ساميءَ جا شلوڪ: ويدانيت، روادري، خودشناسي ۽ انساني قدرن جو فلسفو

ساميءَ جو ڪلام پڙهڻ وقت رڳو لفظن جي معني سمجهڻ ڪافي ناهي؛ ان جو پسمنظر، علامتن، فڪري روايتن ۽ عملي مقصد کي به سمجهڻ ضروري آهي. سندس شاعريءَ جو هڪ اهم موضوع مايا آهي. مايا مان مراد رڳو دولت يا ملڪيت ناهي، پر دنيا جي انهن ظاهري ڪششَن، خواهشن، وهمن ۽ خودفريبين جو مجموعو به آهي، جيڪي انسان کي پنهنجي اصل مقصد کان پري ڪري ڇڏين ٿيون. سندس شلوڪن جو ٻيو اهم پهلو خودشناسي آهي. انسان اڪثر ٻين جي خامين کي ڳولڻ ۾ پنهنجي سموري توانائي خرچ ڪري ڇڏيندو آهي، پر پنهنجي اندر موجود حسد، ڪاوڙ، لالچ، ڪيني ۽ خودپسنديءَ کي ڏسڻ لاءِ تيار نه هوندو آهي. هو ٻين جي اصلاح جا وڏا وڏا نعرا هڻندو آهي، پر پنهنجي ڪردار جي اصلاح کي ملتوي ڪندو رهندو آهي.  

تحرير: حڪيم پريم چاندواڻي

سنڌي فڪر جي تاريخ ۾ ڪي نالا رڳو شاعرن جي حيثيت سان ياد ناهن ڪيا ويندا، پر اهي پنهنجي فڪري عظمت، روحاني بصيرت ۽ انساني قدرن جي ڪري صدين تائين ضميرن کي جاڳائيندا رهندا آهن. ڀٽائيءَ جي سُرن، سچل جي سچائيءَ ۽ ساميءَ جي ويدانيت واري فڪر ۾ سنڌ جي روحاني تهذيب جا اهڙا رنگ موجود آهن، جيڪي انسان کي پنهنجي اندر جهاتي پائڻ، پنهنجي ڪردار کي پرکڻ ۽ زندگيءَ جي اصل مقصد کي سمجهڻ جي دعوت ڏين ٿا. ساميءَ جا شلوڪ انهيءَ فڪري ورثي جو هڪ اهم باب آهن، جن ۾ انساني نفس جي سڃاڻپ، مايا جي موهه کان ڇوٽڪارو، علم جي اهميت، سچ جي تلاش ۽ روحاني سجاڳيءَ جا پيغام سمايل آهن.

ساميءَ جو ڪلام پڙهڻ وقت رڳو لفظن جي معني سمجهڻ ڪافي ناهي؛ ان جو پسمنظر، علامتن، فڪري روايتن ۽ عملي مقصد کي به سمجهڻ ضروري آهي. شلوڪ جو ظاهري مطلب هڪ ڳالهه ٻڌائي ٿو، پر ان جي اندر لڪل فڪر انسان جي سوچ، عمل ۽ زندگيءَ جي رخ کي تبديل ڪرڻ جي سگهه رکي ٿو. انهيءَ ڪري ساميءَ جي شلوڪن جي گڏيل سمجهاڻيءَ مان مراد رڳو هڪ هڪ سٽ جي تشريح نه، پر انهن سڀني ۾ موجود بنيادي انساني ۽ اخلاقي قدرن کي هڪ فڪري وحدت ۾ سمجهڻ آهي.

