برطانوي بيٺڪي راڄ وقت سنڌ جي شھر شڪارپور ۾ ڇپائي ۽ مطالعي جي ثقافت

برطانوي راڄ انتظامي معاملن ۽ ضابطي لاءِ ڇپائيءَ کي متعارف ڪرايو، جڏھن تہ سنڌي سماج ان کي خيالن تي بحث ڪرڻ، ثقافت کي بچائڻ ۽ سماجي تبديليءَ جي لهرن کي سمجهڻ لاءِ استعمال ڪيو.

تحرير: ذوالفقار علي ڪلهوڙو

نوآبادياتي سنڌ ۾ پرنٽ ڪلچر (ڇپائيءَ جي ثقافت) جي ڪهاڻي رڳو مشينن ۽ ڪتابن تائين محدود ناهي. هي اها ڪهاڻي آهي ته ڪيئن هڪ سماج وڏي سياسي ۽ سماجي تبديليءَ جي دور ۾ سوچڻ، بحث ڪرڻ ۽ پاڻ کي محفوظ رکڻ لاءِ ڇپائيءَ جو استعمال ڪيو. سنڌ ۾ ڇپائيءَ جي شروعات برطانوي راڄ هيٺ ٿي، جنهن جو بنيادي مقصد انتظامي ۽ تعليمي ضرورتن کي پورو ڪرڻ هو. درسي ڪتاب، سرڪاري نوٽيس ۽ پريس جا قانون ان ڪري هئا ته جيئن ڄاڻ کي هڪ معيار تي آڻجي ۽ شايع ٿيندڙ مواد تي ضابطو رکجي. اخبارن ۽ رسالن کي رجسٽرڊ ڪرائڻو پوندو هو، ايڊيٽر مواد جا ذميوار هوندا هئا ۽ سينسرشپ جو خوف هميشه پسمنظر ۾ موجود رهندو هو. ان لحاظ کان، ڇپائي واضح طور تي طاقت (Power) سان ڳنڍيل هئي.

شڪارپور نوآبادياتي سنڌ ۾ اهم واپاري ۽ ادبي مرڪزن مان هڪ هو، جنهن شهر ۾ ڇپائيءَ جي ثقافت کي متعارف ڪرايو. ڪيترن ئي فردن لائبريريون، ڪتابن جا دڪان ۽ پرنٽنگ پريسون قائم ڪري ڪتابن کي پڙهندڙن تائين پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪجهه ڪاليجن ۽ اسڪولن باقاعدگيءَ سان رسالا شايع ڪيا ته جيئن نوجوان ذهنن ۾ لکڻ جي مهارت ۽ تجزياتي سوچ پيدا ٿئي.

مختلف ڪتابن جي وڪرو ڪندڙن ۽ پبلشرن ۾ منشي پوکرداس ٿانورداش، بولچند واسومل راجپال، ۽ مولوي محمد عظيم نمايان شخصيتون هيون. انهن اهڙا ڪتاب ۽ رسالا شايع ڪيا جن نوجوان عالمن کي لکڻ ۽ پڙهڻ لاءِ اتساهيو. انهن نه رڳو نوجوان عالمن، استادن ۽ شاعرن جا ڪتاب شايع ڪيا پر ٻين ٻولين تان عالمي خيالن کي مقامي پڙهندڙن لاءِ لاڳاپيل بڻائڻ لاءِ سنڌيءَ ۾ ترجما پڻ ڪرايا. سنڌي پرنٽ ڪلچر ۾ ترجمي هڪ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن ۾ روسي، فارسي ۽ انگريزي لکڻين کي مقامي پڙهندڙن جي مزاج مطابق تبديل ڪيو ويو.

