شڪارپور جي ڇَٽَواري درٻار شهر جو اهم ترين اداسي آستان آهي. ورهاڱي کان اڳ هتي ياتري، واپاري ۽ شاگرد رهندا هئا. ورهاڱي کان پوءِ هي درٻار لاوارث ٿي وئي ۽ هندستان مان آيل پناهه گيرن ڪجهه وقت لاءِ ان تي قبضو ڪيو. شڪارپور جي هندو پنچائت جي ڪوششن سان اها خالي ڪرائي وئي.
شڪارپور جي ڇٽواري درٻار اڄ به عبادت جو هڪ متحرڪ مرڪز آهي، جتي اداسي فقيرن جا پوئلڳ بنا ڪنهن رڪاوٽ جي پنهنجي عقيدت جو اظهار ڪن ٿا. هيءَ مسلسل روايت نه رڳو ان رواداريءَ جو مظهر آهي جيڪا شڪارپور ۾ صدين کان پروان چڙهي آهي، پر هي شهر جي امير ثقافتي ۽ مذهبي ورثي جو هڪ وڏو ثبوت پڻ آهي.
ذوالفقار علي ڪلهوڙو
شڪارپور رڳو اتر سنڌ جو هڪ شهر ناهي، پر هيءُ علائقي جي ثقافتي ورثي جو هڪ زنده دستاويز آهي. ان جون گهٽيون، پاڙا ۽ ادارا صدين جي تجارت، تعليم ۽ سماجي سڌارن جي يادن کي پاڻ ۾ سمائيو ويٺا آهن. گذريل ٽن ڏهاڪن دوران هن شهر پنهنجون ڪيتريون ئي تاريخي عمارتون وڃائي ڇڏيون آهن. ان تباهيءَ جي باوجود جيڪو ڪجهه بچيو آهي، اهو ان جي شاندار ماضيءَ جي عڪاسي ڪري ٿو. مان شڪارپور جي گهٽين ۾ گهمي حويلين، مندرن، ڌرمشالائن، تاريخي تعليمي ادارن، اسپتالن، مقبرن، مسجدن ۽ ٻين ثقافتي ورثن جي دستاويزي تياري ڪندو رهيو آهيان.
1998 کان وٺي مان بار بار هن شهر ڏانهن موٽيو آهيان ته جيئن انهن يادگارن جي تصديق ڪري سگهان ته اهي اڃا تائين قائم آهن ۽ ورثي کي لٽيندڙن جو شڪار ته ناهن ٿيا. هر دورو هڪ مايوسي رهيو آهي، ڇو ته ڪجهه عمارتون ميسارجي ويون ۽ ڪجهه انتهائي نازڪ حالت ۾ هيون. تنهن هوندي به، ڪجهه مذهبي ماڳ حالتن جي باوجود بچي ويا آهن. انهن مان هڪ ’ڇَٽَ واري ڌرمشالا‘ آهي. هي بلوچستان جي ڇٽ شهر جي ’ڇَٽَ واري درٻار‘ سان لاڳاپيل قديم ترين ڌرمشالائن مان هڪ آهي. گمان آهي ته هي ارڙهين صديءَ جي ٽيئن چوٿائيءَ ۾ تعمير ڪئي وئي هئي ۽ پوءِ وقت جي گادي نشينن (ڇڙ واري درٻار جي سنڀاليندڙن) پاران ان جي مرمت ۽ واڌاري جو ڪم ڪيو ويو. آخري ڀيرو ان جي مرمت 2011 ۽ 2012 جي وچ ۾ صوبائي حڪومت پاران فراهم ڪيل 15 لک روپين سان ڪئي وئي هئي.
مقامي ماڻهن کان مون کي معلوم ٿيو ته ڇٽ واري ڌرمشالا بلوچستان جي ڇٽ جي ’اداسي‘ فقيرن تعمير ڪرائي هئي. ڇٽ ۽ ان کان ٻاهرين علائقن جا واپاري جڏهن به ڪاروبار يا ٻين سببن لاء شڪارپور ايندا هئا ته هن ڌرمشالا ۾ رهندا ۽ عبادت ڪندا هئا. ايتري تائين جو شڪارپور ۾ پڙهندڙ شاگرد به هن ڌرمشالا ۾ رهندا هئا. نوآبادياتي دور جي شڪارپور ۾ هي هڪ وڏي ڌرمشالا هئي، پر هاڻي اها صرف هڪ عمارت تائين محدود ٿي وئي آهي. هي هڪ ٻه ماڙ عمارت آهي، جتي ڌرمشالا جو هڪ کوهه به اڃا تائين سلامت آهي.
