تاج محل: صرف محبت جي نشاني نہ، ڪاريگرن جي مهارت جو جيرو جاڳندو ثبوت به آهي
تاج محل ابدي محبت جي نشاني، فنِ تعمير جو شاهڪار ۽ ڪاريگرن جي غير معمولي مهارت جو ثبوت آهي. ڪرغزستان جي صحافي خاتون جو ”تاج محل جي پاڇي ۾، هندستان لاءِ هڪ نئين محبت“ جي عنوان سان ليک
تحرير: نورجهان ڪسماليوا
بشڪيڪ، ڪرغزستان: مونکي هندستان جي پرڏيهي وزارت پاران آرمينيا، جارجيا، قزاخستان، ڪرغزستان، تاجڪستان، ترڪمانستان ۽ ازبڪستان جي صحافين لاءِ ترتيب ڏنل پريس ٽوئر جي حصي طور هندستان جو دورو ڪرڻ جو موقعو مليو.
منهنجي ڪيترن ئي ساٿين لاءِ هندستان سان هي پهريون واسطو هو، پر منهنجي لاءِ نه. هي منهنجو هندستان جو پهريون دورو نه هو، پر پوءِ به هر ڀيري ائين محسوس ٿيندو آهي ڄڻ پهريون ڀيرو آئي هجان. هندستان هڪ اهڙو ملڪ آهي جنهن جي توانائي ايتري ته طاقتور آهي جو ڪو به ان کان متاثر ٿيڻ بنا رهي نٿو سگهي. ماڻهو يا ته هن سان محبت ۾ گرفتار ٿي ويندا آهن يا وري هتان جي گهماگهميءَ کان گهٻرائجي ويندا آهن. مان انهن ماڻهن مان آهيان جيڪي بار بار ان جي عشق ۾ گرفتار ٿيندا آهن، ۽ ان ڪري ئي مان هتي ٻيهر موٽي ايندي آهيان.
اسان دهليءَ جو سير ڪيو جيڪو تضادن جو شهر آھي، جتي برطانوي دور جي فنِ تعمير سان گڏ جديد ڪاروباري مرڪز موجود آهن، ۽ قديم مندر هڪ تيزيءَ سان وڌندڙ شھر جي رفتار سان گڏ هلن ٿا. تنهن هوندي به، اتي هڪ اهڙي جڳهه هئي جنهن کي ڏسڻ جو خواب هر ڪنهن جو هو—اهو نشان جيڪو سڄي دنيا ۾ هندستان جي سڃاڻپ آهي. تاج محل کان سواءِ هندستان جو تصور ڪرڻ ناممڪن آهي. محبت جي اها ابدي نشاني جيڪا ڏند ڪٿائن ۽ شاعريءَ ۾ ويڙهيل آهي.
آگري ۾، جمنا نديءَ جي ساڄي ڪناري تي واقع تاج محل تقريبن 17 هيڪٽرن تي پکڙيل هڪ وسيع مغل باغ مان اڀري ٿو. پري کان لڳندو آهي ڄڻ ڪو خيالي منظر هجي، ڪنهن پرين جي ڪهاڻيءَ جو محل. حقيقت ۾ هي هڪ مسجد ۽ مقبرو آهي جيڪو 17هين صديءَ ۾ شهنشاهه شاهجهان پنهنجي پياري گهرواري ممتاز محل جي ياد ۾ اڏايو هو.
هنن جي محبت جي ڪهاڻي خوبصورت به آهي ته دل ڏاريندڙ به. ممتاز پنهنجي چوڏهين ٻار جي پيدائش دوران وفات ڪري وئي هئي. غم ۾ ٻڏل شاهجهان گهري سوڳ ۾ هليو ويو ۽ پوءِ فيصلو ڪيائين ته هڪ اهڙي يادگار عمارت اڏائي جيڪا سندس ياد کي هميشه لاءِ زنده رکي. ان فيصلي دنيا کي فنِ تعمير جي عظيم شاهڪارن مان هڪ تحفو ڏنو.
ڪمپليڪس ۾ گهمندي مان ان جي مڪمل توازن کي ڏسي حيران ٿي ويس. هر هڪ عنصر، مکيه مقبري کان وٺي مسجد ۽ آسپاس جي عمارتن تائين، مڪمل توازن سان ٺهيل آهي. فارسي، هندستاني ۽ عربي طرزِ تعمير هڪ ٻئي سان ايئن مليل آهن جو هم آهنگي ۽ سڪون جو احساس ڏيارين ٿا.
توهان جيترو ويجهو ويندا، اوترا ئي وڌيڪ تفصيل سامهون ايندا. اڇي سنگِ مرمر تي تراشيل نازڪ گلڪاريون، قرآن جون آيتون ۽ عربي خطاطي. عقيق، يشم، فيروزو ۽ ٻيا قيمتي پٿر پيترا دورا (Pietra Dura) جي پيچيده فن ذريعي سنگِ مرمر ۾ جڙيا ويا آهن. سنگِ مرمر راجسٿان مان آندو ويو هو، جڏهن ته پٿر ايشيا جي مختلف حصن مان گهرايا ويا هئا.
سج جي روشنيءَ ۾ سنگِ مرمر جون ڀتيون ايئن لڳن ٿيون ڄڻ شفاف هجن، جنهن ڪري مقبرو زمين تي ترندو نظر اچي ٿو. ڏينهن جو تاج محل کير جهڙو اڇو، سج اڀرڻ وقت هلڪو گلابي ۽ چنڊ جي روشنيءَ ۾ چانديءَ وانگر چمڪندو آهي.