ساميءَ جو اصل نالو ڀائي چين راءِ ڏنو مل هو. هُو سنڌ جي انهن صوفي منش شاعرن مان هو، جن پنهنجي شاعريءَ وسيلي روحاني سجاڳي، خودشناسي ۽ اخلاقي پاڪيزگيءَ جو درس ڏنو. سندس شاعريءَ تي ويدانت جي فڪري روايت جو اثر نمايان آهي. ويدانيت انسان کي پنهنجي وجود جي حقيقت، ظاهري دنيا جي ناپائيداري ۽ اندروني سچائيءَ جي ڳولا ڏانهن وٺي وڃي ٿي. ساميءَ انهيءَ فڪر کي سنڌي ٻوليءَ جي سادي، بامعنيٰ ۽ نصيحت ڀري انداز ۾ پيش ڪيو، جنهن ڪري سندس شلوڪ عام پڙهندڙ لاءِ به فڪر جا دروازا کولين ٿا.

ساميءَ جي شاعريءَ جو هڪ اهم موضوع مايا آهي. مايا مان مراد رڳو دولت يا ملڪيت ناهي، پر دنيا جي انهن ظاهري ڪششَن، خواهشن، وهمن ۽ خودفريبين جو مجموعو به آهي، جيڪي انسان کي پنهنجي اصل مقصد کان پري ڪري ڇڏين ٿيون. دولت پاڻ ۾ برائي ناهي، پر جڏهن دولت انسان جي ضمير کان مٿي ٿي وڃي، تڏهن اها نعمت بدران آزمائش بڻجي وڃي ٿي. ساڳيءَ طرح شهرت، عهدي، حسن، طاقت ۽ ذاتي وڏائيءَ جي خواهش به انسان کي اهڙي ڀُل ۾ مبتلا ڪري سگهي ٿي، جو هو پنهنجي اندر جي سچائي وساري ويهي ٿو. ساميءَ جي فڪر جي روشنيءَ ۾ سوال اهو ناهي ته انسان وٽ ڇا آهي، پر اهو آهي ته جيڪو ڪجهه وٽس آهي، تنهن جي باوجود سندس اندر ڪيتري انسانيت، ڪيتري عاجزي ۽ ڪيتري سچائي باقي آهي.

شلوڪن جي گڏيل سمجهاڻيءَ مان اهو سبق ملي ٿو ته انسان کي دنيا ۾ رهندي دنيا جو غلام نه ٿيڻ گهرجي. زندگيءَ جون ذميواريون نڀائڻ، خاندان جي سار سنڀال ڪرڻ، محنت سان روزي ڪمائڻ ۽ سماج جي خدمت ڪرڻ انساني فرض آهن؛ پر انهن سڀني ڪمن دوران ضمير کي زنده رکڻ وڌيڪ ضروري آهي. جيڪڏهن ماڻهو دولت ڪمائڻ لاءِ ڪوڙ کي پنهنجو ساٿي، دوکي کي پنهنجو هنر ۽ ٻين جي حقن جي لتاڙ کي پنهنجي ڪاميابي سمجهي، ته سندس ظاهري ترقي اندروني زوال ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي. ساميءَ جو فڪر اهڙي زوال کان بچڻ لاءِ انسان کي پنهنجي نفس جي احتساب جو رستو ڏيکاري ٿو.

ساميءَ جي شلوڪن جو ٻيو اهم پهلو خودشناسي آهي. انسان اڪثر ٻين جي خامين کي ڳولڻ ۾ پنهنجي سموري توانائي خرچ ڪري ڇڏيندو آهي، پر پنهنجي اندر موجود حسد، ڪاوڙ، لالچ، ڪيني ۽ خودپسنديءَ کي ڏسڻ لاءِ تيار نه هوندو آهي. هو ٻين جي اصلاح جا وڏا وڏا نعرا هڻندو آهي، پر پنهنجي ڪردار جي اصلاح کي سڀاڻي تائين ملتوي ڪندو رهندو آهي. حقيقت اها آهي ته سماج جي تبديليءَ جو پهريون قدم پنهنجي ذات جي سڌاري سان شروع ٿئي ٿو. جيڪو شخص پنهنجي سوچ کي پاڪ، پنهنجي نيت کي صاف ۽ پنهنجي عمل کي انصاف پسند بڻائي ٿو، سو بنا ڪنهن وڏي دعويٰ جي پنهنجي ماحول تي مثبت اثر ڇڏي ٿو.