جئين ئي ڪو ’ڇٽواري درٻار‘ (جيئن هاڻي ان کي سڏيو وڃي ٿو) ۾ داخل ٿئي ٿو، ته کاٻي پاسي هڪ ڪمرو نظر اچي ٿو جتي بابا سري چند جي تصوير لڳل آهي. بابا سري چند ’اداسي پنٿ‘ جا باني هئا.
اداسي پنٿ سکن جي مذهبي گروهن مان هڪ آهي. هرجوت اوبروءِ پنهنجي ڪتاب ‘The Construction of Religious Boundaries’ ۾ لکي ٿو ته سکن جا اٺ مذهبي گروه آهن: اداسي، نرملي، گرنٿي، گياني، پڄاري، ڍاڍي، ربابي ۽ ارداسيا. اداسي پنٿ اڳتي هلي وڌيڪ ڏهن ننڍن گروهن ۾ ورهايل هو، جن مان هر هڪ جو نالو ان جي بانيءَ جي نالي پويان هو. اهي آهن: الماست، بالو حسني، ڦل، گوئندي، سٿري شاهي، بھگت بھگوان، سنگت صاحبيه، ميهان شاهي، بخت ماليه ۽ جت ماليه.
بابا سري چند سورھين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ترخان خاندان (1555-1592) جي دور ۾ سنڌ جو سفر ڪيو هو. چيو وڃي ٿو ته ھن سنڌ ۾ ٻه ’ڌوڻيون‘ (آستان) قائم ڪيون هيون، هڪ روهڙي ۾ ۽ ٻي ٺٽي شهر کان 5 ڪلوميٽر اوڀر طرف ’فقير جو ڳوٺ‘ ۾. ناٿ يوگين وانگر، ’ڌوڻي‘ اداسي پنٿ ۾ به اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. ڌوڻي، يعني تياڳي جو چلهو، هڪ درويش جي سڃاڻپ قائم ڪندي هئي. اداسي فقير شادي نه ڪندا هئا ۽ تجرد جي زندگي گذاريندا هئا، اهي اڄ به ان روايت تي قائم آهن. روهڙي ۽ ٺٽي ۾ بابا سري چند جون قديم ترين ڌوڻيون موجود آهن، اهي شهر جيڪي صوفي مرشدن، هندو سادن ۽ سک فقيرن جي آستانن جي ڪري پڻ مشهور آهن.
بابا سري چند جي لاڏاڻي کان پوءِ، مرشديءَ جو سلسلو بابا گردتا ڏانهن ويو ۽ پوءِ سندس چئن شاگردن الماست، بالو حسني، ڦل ۽ گوئنديءَ ڏانهن منتقل ٿيو، جن پنجاب ۽ سنڌ ۾ پنهنجي مرشدن جي نظريي جي تبليغ ڪئي. سنڌ ۾ الماست ڪيترن ئي هندن کي اداسي پنٿ ۾ داخل ڪيو. چيو وڃي ٿو ته هن روهڙي ۾ بابا سري چند جي ڌوڻي تي گهڻو وقت گذاريو. نون پيروي ڪندڙن جا نالا هميشه ’رام‘ يا ’داس‘ تي ختم ٿيندا هئا. انهن مان ڪجهه ٻين علائقن مان آيا ۽ سنڌ ۾ پنهنجون درٻارون قائم ڪيائون. سنڌ جي مشهور اداسي درٻارن ۾ بابا بنکنڊي درٻار (ساڌ ٻيلو، سکر)، هالاڻي درٻار (نوشهرو فيروز)، خوشي رام درٻار (روهڙي)، سماڌا اداسين (شڪارپور)، وڏي درٻار (پير جو ڳوٺ)، جمناداس درٻار ۽ ڇٽواري درٻار (شڪارپور)، ۽ جيڪب آباد ۾ ڪلياڻ داس ۽ سيواداس درٻارون شامل آهن. مون انهن سمورن آستانن جو دورو ڪيو آهي.
انهن مان قديم ترين اداسي درٻار فقير جو ڳوٺ، ٺٽي ۾ آهي، جنهن کي ’بابا سري چند درٻار‘ ۽ ’راج گھاٽ‘ پڻ چيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ ٻي قديم ترين درٻار روهڙي ۾ واقع آهي.
اداسي سنت هڪ مخصوص ٽوپي پائيندا هئا ۽ گلن جي تسبيح، هڪ سوٽي ٿيلهي، خشڪ ڪدوءَ جو ٿانو (ڪشتو)، جسم تي ملڻ لاءِ رک، چيلهہ تي ٻڌڻ لاءِ زنجير ۽ هرڻ يا شينهن جي کل رکندا هئا جنهن تي ويهي هو ’هٺ يوگا‘ ڪندا هئا.
