڪ، لامذهب ۽ آزاد خيال 10.5 سيڪڙو، مسلمان لڳ ڀڳ 0.8 سيڪڙو، جڏهن ته هندو، ٻڌ ۽ ٻين عقيدن سان لاڳاپيل فاتح باقي حصي ۾ ڄاڻايا ويا آهن. اهي انگ سرڪاري نوبيل درجابندي ناهن، ڇاڪاڻ ته مذهبي عقيدي، خانداني پسمنظر ۽ فڪري سڃاڻپ جي بنياد تي ڳڻپ جا نتيجا مختلف ٿي سگهن ٿا.
عام تاريخي ڳڻپن ۾ لڳ ڀڳ 16 مسلمان يا مسلمان پسمنظر رکندڙ نوبيل فاتحن جو ذڪر ملي ٿو، جيتوڻيڪ اهو انگ ڳڻپ جي معيار موجب بدلجي سگهي ٿو. انهن ۾ پاڪستان جي ڊاڪٽر عبدالسلام (فزڪس، 1979ع)، مصر جي نجيب محفوظ (ادب، 1988ع)، احمد زويل (ڪيمسٽري، 1999ع) ۽ محمد البرادعي (امن، 2005ع)، ايران جي شيرين عبادي (امن، 2003ع) ۽ نرگس محمدي (امن، 2023ع)، بنگلاديش جي محمد يونس (امن، 2006ع)، ترڪيءَ جي اورهان پامڪ (ادب، 2006ع) ۽ عزيز سنجر (ڪيمسٽري، 2015ع)، يمن جي توڪل ڪرمان (امن، 2011ع) ۽ پاڪستان جي ملالا يوسفزئي (امن، 2014ع) جهڙيون شخصيتون شامل آهن.
سوال اهو آهي ته اٽڪل ٻه ارب آباديءَ واري مسلم دنيا مان وڌيڪ نوبيل انعام يافته سائنسدان ڇو نٿا اڀرن؟ ان جو جواب مذهبي سڃاڻپ ۾ نه، پر ڪيترن ملڪن ۾ تحقيق تي گهٽ سيڙپڪاري، معياري يونيورسٽين ۽ جديد تجرباگاهن جي کوٽ، علمي آزاديءَ تي پابندين، رٽڻ واري تعليم، سياسي عدم استحڪام ۽ باصلاحيت ذهنن جي پرڏيهه لڏپلاڻ ۾ ڳولڻ گهرجي. مسلمان دنيا جي علمي تاريخ ابن الهيثم، البيروني، الخوارزمي ۽ ابن سينا جهڙن عظيم عالمن سان روشن آهي؛ ضرورت انهيءَ ورثي کي رڳو فخر جي داستان بدران جديد تحقيق، سائنسي سوچ، ميرٽ ۽ علمي آزاديءَ جي زنده روايت ۾ بدلائڻ جي آهي.