انور فگار هڪڙو (2018:93)، جيڪو شڪارپور جي اهم شخصيتن بابت ڪتاب سج جهڙا پرين جو ليکڪ آهي، تنهن موجب منشي پوکرداس ٿانورداش 1868ع ۾ شڪارپور شهر ۾ پيدا ٿيو. هن شڪارپور مان ابتدائي تعليم حاصل ڪئي. جلد ئي هن شڪارپور ۾ ڪتابن جي وڪري جي پيشي کي اختيار ڪيو ۽ هڪ بازار ۾ دڪان کوليو، جتي شڪارپور جي ماڻهن کيس تمام سٺي موٽ ڏني، جيڪو شهرين جي ڪتابي ثقافت ۾ دلچسپي جو عڪس هو. جلد ئي هن اشاعت  جي ڪم ڏانهن به توجهه ڏني. هن منشي خوشيرام سان گڏجي “ملا ۽ موالي” جي نالي سان هڪ ننڍڙو ڪتابڙو شايع ڪيو، جيڪو هڪ مزاحيه قصو هو. منشي پوکرداس لاهور جي پرنٽنگ پريسن مان ڪتاب ڇپائيندو هو، هن سکر مان به ڪجهه ڪتاب ڇپرايا. بعد ۾ هن شڪارپور ۾ پنهنجي پرنٽنگ پريس قائم ڪئي. منشي پوکرداس محسوس ڪيو ته شڪارپوري ماڻهو مزاحيه ادب ۾ وڌيڪ دلچسپي وٺن ٿا، تنهنڪري هن اهڙا ڪيترائي مزاحيه ڪتاب شايع ڪيا.

انور فگار هڪڙو موجب، “ملا ۽ موالي” 1889ع ۾ لٿوگرافڪ صورت ۾ شايع ٿيو. ان ڪتابڙي جون اٽڪل 700 ڪاپيون شايع ٿيون ۽ اهي سڀئي ٿوري ئي وقت ۾ وڪامي ويون، جنهن سان سندس ڪاروبار کي وڏي هٿي ملي. هيءَ حقيقت ظاهر ڪري ٿي ته سنڌ ۾ ڇپائيءَ، ڪتابي ثقافت ۽ عوامي ادب جي شروعاتي تاريخ، خاص ڪري قصن ۽ ڪهاڻين جي روايت کي پڙهندڙن ۽ پبلشرن وڏي اهميت ڏني. اهي ننڍا ڪتاب 19هين صدي جي آخر ۽ 20هين صدي جي شروعات ۾ شڪارپور ۾ تمام گهڻو مشهور ٿيا، جنهن شڪارپورين جي پڙهڻ جي عادتن ۽ ادبي ثقافت کي بدلائي ڇڏيو. هن لوڪ ڪهاڻين، رومانوي قصن، مذهبي بيانيي ۽ اخلاقي ڪهاڻين تي ڪتاب ڇپائڻ شروع ڪيا. وقت گذرڻ سان گڏ، پبلشرن پنهنجي پيداوار کي مسلسل وڌايو ۽ مشهور ڪهاڻين کان اڳتي وڌي درسي ڪتاب، مذهبي لکڻيون، شاعري، ۽ طبي توڙي هدايتي دستاويز ڇپڻ شروع ڪيا، جنهن سان ڇپائي شڪارپور ۾ سکيا، عقيدت ۽ روزمره جي ڄاڻ جو هڪ طاقتور ذريعو بڻجي وئي.

ڊاڪٽر الله رکيو ٻٽ (2022:109) پنهنجي ڪتاب ‘The Nineteenth Century Book Trade in Sindh’ ۾ لکي ٿو ته مقامي پبلشرن، جن ۾ محمد يوسف، منشي پوکرداس ۽ ماسٽر هري سنگهه شامل هئا، عوامي ڪهاڻين ۽ پرين جي قصن ۾ مهارت حاصل ڪئي، جنهن کين پڙهندڙن ۾ وڏي شهرت ڏني. ماسٽر هري سنگهه جي سکر ۾ پرنٽنگ پريس هئي. ڊاڪٽر الله رکيو ٻٽ جي هڪ ٻئي ڪتاب سنڌي ٻوليءَ ۾ ڇپيل ڪتابن جو تاريخي جائزو (1819-1930) موجب، سکر ۾ پهرين پرنٽنگ پريس 1860ع تائين قائم ٿي چڪي هئي.

