ورهاڱو۽ سنڌ مان لڏپلاڻ: خيرپور کان بمبئي ۽ واشنگٽن تائين ڊاڪٽر موهنيءَ جو سفر

ڊاڪٽر موھني ھنڱوراڻي، جنھن جو جنم تہ ڪوئٽا ۾ ٿيو، پر سندن اباڻو شھر خيرپور ميرس ھو، جتي اجواڻي محلي ۾ سندن گھر ھو، ۽ ناز ھاءِ اسڪول ۾ تعليم ورتائين.  سندس وڏا خيرپور جي ميرن جي درٻار ۾ اعلي عهدن تي ھوندا هئا.

ليکڪا: ساز اگروال

منهنجي پيدائش 28 جولاءِ 1930ع تي بلوچستان جي هڪ خوبصورت هل اسٽيشن، ڪوئيٽا ۾ ٿي. منهنجو پيءُ، حشمت سنگهه اجواڻي، هڪ انجنيئر هو ۽ اسان اتي رهندا هئاسين جتي سندس پوسٽنگ هوندي هئي.

منهنجي والدين جي شادي ترتيبوار 17 ۽ 18 سالن جي عمر ۾ ٿي هئي. منهنجي ماءُ جسوٽا (شادي کان اڳ مولي واڌواڻي) اسان جي خاندان وانگر خيرپور جي هئي. شاديءَ کان جلد پوءِ منهنجو پيءُ انجنيئرنگ پڙهڻ لاءِ ٻاهر هليو ويو. هن ايڊنبرگ مان ٻن سالن جي اسڪالرشپ تي گريجوئيشن ڪئي ۽ پوءِ آئيوا (Iowa) مان هائڊرولڪس ۾ ماسٽرز ڪيائين، جتي هن گذاري لاءِ ٿانو به ٿي ڌوتا. اسان سندس آمريڪا مان واپسيءَ کانپوءِ پيدا ٿياسين – سڀ کان وڏي دروپدي، جنهن کي مرگهي هئي، منهنجو ڀاءُ سانتو، مان، ۽ سڀ کان ننڍي منهنجي ڀيڻ گنگا.

منهنجي شروعاتي يادگيري خيرپور واري گهر جي آهي. اهو ’اجواڻي محلي‘ نالي گهٽي ۾ هو، اها بستي جتي اجواڻي رهندا هئا. ان جي ڀرسان ٻيو مکيه رستو ’واڌواڻي محلو‘ هو جتي اڪثر واڌواڻي رهندا هئا. اسان خيرپور جا عامل آهيون، جيئن رامچنداڻي، ڀڳواڻاڻي ۽ ٻيا ڪجهه خاندان آهن. خيرپور هڪ رياست هئي، جنهن تي ميرن جي حڪومت هئي ۽ اسان جا وڏا سندن درٻارن ۾ اعلي عهدن تي هئا. خيرپور ۾ ’فيض محل‘ هو، پر جيتري قدر مون کي خبر آهي ته اتي ڪوبه نه رهندو هو ۽ اهو هڪ يادگار (monument) وانگر هو.

اڄوڪن گهرن جي مقابلي ۾، اسان جو گهر ڪافي پراڻي طرز جو هو – غسل خانو ۽ بيت الخلا الڳ هئا، فلش سسٽم نه هو، ۽ هڪ صفائي ڪندڙ روز صبح جو ٻهاري ۽ ٽوڪري کڻي صفائي لاءِ ايندو هو. مون کي پنهنجي گهر جو اڱڻ ياد آهي جتي منهنجي ماءُ پينگهي تي ويهندي هئي – اها ڪاٺ جي ٿنڀن واري پينگهه ايڏي وڏي هئي جيتري راڻي جي سائيز وارو بيڊ (queen-sized bed)، اهڙيون پينگهون سنڌ ۾ اسان جي ڪيترن ئي گهرن ۾ هونديون هيون. هوءَ روز صبح جو پهرين ’سُکمني صاحب‘ پڙهندي هئي ۽ چانهه پيئندي هئي. سياري ۾ ٿڌ هوندي هئي ۽ اونهاري ۾، جڏهن سخت گرمي ٿيندي هئي، ته اسان گهر جي ڇت تي نواري کٽن تي سمهندا هئاسين. اسان ڪڏهن مينهن نه ڏٺو – شايد ڪراچيءَ ۾ مينهن پوندو هجي، پر خيرپور يا سکر ۾ نه.