خودشناسيءَ جو مطلب پنهنجي ذات کي ٻين کان برتر سمجهڻ نه، پر پنهنجي ڪمزورين کي سڃاڻڻ ۽ انهن کي دور ڪرڻ آهي. عاجزي انسان کي ننڍو نٿي ڪري؛ اها سندس شخصيت کي وسيع ڪري ٿي. جيڪو ماڻهو پنهنجي غلطي مڃڻ جي جرئت رکي ٿو، سو سکڻ ۽ اڳتي وڌڻ جي صلاحيت به رکي ٿو. ان جي ابتڙ، جيڪو پنهنجي هر غلط عمل لاءِ عذر گهڙي ٿو، سو پنهنجي ئي انا جي قيد ۾ زندگي گذاري ٿو. ساميءَ جي روحاني تعليم کي عملي زندگيءَ سان ڳنڍجي ته معلوم ٿئي ٿو ته سچي سجاڳيءَ جي شروعات ان وقت ٿئي ٿي، جڏهن انسان پنهنجي اندر جي اونداهيءَ کي قبول ڪري، روشنيءَ ڏانهن وڌڻ جو فيصلو ڪري ٿو.

ساميءَ جي فڪر ۾ علم ۽ جهالت جو فرق به بنيادي اهميت رکي ٿو. علم رڳو ڪتابن جا صفحا پڙهڻ، وڏا لقب حاصل ڪرڻ يا بحثن ۾ ٻين کي مات ڏيڻ جو نالو ناهي. علم جي اصل ڪاميابي تڏهن آهي، جڏهن اهو انسان جي روين ۾ سچائي، فيصلي ۾ انصاف، گفتگوءَ ۾ شائستگي ۽ عمل ۾ ذميواري پيدا ڪري. جيڪڏهن علم حاصل ڪرڻ کان پوءِ به انسان ٻين کي حقير سمجهي، ڪمزور جو حق کسي ۽ پنهنجي مفاد لاءِ ڪوڙ ڳالهائي، ته سندس ڄاڻ اڃا حڪمت ۾ تبديل نه ٿي آهي.

حقيقي علم انسان کي سوال ڪرڻ سيکاري ٿو، پر ساڳئي وقت پنهنجي جوابن تي نظرثاني ڪرڻ جي گنجائش به پيدا ڪري ٿو. اهو اختلاف کي دشمنيءَ ۾ تبديل ٿيڻ کان روڪي ٿو ۽ سوچ کي تعصب جي تنگ دائري مان ڪڍي ٿو. ساميءَ جي شلوڪن کي هن زاويي کان ڏسجي ته انهن ۾ انسان جي اندروني تربيت جو اهڙو تصور ملي ٿو، جنهن ۾ ڄاڻ، شعور ۽ اخلاق هڪ ٻئي کان جدا ناهن. علم جي روشنيءَ سان جڏهن ضمير جاڳي ٿو، تڏهن ئي انساني شخصيت ۾ حقيقي تبديلي اچي ٿي.

ساميءَ جي ويدانيت واري فڪر ۾ وجود جي وحدت جو تصور پڻ اهم آهي. هن فڪري روايت ۾ ظاهري اختلافن جي پويان هڪ بنيادي روحاني حقيقت کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي ٿي. انسانن جا رنگ، ٻوليون، رسمون، قومون ۽ مذهبي روايتون مختلف ٿي سگهن ٿيون، پر انساني وقار، ڏک جي احساس ۽ عزت سان جيئڻ جي خواهش ۾ هڪ گهري گڏيل نسبت موجود آهي. هن خيال کي سماجي زندگيءَ ۾ آڻڻ جو مطلب اهو آهي ته ماڻهو ٻين جي تذليل ڪرڻ بدران سندن عزت ڪري، اختلاف باوجود انصاف سان پيش اچي ۽ ڪنهن به انسان کي رڳو سندس سڃاڻپ جي بنياد تي گهٽ نه سمجهي.

