سنڌ جو روشن مستقبل ڀوتارڪي نظام جي خاتمي، جاگيرداري ذهنيت مان ڇوٽڪاري، تعليم ۽ قابليت تي قبضي جي ڪوششن کي ناڪام ڪرڻ ۽ نئين سماج اڏڻ ۾ آھي
سُئيڊن مان عبدالله عثمان مورائيءَ وٽان
سنڌ صوفين، شاعرن، مفڪرن ۽ علم دوست ماڻهن جي سرزمين رهي آهي. هي اها ڌرتي آهي جتي شاهه عبداللطيف ڀٽائي انسانيت، برابري، عشق ۽ آزاديءَ جو پيغام ڏنو، جتي سچل سرمست انسان کي هر قسم جي غلاميءَ کان آزاد ڏسڻ چاهيو، ۽ جتي ساميءَ محبت ۽ اخلاق کي زندگيءَ جو اصل سرمايو قرار ڏنو. پر افسوس جو اڄ اها ئي ڌرتي اهڙي سماجي ۽ سياسي ڍانچي جي ور چڙهيل نظر اچي ٿي، جنهن ۾ عام ماڻهوءَ جي خواهشن، حقن ۽ مستقبل کي اهميت نٿي ڏني وڃي.
ڪيترن ئي ڏهاڪن کان سنڌ جي سياست تي محدود خاندانن، طاقتور جاگيردارن، وڏيرن، سردارن ۽ بااثر طبقي جو اثر رهيو آهي. جمهوريت جو بنيادي اصول اهو آهي ته هر ماڻهوءَ کي اڳتي وڌڻ جا برابر موقعا ملن، پر جڏهن طاقت، دولت ۽ اثر رسوخ ڪجهه ئي هٿن ۾ مرڪوز ٿي وڃي، تڏهن معاشرو هوريان هوريان پنهنجي تخليقي صلاحيت وڃائڻ لڳي ٿو.
اڄ هڪ نئون لاڙو ڏسڻ ۾ اچي رهيو آهي. صرف سياست تي اثر انداز ٿيڻ ڪافي نه رهيو آهي، پر ڪيترن هنڌن تي بيوروڪريسي، ادارن ۽ فيصلا سازيءَ جي ٻين شعبن ۾ به مخصوص خاندانن جي ايندڙ نسلن جي موجودگي وڌندي پئي وڃي. جيڪڏهن ڪنهن به سماج ۾ قابليت، ايمانداري ۽ شفاف مقابلي بدران خانداني حيثيت، رشوت، سماجي اثر يا سياسي طاقت کي ترجيح ڏني وڃي، ته ان جو سڀ کان وڏو نقصان عام نوجوان کي پهچي ٿو، جيڪو پنهنجي قابليت ۽ محنت جي باوجود مايوسيءَ جو شڪار ٿئي ٿو.
سنڌ جي عام ماڻهوءَ جون بنيادي ضرورتون اڄ به مڪمل ناهن ٿيون. ڪيترائي علائقا بجليءَ جي بحران ۾ آهن، گئس جي سهولت محدود آهي، صاف پاڻي مسئلو بڻيل آهي، تعليم جا معيار ڪري رهيا آهن، صحت جون سهولتون ڪمزور آهن، بيروزگاري وڌي رهي آهي، امن امان بابت خدشا موجود آهن، ۽ ڳوٺن کان شهرن تائين ترقيءَ جي رفتار اڻبرابر آهي.