ناز هاءِ اسڪول، جتي اسان پڙهندا هئاسين، اسان جي گهر کان اٽڪل پندرهن منٽن جي پنڌ تي هو. اهو ڪو-ايجوڪيشن اسڪول هو ۽ اسان جا مضمون سنڌي ۾ پڙهايا ويندا هئا. اسان جا استاد هندو ۽ مسلمان ٻئي هئا – ڪوبه فرق نه هو. هفتي جي آخر ۾، جيڪو انهن ڏينهن ۾ اسان لاءِ خميس-جمعو هوندو هو، منهنجو پيءُ اسان کي ڪار ۾ 16 ميل پري سکر وٺي ويندو هو، جتي منهنجي ماءُ جا والدين ۽ ڀاءُ ڪوئيٽا روڊ تي هڪ ٽي ماڙ عمارت ۾ رهندا هئا. دريءَ مان اسان ’ساڌ ٻيلو‘ ڏسي سگهندا هئاسين، جيڪو هڪ ٻيٽ تي خوبصورت مذهبي مقام هو، جتي منهنجا ماما ڪڏهن ڪڏهن اسان کي ٻيڙيءَ ذريعي وٺي ويندا هئا. اسان دعا لاءِ زمين تي ويهندا هئاسين، بلڪل ايئن جيئن اسان پنهنجي پاڙي جي ٽڪاڻي ۾ ڪندا هئاسين، جنهن جي ڀت تي گرو نانڪ ۽ ڏهن گرون جون تصويرون لڳل هونديون هيون.

منهنجي ماءُ جو وڏو ڀاءُ منشارام واڌواڻي ريلوي آفيسر هو، ٻيو تخت رام آفيس ۾ نوڪري ڪندو هو ۽ ٽيون ننديرام وڪيل هو. منهنجي ماءُ جي ڀائٽي گوپي جي شادي منهنجي پيءُ جي ننڍي ڀاءُ نارائڻ اجواڻي سان ٿي هئي، جيڪو برٽش آرمي ۾ ڪيپٽن هو ۽ ٻي مهاڀاري جنگ دوران مصر ۾ مقرر هو. جڏهن جنگ ختم ٿي ته کيس اورنگ آباد موڪليو ويو، ۽ سندس خاندان، جنهن سان اسان تمام ويجهو هئاسين، سکر ڇڏي ساڻس گڏ رهڻ لاءِ اتي هليو ويو. مون کي ياد آهي ته سندن پٽ ديپڪ، جيڪو مون کان اٺ سال ننڍو هو ۽ پوءِ انڊين آرمي ۾ ليفٽيننٽ جنرل ٿيو (ڪجهه سال اڳ رٽائر ٿيو)، اسان جي خيرپور واري گهر جي کٽ تي پيدا ٿيو هو! کيس هڪ دائيءَ ڄڻايو هو، جنهن منهنجي ماءُ کان رڳو گرم پاڻي گهريو هو. خوش قسمتيءَ سان اها نارمل ڊليوري هئي. ڪنهن به پيچيدگي جي صورت ۾ اسان کي ڪراچي وڃڻو پوندو هو، مون کي ياد آهي ته منهنجي هڪ ماسي کي اپينڊيڪس ٿيو ۽ 29 سالن جي عمر ۾ وفات ڪري وئي، پويان 2 ۽ 4 سالن جون ٻه ننڍڙيون ڌيئرون ڇڏيائين، ڇو ته خيرپور ۾ سندس علاج نه ٿي سگهيو.