هتي هڪ ڳالهه واضح رکڻ ضروري آهي ته مختلف روحاني روايتن ۾ وحدت جي تشريح هڪجهڙي ناهي. ساميءَ جي فڪر کي سمجهڻ لاءِ سندس ويدانيت واري پسمنظر کي نظرانداز نٿو ڪري سگهجي. ساڳئي وقت، ان فڪر مان انساني احترام ۽ گڏيل ڀائيچاري جا اهڙا اخلاقي سبق به حاصل ڪري سگهجن ٿا، جيڪي مختلف عقيدن سان تعلق رکندڙ ماڻهن لاءِ اهميت رکن ٿا. روحاني فڪر جي سماجي افاديت تڏهن وڌي ٿي، جڏهن اهو انسان کي نفرت، تڪبر ۽ ناانصافيءَ کان پري ڪري، محبت، رواداري ۽ ذميواريءَ ڏانهن وٺي وڃي.

ساميءَ جي شلوڪن ۾ دنيا جي بي ثباتيءَ جو احساس به انسان کي زندگيءَ جي حقيقتن سان روبرو ڪري ٿو. وقت ڪنهن جي دولت، طاقت يا عهدي جو پابند ناهي. جوانيءَ پٺيان پوڙهائپ، خوشيءَ پٺيان ڏک ۽ عروج پٺيان زوال اچڻ زندگيءَ جي فطري سلسلي جو حصو آهن. اهڙيءَ حقيقت جو ادراڪ انسان کي مايوس ڪرڻ لاءِ نه، پر سندس ترجيحن کي درست ڪرڻ لاءِ آهي. جڏهن انسان کي خبر پوي ٿي ته دنيا جون گهڻيون ڪاميابيون عارضي آهن، تڏهن هو پنهنجي ڪردار، نيڪ عملن ۽ انساني لاڳاپن کي وڌيڪ اهميت ڏيڻ سکي ٿو.

جيڪو ماڻهو پنهنجي سڄي زندگي رڳو گڏ ڪرڻ ۾ گذاري ٿو، اهو اڪثر وساري ويهي ٿو ته زندگيءَ جي حقيقي قيمت ملڪيت جي مقدار سان نه، پر ان جي استعمال سان طئي ٿئي ٿي. دولت جيڪڏهن بيوس جي مدد، بيمار جي سار سنڀال، محتاج جي سهائتا ۽ ڪنهن جي ڏک گهٽائڻ لاءِ ڪم اچي، ته اها سماجي ڀلائيءَ جو ذريعو بڻجي ٿي. پر ساڳي دولت جيڪڏهن لالچ، استحصال ۽ ٻين جي حقن جي ڦرلٽ جو سبب بڻجي، ته اها انسان جي ڪردار تي سوال اٿاري ٿي. ساميءَ جي فڪر مان اهڙي اخلاقي چونڊ جي اهميت سمجهي سگهجي ٿي.

روحانيت جي معنيٰ دنيا کان ڀڄڻ يا انساني ذميوارين کان پاسو ڪرڻ به ناهي. جيڪڏهن ڪو ماڻهو عبادت، مراقبي يا روحاني دعوائن ۾ مصروف هجي، پر سندس عمل سان ٻين کي تڪليف پهچي، ته سندس روحانيت جي عملي سچائي سوال هيٺ اچي ٿي. روحاني ترقيءَ جو هڪ اهم امتحان اهو آهي ته انسان پنهنجي گهر، پاڙي، سماج ۽ روزمره جي معاملن ۾ ڪيترو سچو، انصاف پسند ۽ رحمدل آهي. ڪنهن بکئي جي بک محسوس ڪرڻ، ڪنهن مظلوم سان همدردي ڪرڻ، ڪنهن جو حق واپس ڪرڻ ۽ پنهنجي غلطيءَ تي معافي گهرڻ به اهڙا عمل آهن، جيڪي انسان جي اخلاقي بلنديءَ کي ظاهر ڪن ٿا.