اهڙي صورتحال ۾ هڪ عام شهري جي ذهن ۾ سوال اڀرڻ فطري آهي ته جڏهن عوام کي بنيادي حق به نٿا ملي سگهن، ته پوءِ انهن وڏيرن، سردارن ۽ رئيسن کي اقتدار ۽ اثر رسوخ جي دائري کي اڃا وڌيڪ وسيع ڪرڻ جي خواهش آخر ڇو آهي؟
اقتدار هڪ ذميواري آهي، وراثت نہ. جيڪڏهن ان کي خانداني ملڪيت سمجهيو وڃي ته پوءِ جمهوريت جو روح ڪمزور ٿي وڃي ٿو. پر اهو سوال ۽ خيال به ضرور پيدا ٿئي ٿو ته ڇا واقعي هي هڪ جمهوري ملڪ آهي به يا نه؟
سڀ کان وڌيڪ ڳڻتيءَ جي ڳالهه تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن تعليم جهڙي مقدس شعبي تي به ذاتي يا سياسي مفادن جو اثر وڌڻ لڳي. تعليم ئي اهو واحد هٿيار آهي، جيڪو هڪ غريب ٻار کي غربت مان ڪڍي سائنسدان، انجنيئر، ڊاڪٽر، جج، استاد يا ايماندار آفيسر بڻائي سگهي ٿو.
جيڪڏهن تعليم جي ميدان ۾ به سفارش، اثر رسوخ، خانداني طاقت يا سياسي وابستگيءَ کي ترجيح ڏني وڃي، ته پوءِ هزارين ذهين نوجوانن جا خواب دفن ٿي وڃن ٿا.
ڪنهن به قوم جي ترقي ان وقت شروع ٿيندي آهي، جڏهن هڪ هاريءَ جو پٽ وزير بڻجي سگهي، هڪ مزدور جي ڌيءَ اعلي جج بڻجي سگهي، ۽ هڪ غريب گهر جو شاگرد پنهنجي قابليت جي بنياد تي ملڪ جي اعلي ترين عهدن تائين پهچي سگهي. جيڪڏهن دروازا رڳو ڪجهه خاندانن لاءِ کليل هجن ته پوءِ اها ترقي نه، پر سماجي جمود آهي.
بدقسمتي سان ڪيترائي نوجوان هاڻي پنهنجي مستقبل کي سنڌ يا پاڪستان ۾ محفوظ نٿا سمجهن. انهن جو پهريون خواب اعلي تعليم نه، پر ملڪ ڇڏڻ بڻجي ويو آهي. هر سال هزارين نوجوان يورپ، آسٽريليا، ڪينيڊا، آمريڪا ۽ نار ملڪن ڏانهن وڃڻ جا رستا ڳولين ٿا.
پر هر ڪنهن وٽ اهو موقعو يا مالي وسيلو موجود ناهي. ڪيترائي نوجوان پنهنجي والدين جي سڄي عمر جي بچت به خرچ ڪري ٻاهر وڃڻ جي قابل نٿا ٿين. اهي پوءِ يا ته بيروزگاريءَ جو شڪار ٿين ٿا، يا ذهني دٻاءَ ۾ زندگي گذارين ٿا، يا پنهنجي صلاحيتن کي وقت جي بي رحم لهرن حوالي ڪري ڇڏين ٿا.
هڪ سماج لاءِ ان کان وڏي الميي جي ٻي ڪا ڳالهه نٿي ٿي سگهي ته سندس نوجوان پنهنجي ڌرتيءَ تي خواب ڏسڻ ڇڏي ڏين.
دنيا جي ترقي يافته ملڪن تي نظر وجهجي ته اتي ماڻهن جي سڃاڻپ سندن قبيلن، ذاتين يا خاندانن سان نه، پر سندن قابليت، تحقيق، ڪردار، ايجادن ۽ سماجي خدمتن سان ٿيندي آهي. اتي ڪو ماڻهو صرف ان ڪري اڳتي نٿو وڌي، جو هو ڪنهن وڏي خاندان سان تعلق رکي ٿو.
اسان وٽ اڃا تائين ماڻهو پنهنجي نالي سان گڏ قبيلو، وڏيرو، سردار، رئيس يا ٻيون سماجي حيثيتون لڳائڻ تي فخر محسوس ڪن ٿا، جڏهن ته جديد دنيا ۾ اهڙي سوچ جي جاءِ تي شهريت، قانون جي بالادستي ۽ برابريءَ جو تصور اچي چڪو آهي.