تاج محل کي سنڀالڻ لاءِ مسلسل نگرانيءَ جي ضرورت هوندي آهي. آگري جي آسپاس آلودگي پکيڙيندڙ ڪارخانن کي بند ڪيو ويو آهي، ٽريفڪ کي محدود ڪيو ويو آهي ۽ سنگِ مرمر کي خاص مٽيءَ (clay) سان باقاعدگي سان صاف ڪيو ويندو آهي. جڏهن ضرورت پوندي آهي ته مرمت جو ڪم ڪيو ويندو آهي، ۽ هندستاني حڪومت عمارت جي بنيادن جي حالت تي ويجهي نظر رکي ٿي. فضائي آلودگي، جنهن جي ڪري سنگِ مرمر پيلو ٿي رهيو آهي، ۽ جمنا نديءَ جو گهٽجندڙ پاڻي وڏا خطرا آهن.
يادگار جي حفاظت لاءِ، پيٽرول ۽ ڊيزل تي هلندڙ گاڏين جي داخلا بند آهي، ۽ سياح پنڌ يا اليڪٽرڪ بسن ذريعي اتي پهچن ٿا.
دوري کان پوءِ اسان سڀني پنهنجن جذبات جو اظهار ڪيو. اسان ان جي تعمير ۾ لڳل غير معمولي محنت، ابدي محبت جي داستان ۽ هندستان جي پنهنجي ثقافتي ورثي کي محفوظ رکڻ جي حيران ڪندڙ صلاحيت بابت ڳالهايو. اسان مان ڪيترن ئي لاءِ هي دورو هن سفر جو سڀ کان يادگار لمحو هو.
منهنجي هڪ ساٿي رخيلا تليوووا، جنهن جو تعلق قزاقستان سان آهي، هڪ اهڙي ڳالهه ڪئي جيڪا منهنجي دل کي لڳي. اسان جي نسل جي ٻين ڪيترن ئي ماڻهن وانگر، هوءَ به ”سيتا اور گيتا“ جهڙيون فلمون ڏسي، هندستاني گيت ٻڌي ۽ شاهه رخ خان ۽ ڪاجول جون تصويرون جمع ڪري وڏي ٿي هئي.
هن چيو ته، ”مان ساڙھي پائي دنيا جي ستن عجائبن مان هڪ هن تاج محل کي ڏسڻ ۽ ان جي اڳيان تصوير ڪڍائڻ جو خواب ڏسندي هئس. ۽ هاڻي اهو خواب سچو ٿي ويو آهي. رستي ۾ مون جديد هندستاني ڪپڙا خريد ڪيا ۽ تاج محل وٽ تصويرون ڪڍيون. مان پنهنجا لڙڪ روڪي نه سگهيس. ڪڏهن ڪڏهن خواب سالن تائين انتظار ڪرائيندا آهن—ان ڪري نه جو اهي ناممڪن هوندا آهن، پر ان ڪري جو انهن جو وقت اڃا نه آيو هوندو آهي.“
کيس ٻڌندي مون محسوس ڪيو ته هندستان ماڻهن جي دلين ۾ ڪيترو گهرو گهر ڪري چڪو آهي—اڪثر ته ان وقت کان به اڳ جڏهن اهي اڃا هندستان جي سرزمين تي قدم به نه رکندا آهن.
تاج محل صرف محبت جي نشاني ناهي، پر ڪاريگرن جي مهارت جو جيرو جاڳندو ثبوت به آهي. اڄ جا ڪيترائي ڪاريگر انهن ئي ماڻهن جو اولاد آهن جن ڪڏهن هن جي اڏاوت ۾ حصو ورتو هو. تاج محل جي دوري کان پوءِ، اسان آگري جي هڪ روايتي ورڪشاپ ۾ وياسين، جتي اڄ به سنگِ مرمر تي نقش نگاريءَ جا اهي ئي قديم طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا جيڪي صدين کان نسل در نسل هليا اچن ٿا. اسان ڏٺو ته اهو ڪم ڪيترو ڏکيو آهي، جنهن لاءِ بي پناهه صبر، صفائي ۽ لگن جي ضرورت هوندي آهي.
اسان نه رڳو تاج محل جي خوبصورتي ۽ وسعت کان متاثر ٿياسين، پر ان جي سينگار جي پيچيده عمل پڻ اسان کي حيران ڪري ڇڏيو.
سفر جي پڄاڻيءَ تي هڪ ڳالهه واضح ٿي وئي: تاج محل ڏسڻ کان سواءِ هندستان کي صحيح معنيٰ ۾ سمجهڻ ناممڪن آهي. پوري ملڪ ۾، يا پوري دنيا ۾، هن جهڙي ٻي ڪا به شيءِ ناهي. جيڪو به هندستان اچي، کيس پنهنجي لسٽ ۾ هن جڳهه کي پهرين نمبر تي رکڻ گهرجي. اتي بيهو، ان خاموشي، تاريخ ۽ سنگِ مرمر ۾ تراشيل محبت کي محسوس ڪريو. ڪجهه جڳهيون سياحن جي دلين ۾ هميشه لاءِ رهجي وينديون آهن—۽ تاج محل انهن مان هڪ آهي.
_____________
ليکڪه نورجهان ڪسماليوا ڪرغزستان جي ڪَبر نيوز ايجنسيءَ ۾ انٽرنيشنل افيئرز ڊپارٽمينٽ جي چيف آهي
ڏکڻ ڪوريا جي خابرو اداري The AsiaN جي انگريزي سروس جي ٿورن سان