شڪارپور جي ڇٽواري درٻار روحاني طور تي بلوچستان جي ضلعي نصيرآباد جي شهر ڇٽ ۾ موجود ’بابا گيان داس درٻار‘ سان لاڳاپيل آهي. هي درٻار بابا گيان داس قائم ڪئي هئي، جيڪو ارڙهين صديءَ ۾ پنجاب مان آيو هو. بابا گرمک داس، جنهن شڪارپور ۾ ڇٽواري درٻار جو بنياد وڌو، هو ڇٽ شهر واري بابا گيان داس درٻار جو گادي نشين هو. بابا گيان داس هڪ مشهور اداسي فقير هو جنهن ڪيترن ئي ماڻهن کي هن پنٿ ۾ آندو. سندس سماڌي نصيرآباد جي لهرِي شهر ۾ آهي. لهري ۾ ’بابا سيواداس درٻار‘ هڪ ٻيو مشهور اداسي آستان آهي، جتان ڪيترن ئي اداسي فقيرن سنڌ ۽ پنجاب جو سفر ڪيو. جيڪب آباد ۾ به سيواداس درٻار آهي، جيڪا روحاني طور لهري جي سيواداس درٻار سان ڳنڍيل آهي.
شڪارپور جي ڇٽواري درٻار جي هال جي ٻاهران ڀت تي، جتي بابا سري چند جي تصوير لڳل آهي، هنديءَ ۾ هڪ لکت موجود آهي جنهن ۾ بابا گرمک داس اداسين کي ’آشرم پورن داس‘ جو باني ڄاڻايو ويو آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته نوآبادياتي شڪارپور ۾ ڇٽواري ڌرمشالا يا درٻار کي ’پورن داس آشرم‘ جي نالي سان به سڃاتو ويندو هو. هن آشرم يا درٻار جو افتتاح مهنت بابا گرمک داس اداسين 1946 ۾ ڪيو هو. هو سارڻ داس بابا اداسيءَ جو شاگرد هو. جيڪب آباد جي سچانند (ڇٽواري درٻار جو پوئلڳ) موجب، بابا گرمک داس اداسي جا ٻه مکيه شاگرد هئا، بابا ڪلياڻ داس ۽ بابا پرياڳ مني. سندس شاگرد جيڪب آباد ۾ ’ڪلياڻ داس درٻار‘ جو بنياد وڌو، جيڪا شهر جي شاندار درٻارن مان هڪ آهي. ان جي هال جي وچ ۾ بابا سري چند جي تصوير آهي ۽ هڪ ڪنڊ ۾ بابا ڪلياڻ داس ۽ بابا ڪرپا رام جون تصويرون آهن. درٻار جي ڀتين تي ڇٽ ۽ لهري جي درٻارن سان لاڳاپيل اداسي فقيرن جون تصويرون لڳل آهن.
شڪارپور جي ڇٽواري درٻار شهر جو اهم ترين اداسي آستان آهي. ورهاڱي کان اڳ هتي ياتري، واپاري ۽ شاگرد رهندا هئا. ورهاڱي کان پوءِ هي درٻار لاوارث ٿي وئي ۽ هندستان مان آيل پناهه گيرن ڪجهه وقت لاءِ ان تي قبضو ڪيو. شڪارپور جي هندو پنچائت جي ڪوششن سان اها خالي ڪرائي وئي. 1958 ۾، هيءَ ٻيهر ’ڪلياڻ داس اداسي‘ جي طور تي سرگرم ٿي. ڇٽ مان بابا گيان داس درٻار جو گدي نشين اڪثر شڪارپور جي ڇٽواري درٻار ۾ اچي رهندو هو.
شڪارپور جي ڇٽواري درٻار اڄ به عبادت جو هڪ متحرڪ مرڪز آهي، جتي اداسي فقيرن جا پوئلڳ بنا ڪنهن رڪاوٽ جي پنهنجي عقيدت جو اظهار ڪن ٿا. هيءَ مسلسل روايت نه رڳو ان رواداريءَ جو مظهر آهي جيڪا شڪارپور ۾ صدين کان پروان چڙهي آهي، پر هي شهر جي امير ثقافتي ۽ مذهبي ورثي جو هڪ وڏو ثبوت پڻ آهي.
_____________
ليکڪ پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ڊيولپمينٽ اڪنامڪس، اسلام آباد ۾ ايسوسيئيٽ پروفيسر ۽ اينٿروپالاجسٽ آهي. هن پاڪستان جي ثقافتي ورثي ۽ اينٿروپالاجي تي 18 ڪتاب لکيا آهن.