نوبيل انعامن جي هن عالمي جشن مان پاڪستان لاءِ پڻ هڪ اهم سبق ملي ٿو. اسان روز سائنس جي دريافتن مان فائدو وٺون ٿا، جديد دوائون استعمال ڪريون ٿا، موبائل فون، ڪمپيوٽر، مصنوعي ذهانت ۽ جديد ٽيڪنالاجيءَ کي زندگيءَ جو حصو بڻايون ٿا، پر پنهنجي تعليمي ادارن ۾ اڃا به وڏي حد تائين رٽڻ، امتحان پاس ڪرڻ ۽ ڊگريون حاصل ڪرڻ کي علم جي ڪاميابي سمجهيو وڃي ٿو. ڪيترن اسڪولن ۽ ڪاليجن ۾ تجرباگاهون يا ته موجود ناهن، يا پراڻين سهولتن ۽ عملي تربيت جي کوٽ سبب پوريءَ طرح استعمال نٿيون ٿين. جتي شاگرد کي تجربو ڪرڻ، سوال پڇڻ ۽ پنهنجي سوچ سان نتيجا ڪڍڻ جو موقعو نه ملندو، اتي نئين دريافت جي اميد ڪيئن پيدا ٿيندي؟
پاڪستان کي اهڙو علمي ماحول پيدا ڪرڻو پوندو، جتي سائنسدان کي سوال ڪرڻ جي آزادي، تحقيق لاءِ مستقل مالي مدد، جديد اوزار، تربيت يافته ساٿي ۽ پنهنجي ڪم جي منصفاڻي مڃتا ملي. تحقيق جي اهميت رڳو ڇپيل مقالن جي تعداد سان نه، پر انهن جي معيار، اصليت ۽ انساني فائدي سان ماپي وڃي. شاگردن کي ڪتابن جون وصفون ياد ڪرائڻ بدران تجربن، مشاهدي، تنقيدي سوچ ۽ تخليقي سوالن ڏانهن راغب ڪيو وڃي. سائنسي ادارن ۾ مذهبي، صنفي يا سماجي سڃاڻپ بدران قابليت ۽ تحقيق کي اهميت حاصل هجي.
فرانسس هالزن جهڙن سائنسدانن جي ڏهاڪن تائين جاري رهندڙ تحقيق اسان کي سيکاري ٿي ته وڏيون دريافتون صبر، مسلسل محنت، مالي وسيلن ۽ ادارتي اعتماد سان ممڪن ٿينديون آهن. ڪڏهن ڪنهن تحقيق جو نتيجو فوري ظاهر ٿيندو آهي، ته ڪڏهن ان جو حقيقي فائدو ڏهاڪن کان پوءِ سامهون ايندو آهي. تنهنڪري سائنسي تحقيق تي ٿيندڙ خرچ کي غيرضروري بار نه، پر ايندڙ نسلن جي مستقبل ۾ سيڙپڪاري سمجهڻ گهرجي.
الفريڊ نوبيل پنهنجي دولت مان اهڙي روايت قائم ڪئي، جنهن ۾ انساني خدمت کي دولت ۽ طاقت کان مٿانهون مقام ڏنو ويو. سندس قائم ڪيل انعامن جو اصل پيغام به اهو آهي ته انسان جي عظمت سندس ملڪيت، عهدي يا شهرت سان نه، پر ان ڳالهه سان ماپي وڃي ته هن دنيا کي ڇا ڏنو ۽ انسانيت جي زندگيءَ ۾ ڪهڙي بهتري آندي.
دنيا جي عظيم دريافتن پويان رڳو غيرمعمولي ذهن نه، پر اهڙا سماج ۽ ادارا به هوندا آهن، جيڪي انهن ذهنن کي سوال ڪرڻ، تجربا ڪرڻ ۽ ناڪاميءَ کان سکڻ جي آزادي ڏيندا آهن. پاڪستان کي جيڪڏهن مستقبل ۾ نوبيل انعام ماڻيندڙ سائنسدان، اديب ۽ ماهر پيدا ڪرڻا آهن ته ان لاءِ تمغن جا خواب ڏسڻ کان اڳ علم، تحقيق ۽ تخليق لاءِ اهڙو ماحول پيدا ڪرڻو پوندو، جتي هر باصلاحيت ذهن کي پنهنجي قابليت اجاگر ڪرڻ جو پورو موقعو ملي. ڇو ته نوبيل انعام ڪنهن قوم جي خواهش سان نه، پر علم جي آزادي، ڏهاڪن جي محنت ۽ انسانيت لاءِ غيرمعمولي خدمتن سان حاصل ٿيندو آهي.
___________
رميش راجا، هڪ سول انجنيئر، دورانديش رٿابندي ڪندڙ، PMP سرٽيفائيڊ ۽ ادب سان چاهه رکندڙ شخصيت آهي، جنهن کي آرٽ ۽ تفريح جو جنون آهي. ساڻس هن اي ميل تي رابطو ڪري سگهجي ٿو: engineer.raja@gmail.com“