1893ع تائين، ڪتابن جي اشاعت جو ڪم تيزيءَ سان پکڙجي ويو، سڄي سنڌ ۽ خاص طور تي شڪارپور ۾ پرنٽنگ پريسن جي وڌندڙ تعداد ادبي پيداوار ۾ واڌارو آندو، جيئن ڇپيل ڪتابن عوام جي توجهه حاصل ڪئي. هي روزمره جي ثقافتي زندگي جو هڪ مقبول حصو بڻجي ويو. انهن تبديلين اهو ظاهر ڪيو ته ڪيئن پرنٽ ڪلچر سنڌي سماج کي بنيادي طور تي تبديل ڪري ڇڏيو، جنهن سان ڄاڻ، ڪهاڻيون ۽ خيال اشرافيه جي حلقن کان ٻاهر پهچي ويا. سستن ۽ مناسب قيمت وارن ڪتابن جي گردش پڙهڻ لکڻ جي شعور کي وڌايو، نون پڙهندڙن کي اتساهيو ۽ شڪارپور ۾ روزمره جي ذهني زندگي کي نئين شڪل ڏني.

شڪارپور جي مقامي ليکڪن، استادن، واپارين ۽ پرنٽرن تمام جلد ڇپائيءَ کي هڪ بامقصد شيءِ ۾ بدلائي ڇڏيو. شڪارپور جا ڳوٺ جهڙوڪ ميان جو ڳوٺ ۽ امروٽ رسالن جي پيداوار جا مرڪز بڻجي ويا. اهو ڪنهن نوآبادياتي منصوبي تحت نه پر مقامي ماڻهن جي جذبي سبب ٿيو. انهن ڳوٺن ۾ پرنٽنگ پريسون ننڍيون هيون پر انهن ٻهراڙيءَ جي علائقن ۾ اهڙا خيال شايع ڪري انقلاب آندو، جن ٻهراڙيءَ جي آبادي جي روزمره جي ورتاءُ کي متاثر ڪيو.

اهڙو ئي هڪ رسالو “هدايت الاخوان” هو. هي هڪ ماهوار رسالو هو ۽ شڪارپور سان لاڳاپيل قديم ترين سنڌي رسالن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ ذهني طور تي هي شڪارپور سان لاڳاپيل هو، پر هي امروٽ ڳوٺ ۾ تيار ڪيو ويندو هو. ان جو بنياد 1900ع ۾ مولانا تاج محمد امروٽي (وفات 1929ع) ۽ سندس ويجهي ساٿي مولانا عبيدالله سنڌي (وفات 1944ع) رکيو هو. هي مولانا تاج محمد امروٽي جي مدرسي ۾ قائم پريس “محمود المطبعه” مان شايع ٿيندو هو. هي رسالو لٿوگرافڪ صورت ۾ ڇپبو هو ۽ سورهن صفحن تي مشتمل هو. پنهنجي سادي بناوت جي باوجود، “هدايت الاخوان” شروعاتي سنڌي پبلڪ ڊسڪورس (عوامي بحث) ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ان ۾ مذهبي سڌاري، اخلاقي هدايتن، تعليم ۽ سماجي شعور تي مضمون هوندا هئا، ۽ اسلامي اصلاحي نقطي نظر سان همعصر سياسي توڙي اخلاقي معاملن کي اجاگر ڪيو ويندو هو. “هدايت الاخوان” ذريعي مولانا تاج محمد امروٽي ۽ مولانا عبيدالله سنڌي مذهبي تعليم کي ڇپائيءَ جي صورت ۾ عوام تائين پهچايو.