اصل عزت انسان جي اخلاق، علم، خدمت ۽ ڪردار ۾ آهي، نه ته لقبن ۾.
سنڌ کي جيڪڏهن واقعي ترقي ڪرڻي آهي ته ان کي شخصيت پرستيءَ بدران ادارن کي مضبوط ڪرڻو پوندو. جاگيرداري ذهنيت، قبيلائي برتري، خانداني سياست ۽ سماجي درجابنديءَ کي آهستي آهستي ختم ڪري، قابليت، محنت ۽ شفافيت کي رواج ڏيڻو پوندو.
اها تبديلي ڪنهن هڪ قانون سان نه ايندي، پر هر گهر، هر اسڪول، هر يونيورسٽي ۽ هر ووٽر جي شعور سان ايندي.
اسان کي پنهنجي ٻارن کي اهو سيکارڻو پوندو ته ڪنهن به انسان جي عزت سندس لقب، دولت يا قبيلائي حيثيت سبب نه، پر سندس ايمانداري، علم ۽ انسانيت سبب هئڻ گهرجي.
سنڌ کي وڌيڪ سردارن، وڏيرن يا موروثي حڪمرانن جي نه، پر محققن، استادن، ڊاڪٽرن، انجنيئرن، سائنسدانن، ڪاروباري ماڻهن، فنڪارن، ايماندار آفيسرن ۽ باشعور شهرين جي ضرورت آهي.
تاريخ گواهه آهي ته اهي قومون اڳتي وڌيون آهن، جن پنهنجي نوجوانن کي آزاد سوچ، معياري تعليم ۽ برابري جا موقعا ڏنا. جڏهن ته اهي سماج پوئتي رهجي ويا، جتي ڪجهه خاندانن کي هميشه حڪمرانيءَ جو حق سمجهيو ويو.
سنڌ جي اصل طاقت ان جي زمينن ۽ وسيلن سان گڏوگڏ ان جي ماڻهن ۾ آهي. جيڪڏهن هر ٻار کي برابر موقعو ملي، جيڪڏهن هر نوجوان کي ميرٽ تي اڳتي وڌڻ جو حق ملي، جيڪڏهن هر ادارو سياسي يا خانداني دٻاءَ کان آزاد هجي، ته سنڌ نه صرف پاڪستان پر سڄي خطي لاءِ ترقيءَ جو مثال بڻجي سگهي ٿي.
وقت اچي ويو آهي ته اسان لقبن جي پوڄا ختم ڪري، علم جي عزت شروع ڪريون، قبيلائي برتريءَ جي بدران هر انسان جي برابريءَ کي قبول ڪريون، ۽ موروثي طاقت جي بدران آئين، قانون ۽ ميرٽ تي ٻڌل سماج جي تعمير ڪريون.
اهو ڏينهن ئي سنڌ جي حقيقي آزاديءَ جو ڏينهن هوندو، جڏهن ڪنهن ٻار کان سندس ذات، قبيلو يا خاندان نه، پر سندس خواب، قابليت ۽ محنت بابت سوال ڪيو ويندو. ڇاڪاڻ ته قومن جو مستقبل لقبن سان نه، پر تعليم، انصاف ۽ شعور سان تعمير ٿيندو آهي.
_________________
سنڌ جي شھر مورو جو عبداللہ عثمان مورائي سُئيڊن ۾ گرائونڊ واٽر انجنيئر آھي. ھُو ناميارو ليکڪ آھي ۽ گھڻي وقت کان انگريزي، سنڌي توڙي اردوءَ ۾ مختلف اخبارن لاءِ ڪالم ۽ سفرناما لکندو رھي ٿو. soomro.sweden@gmail.com