ساميءَ جي شلوڪن جي گڏيل سمجهاڻيءَ ۾ اخلاقي پاڪيزگيءَ جو مطلب رڳو ظاهري پاڪائي يا ماڻهن جي نظر ۾ نيڪ بڻجڻ نه، پر نيت ۽ عمل جي وچ ۾ سچو لاڳاپو پيدا ڪرڻ آهي. جيڪڏهن زبان تي سچ جا لفظ هجن، پر هٿن ۾ دوکي جا طريقا هجن، ته لفظن جي روشني عمل جي اونداهيءَ کي ختم نٿي ڪري سگهي. جيڪڏهن ماڻهو ٻين کي قرباني، سچائي ۽ خدمت جو درس ڏئي، پر پاڻ مفاد پرستيءَ ۾ مبتلا هجي، ته سندس نصيحت اثر وڃائي ويهندي. ڪردار جي اصل طاقت ان وقت ظاهر ٿئي ٿي، جڏهن ڪو ڏسندڙ موجود نه هجي، تڏهن به انسان غلط ڪم کان پاسو ڪري ۽ امانت جي حفاظت ڪري.

اڄ جي سماج ۾ ساميءَ جي فڪر جي اهميت ان ڪري به وڌي وڃي ٿي، جو ظاهري ڪاميابيءَ جي ڊوڙ ۾ انسان جي اندروني سڪون، اخلاق ۽ گڏيل ذميواريءَ کي اڪثر نظرانداز ڪيو وڃي ٿو. مقابلي جي هن ماحول ۾ هر ماڻهو اڳتي وڌڻ چاهي ٿو، پر اهو وساري ويهي ٿو ته اڳتي وڌڻ جو مطلب ٻين کي پوئتي ڌڪڻ ناهي. ترقيءَ جو اهڙو تصور، جنهن ۾ انصاف، ماحول، انساني وقار ۽ اجتماعي ڀلائيءَ جي گنجائش نه هجي، مڪمل ترقي نٿو چئي سگهجي. حقيقي ڪاميابي اها آهي، جيڪا انسان کي پنهنجي ذات سان مطمئن، ٻين لاءِ فائديمند ۽ سماج جي نظر ۾ ذميوار بڻائي.

ساميءَ جي تعليم کي جديد زندگيءَ سان ڳنڍڻ لاءِ ضروري آهي ته سندس شلوڪن کي رڳو روايتي نصيحت سمجهي ڪتابن تائين محدود نه رکجي. انهن جي فڪري معني تي گفتگو ڪئي وڃي، نوجوان نسل کي سنڌ جي روحاني ۽ ادبي ورثي سان واقف ڪرايو وڃي ۽ اهڙا ادبي پروگرام منعقد ڪيا وڃن، جن ۾ شعر جي لفظي تشريح سان گڏ ان جي اخلاقي ۽ سماجي اهميت به واضح ڪئي وڃي. شاعرن جي ورسي ملهائڻ، تصويرن تي گل چاڙهڻ ۽ تقريرون ڪرڻ پنهنجي جاءِ تي اهم آهن، پر ڪنهن مفڪر سان حقيقي محبت تڏهن ثابت ٿئي ٿي، جڏهن سندس فڪر مان سکيل ڳالهين کي پنهنجي زندگيءَ ۾ جاءِ ڏني وڃي.

ساميءَ جي شلوڪن کي گڏيل طور پڙهڻ سان هڪ اهڙو فڪري نقشو سامهون اچي ٿو، جنهن جا بنيادي محور خودشناسي، مايا جي موهه کان خبرداري، علم جي سچي معنيٰ، دنيا جي بي ثباتيءَ جو ادراڪ، انا جي گهٽتائي ۽ اخلاقي زندگيءَ جي تعمير آهن. اهي موضوع هڪ ٻئي کان الڳ ناهن؛ خودشناسي انسان کي پنهنجي خامين کان واقف ڪري ٿي، علم کيس درست ۽ غلط ۾ فرق ڪرڻ جي صلاحيت ڏئي ٿو، دنيا جي بي ثباتي کيس غلط ترجيحن کان بچائي ٿي ۽ عاجزي کيس ٻين انسانن جي عزت ڪرڻ سيکاري ٿي. اهڙيءَ طرح شلوڪن جي گڏيل سمجهاڻي انسان جي فڪري ۽ عملي تربيت جو هڪ مربوط سلسلو بڻجي وڃي ٿي.