جُون 1947ع ۾، مون انٽر سائنس جي پهرين سال ۾ داخلا ورتي. سانتو ۽ مان ڪراچيءَ ۾ منهنجي ماءُ جي سئوٽ وشنداس واڌواڻي جي گهر ۾ رهندا هئاسين ۽ ڊي جي سنڌ ڪاليج ۾ پڙهندا هئاسين. هڪڙي ڳالهه جيڪا مون کي ياد آهي اها ته ’شڪاگو ريڊيو‘ جي موٽواڻي خاندان جو گهر اسان جي سامهون هو، ۽ ان خاندان جو هڪ نوجوان ڪراچي آيو ته جيئن ٽن چونڊيل ڇوڪرين مان هڪ ڪنوار پسند ڪري. هن اسان جي هڪ مائٽ کي پسند ڪيو. ان ڇوڪريءَ جو پيءُ ارجنداس آرڪيٽيڪٽ هو پر هو جوانيءَ ۾ ئي گذاري ويو هو ۽ ڊاڪٽر بي بي هنگوراڻي سندس سرپرست هئا. شادي سندس گهر ۾ ٿي.

جڏهن ورهاڱي کان اڳ هنگاما شروع ٿيا، ته بندر روڊ ايڪسٽينشن جتي اسان رهندا هئاسين، اتي اثر نه ٿيو. پر گاڏي کاتو، جتي اسان جو ڪاليج هو، اتي سخت فساد ٿيا. منهنجي پيءُ جا ڪجهه ويڳا ڀائر ان گهيري ۾ اچي ويا، ۽ انهن مان هڪ مارجي ويو. ڪنهن کي خبر نه هئي ته اڳتي ڇا ٿيڻ وارو آهي.

منهنجي پيءُ بدليءَ لاءِ درخواست ڏني ۽ کيس دامودر ويلي ڪارپوريشن (Damodar Valley Corporation) ۾ سٺي نوڪري ملي وئي. تنهن هوندي به، گهر ڇڏڻ ڏاڍو ڏکيو هو – ۽ جڏهن کين خبر پئي ته اهي ڪڏهن واپس نه اچي سگهندا، ته اهو دل ٽوڙيندڙ هو. مون کي جان محمد ياد آهي، جيڪو اسان جي گهر ۾ ڪم ڪندو هو ۽ روز منهنجي پيءُ جي ماني آفيس کڻي ويندو هو. هو گهر جي ڀاتي وانگر هو. سنڌ ۾ اهڙي ڪا به ڳالهه نه هئي ته مسلمان هندن کان الڳ آهن. هڪ ٻي ڳالهه جيڪا مون کي ياد آهي اها منهنجي والدين جي ڪمري ۾ هڪ فريم ٿيل تصوير هئي جنهن تي فارسيءَ ۾ هڪ چوڻي لکيل هئي، جنهن جو ترجمو آهي:

”صبر ڪر. سڀ شيون آسان ٿيڻ کان اڳ ڏکيون هونديون آهن.“

منهنجي والدين ڪجهه ڪپڙا پيڪ ڪيا ۽ ڪراچي لاءِ ٽرين ورتي. منهنجو پيءُ ٻيڙيءَ ذريعي پنهنجي نئين نوڪري لاءِ بمبئي روانو ٿيو ۽ اسان چارئي ٻار ۽ ماءُ جلد ئي پٺيان آياسين. اهو آگسٽ 1947ع جو مهينو هو. مون کي آزاديءَ واري ڏينهن جي ڪا خاص يادگيري ناهي، پر مان سمجهان ٿي ته اسان ان وقت تائين دهلي پهچي چڪا هئاسين. اسان جو پهريون گهر شمله ۾ هو جتي اسان جي فورڊ ڪنورٽيبل (Ford Convertible) ڪار لاءِ گيراج هو – جيڪا منهنجو پيءُ آمريڪا مان کڻي آيو هو ۽ اها سڄي خيرپور ۾ موجود رڳو ٽن ڪارن مان هڪ هئي. اسان جو سنڌ وارو عملو به اسان سان گڏ رهيو – واڍو بورچي، ۽ سندس مددگار خالصو، جيڪو هڪ سنڌي سک هو. اسان وٽ هڪ ننڍڙو سوئمنگ پول ۽ ڪڪڙين جو کڏو به هو، تنهنڪري ناشتي ۾ اسان وٽ پنهنجا آنا هوندا هئا. منهنجي پيءُ جي ويڳي ماءُ ۽ سندس اڻ پرڻيل ڌيءُ به اسان سان گڏ رهندا هئا، جن سان اسان تمام ويجهو هئاسين. مون کي ياد آهي ته منهنجي ڏاڏي روايتي اڇو پارو (گگهرو)، چولو (قميص) ۽ رئو (مٿي جو اسڪارف) پائيندي هئي.

مان ڊاڪٽر بڻجڻ چاهيندي هيس، ان ڪري دهليءَ جي ليڊي هارينگ ميڊيڪل ڪاليج ۾ داخلا ورتم. اسان هاسٽل ۾ رهندا هئاسين ۽ هر ڪلاس ۾ هر رياست مان ڇهه عورتون هونديون هيون – ڪشمير، مدراس ۽ ٻيون؛ اسان سنڌ مان ڇهه ڄڻيون هيون سين. وينا، جنهن پڻ هڪ هنگوراڻي سان شادي ڪئي، بعد ۾ آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز (AIIMS) ۾ پروفيسر ٿي، جڏهن مان اتي رجسٽرار هيس. اتي تمام گهڻيون سنڌي عورتون ڊاڪٽر هيون – مون کي پوپٽي منسخاڻي، رامچنداڻي ڀيڻون لڇمي ۽ درو، موهني ڪرنا، ويرا چوئترام ياد آهن – اهڙيون ٻيون به ڪيتريون ئي هيون.

جڏهن مون ليڊي هارينگ مان MBBS مڪمل ڪيو، ته هڪ سال صفدرجنگ اسپتال ۾ هائوس جاب ڪيم. ان دوران منهنجي پيءُ پنهنجي آمريڪي دوست والڊو سمٿ (Waldo Smith) کي خط لکيو، جنهن سان هن آئيوا ۾ انجنيئرنگ پڙهي هئي، ته جيئن هو مون کي نوڪري وٺي ڏيڻ ۾ مدد ڪري. صفدرجنگ اسپتال ۾ هڪ سال کان پوءِ، مان واشنگٽن هلي ويس جتي مون جارج ٽائون يونيورسٽي جي ٻارن جي اسپتال ۾ ٻه اڌ سال ڪم ڪيو ۽ اينسٿيسيالوجسٽ (anaesthesiologist) طور قابليت حاصل ڪئي. مان اهو پهريون ڏينهن ڪڏهن به نه وساريندس جڏهن مان ساڙهي پائي اسپتال ۾ داخل ٿيس ۽ ڪنهن کي چوندي ٻڌم، ”هيءَ ڀلا ڇا پائي آئي آهي!“

اهو هڪ جرئتمندانه سفر هو؛ لنڊن لاءِ اڏام، اتي هڪ رات ترسڻ، پوءِ نيويارڪ لاءِ ٻيڙي کڻڻ ۽ اتان اڪيلي سر واشنگٽن وڃڻ، بنا ڪنهن سڃاڻپ يا رابطي جي. عجيب کاڌا ۽ نوان نظارا، پر مان جلد ئي اتي هري ويس. اسپتال ۾ سڄي دنيا کان ماڻهو هئا – جاپان، ترڪي، آسٽريليا، فلپائن – دنيا جي هر حصي مان، ۽ آمريڪا ۾ منهنجا اڃا تائين تمام سٺا دوست آهن. منهنجو هڪ سئوٽ ڪشن واڌواڻي، جيڪو ڪراچي جو هو، واشنگٽن جي هڪ ٻي اسپتال ۾ ٻارن جو ڊاڪٽر هو. سانتو پڻ آمريڪا ۾ هو – سياٽل ۾ رهي فشريز جو ڪم ڪندو هو (هو بعد ۾ الاسڪا هليو ويو جيڪو تڏهن آمريڪا جو حصو نه هو). مون کي ياد آهي ته هڪ ڏينهن اسان ٽنهي ملي مسٽر سمٿ ۽ سندس خاندان لاءِ چڪن برياني پچائي هئي، جيڪا کين تمام گهڻي پسند آئي.