ساميءَ جي شاعريءَ جو سڀ کان اهم سبق اهو آهي ته انسان پنهنجي اندر جي دنيا کي وساري ٻاهرين دنيا جي اصلاح جو خواب مڪمل نٿو ڪري سگهي. جيڪو شخص پنهنجي اندر ۾ لالچ، نفرت ۽ تڪبر کي پاليندو، سو سماج ۾ محبت ۽ انصاف جا گل پوکڻ جي دعويٰ ته ڪري سگهي ٿو، پر انهن کي پنهنجي عمل سان پاڻي ڏيڻ کانسواءِ نتيجا حاصل نه ڪري سگهندو. سماج جو اخلاق ان جي فردن جي عملن مان ٺهندو آهي، ۽ فرد جي اخلاقي قوت ان جي سوچ، نيت ۽ روزمره جي فيصلن سان جڙيل هوندي آهي.

منهن جي نظر ۾ ساميءَ جا شلوڪ سنڌي فڪر جي اهڙي قيمتي ميراث آهن، جن کي سمجهڻ لاءِ رڳو عقيدت نه، پر فڪري سنجيدگي ۽ عملي شعور به ضروري آهي. ساميءَ کي ياد ڪرڻ جو بهترين طريقو اهو آهي ته سندس ڪلام مان خود احتسابيءَ جو سبق حاصل ڪجي، پنهنجي عملن کي ضمير جي ڪسوٽيءَ تي پرکجي ۽ پنهنجي علم کي انسانن جي ڀلائيءَ لاءِ استعمال ڪجي. روحانيت جيڪڏهن انسان کي وڌيڪ سچو، وڌيڪ بردبار، وڌيڪ انصاف پسند ۽ وڌيڪ انسان دوست بڻائي ٿي، ته اها زندگيءَ ۾ روشنيءَ جو ذريعو بڻجي ٿي.

ساميءَ جا شلوڪ ماضيءَ جي ڪنهن بند ڪتاب جا بي جان لفظ ناهن؛ اهي اهڙي فڪري روايت جو حصو آهن، جيڪا هر دؤر جي انسان کي پاڻ ڏانهن موٽڻ جي دعوت ڏئي ٿي. انهن جي گڏيل سمجهاڻيءَ جو حاصل اهو آهي ته علم کي ڪردار سان، روحانيت کي انسانيت سان، دولت کي ذميواريءَ سان ۽ عقيدي کي اخلاقي عمل سان ڳنڍيو وڃي. انسان جڏهن پنهنجي اندر جي سچائيءَ کي سڃاڻي ٿو، تڏهن ئي سندس ٻاهرين زندگيءَ ۾ سچائيءَ جا آثار ظاهر ٿين ٿا. ۽ جڏهن فرد پنهنجي ڪردار جي سڌاري کي زندگيءَ جو مستقل مقصد بڻائي ٿو، تڏهن سماج ۾ به تبديليءَ جا امڪان روشن ٿين ٿا.

ساميءَ جو فڪر اسان کي اهو سوچڻ تي مجبور ڪري ٿو ته انسان جي اصل عظمت سندس ظاهري شان ۾ نه، پر سندس اندر جي سچائيءَ، ڪردار جي پاڪيزگيءَ ۽ ٻين انسانن لاءِ سندس عملن ۾ لڪل آهي.

___________

حڪيم پريم چاندواڻي شاعر ۽ ڪالم نگار آھي. ڏوڪريءَ ۾ رھي ٿو.