ٻه اڌ سال پوءِ مان هندستان واپس آيس ۽ 1958ع ۾ چندرو هنگوراڻي سان شادي ڪيم جيڪو ريڊيالوجسٽ هو. هو ڊي جي سنڌ ڪاليج ۾ منهنجو ڪلاس فيلو هو، پر ورهاڱي کان پوءِ هن مدراس جي اسٽنلي ميڊيڪل مان پنهنجي تعليم مڪمل ڪئي هئي. جڏهن مان صفدرجنگ اسپتال ۾ هيس، ته هو دهليءَ جي ليڊي ارون اسپتال ۾ هو. اسان هڪٻئي کي چڱيءَ طرح سڃاڻندا هئاسين ۽ اسان جا خاندان سنڌ کان ئي ويجها هئا.

شاديءَ کان پوءِ اسان دهليءَ ۾ رهندا هئاسين، جتي مان AIIMS ۾ رجسٽرار هيس ۽ منهنجو مڙس ارون اسپتال ۾ رجسٽرار هو. جڏهن اسان جو پهريون پٽ، راجيو، هڪ سال جو هو، ته چندرو ۽ مان لنڊن هليا وياسين ۽ اتي ڏيڍ سال ڪم ڪيوسين. اسان جي پويان چندرو جي والدين راجيو جو تمام سٺو خيال رکيو! بمبئي واپسيءَ دوران اسان جو جهاز ڪراچي ۾ ترسيو ۽ اسان جو هڪ دوست اسان کي وٺڻ آيو، هن اسان کي شهر گهمايو ۽ اسان جو پراڻو گهر به ڏيکاريو.

1962ع ۾، اسان بمبئي منتقل ٿياسين. منهنجي مڙس ٽاٽا اسپتال ۾ ڪم ڪيو ۽ مون اينسٿيسيا جي پرائيويٽ پريڪٽس شروع ڪئي. منهنجو پيءُ دامودر ويلي ڪارپوريشن مان رٽائر ٿيڻ کان پوءِ – جتي هن شمله، ڪلڪتي، رانچي ۽ ميٿن ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون هيون – کيس رورڪي انجنيئرنگ ڪاليج ۾ پروفيسر طور آڇ ٿي. جڏهن هو اتان رٽائر ٿيو ته منهنجا والدين به بمبئي ۾ ئي اچي آباد ٿيا.

منهنجو خاندان ۽ مان هڪ اهڙي بلڊنگ ۾ رهون ٿا جيڪا چندرو جي والد اڏائي هئي. ورهاڱي کانپوءِ بمبئي جي وارڊن روڊ تي پناهگيرن طور رهندي، هن پنهنجي ٽن سئوٽن سان گڏجي پئسا گڏ ڪيا ۽ 1952ع ۾ پنهنجي لاءِ هڪ عمارت تعمير ڪئي. هو پاڻ سنڌ جو مشهور ڊاڪٽر هو، ڊاڪٽر ڀڳوانداس ڀاڳچند هنگوراڻي، هڪ ENT اسپيشلسٽ جنهن ويانا مان قابليت حاصل ڪئي هئي. هو پنهنجي سخاوت جي ڪري به مشهور هو، هن ڪيترن ئي مائٽن ۽ برادريءَ جي ميمبرن جو خيال رکيو جن کي مدد جي ضرورت هئي، خاص ڪري ورهاڱي کان پوءِ جي ڏکئي وقت ۾.

________________

ساز اگروال هڪ آزاد محقق ۽ ليکڪا آهي جيڪا پوني، هندستان ۾ رهي ٿي. سندس لکڻين ۾ سوانح حيات، ترجمو، تنقيدي جائزا ۽ مزاحيه ڪالم شامل آهن. سندس ڪتاب دنيا جي مختلف يونيورسٽين جي لائبريرين ۾ موجود آهن. سنڌي اڀياس جي شعبي ۾ سندس تحقيقي خدمتون آن لائن آسانيءَ سان دستياب آهن.

سنڌ اسٽوريز تان ساز اگروال جي ٿورن سان ورتل. ھيءُ ليک آگسٽ 2022 ۾ شائع ٿيو ھو