شڪارپور جا اڪثر ڪتاب ۽ رسالا لٿوگرافي ذريعي ڇپبا هئا. شڪارپور شهر جا سنڌي رسالا، جهڙوڪ “سنڌو”، عوامي راءِ هموار ڪرڻ ۾ اهم هئا. ماهوار رسالو “سنڌو” 1932ع ۾ بولچند واسومل راجپال شڪارپور ۾ قائم ڪيو. بعد ۾ هو جيڪب آباد هليو ويو، پر سندس سفر اتي ختم نه ٿيو. هو آخرڪار ميان جي ڳوٺ منتقل ٿيو، جتي هن پنهنجي پرنٽنگ پريس قائم ڪئي—ڳوٺ کي ادبي سرگرمين جو هڪ زنده مرڪز بڻائي ڇڏيو. هن پريس مان هن باقاعدگيءَ سان “سنڌو” ميگزين شايع ڪيو، جنهن سنڌي سوچ، ثقافت ۽ عوامي بحث کي آواز ڏنو ۽ جديد پرنٽ ڪلچر کي ٻهراڙيءَ جي ماحول ۾ مضبوطيءَ سان رائج ڪيو.

ترجمو پڻ سنڌي پرنٽ ڪلچر جي هڪ ٻي اهم خصوصيت هئي. روسي، بنگالي، فارسي، انگريزي ۽ ٻين ٻولين تان ڪيل ترجمن مقامي پڙهندڙن کي عالمي بحثن سان ڳنڍيو. اهي ترجما تمام احتياط سان چونڊيا ۽ ترتيب ڏنا ويندا هئا ته جيئن پرڏيهي خيال سنڌ جي اخلاقي ۽ ثقافتي دنيا ۾ اجنبي نه لڳن.

1930ع ۽ 1940ع جي ڏهاڪي تائين، سنڌي لکڻين ۾ ان دور جي بي چينيءَ جا اثر وڌيڪ نظر اچڻ لڳا. سماجي تبديلي، اخلاقي خدشا ۽ ٻي عالمي جنگ جا اثر ادب جو حصو بڻجي ويا. ڪتاب ۽ رسالا ان دور جي ماڻهن جي احساسن جا رڪارڊ بڻجي ويا. رڳو اهو نه ته اهي ڇا سوچين ٿا، پر اهو به ته انهن کي ڪهڙا خوف هئا ۽ ڪهڙيون اميدون.

1947ع جو ورهاڱو هڪ وڏو رڪاوٽ ثابت ٿيو. ڇپائيءَ جا نيٽ ورڪ تباهه ٿي ويا ۽ پڙهندڙ منتشر ٿي ويا. سنڌي پرنٽ ڪلچر زنده ته رهيو پر ان جي صورت بدلجي وئي. رسالا ننڍا ٿي ويا، بي قاعدگي سان شايع ٿيڻ لڳا ۽ انهن جو توجهه مقبوليت جي بدران ثقافت کي بچائڻ (Preservation) تي وڌيڪ ٿي ويو. ادبي ٽرسٽن ۽ مخلص فردن پنهنجي ذاتي قربانين سان انهن کي جاري رکيو. اهڙو ئي هڪ نالو بولچند واسومل راجپال هو، جنهن جي ايڊيٽنگ ۽ اشاعت لاءِ سڄي عمر جي وقف سنڌي ادبي روايتن کي گم ٿيڻ کان بچائي ورتو. سندس ۽ ٻين ڪيترن ئي لاءِ ڇپائي ڪاروبار نه، پر هڪ اخلاقي ذميواري هئي.

شڪارپور جي پبلشرن ۽ ڪتابن جي واپارين مطالعي جي ثقافت کي هٿي ڏيڻ جاري رکيو. 1934ع ۾ منشي پوکرداس جي وفات کان پوءِ سندس پٽ بوجراج پوکرداس پنهنجي پيءُ جي وارثي کي اڳتي وڌايو. مولوي محمد عظيم شڪارپور جو ٻيو نمايان ڪتابي واپاري ۽ پبلشر هو. شروع ۾ هن شاعريءَ جا ڪتاب شايع ڪيا، پر بعد ۾ هن اسلام ۽ ٻين موضوعن تي ڌيان ڏنو. هو 1952ع ۾ وفات ڪري ويو ۽ سندس پٽن سندس ڪم کي جاري رکيو. مولوي محمد عظيم جي قائم ڪيل “محمدي پريس” اڄ به فعال آهي ۽ ڪتاب شايع ڪري رهي آهي. نوآبادياتي شڪارپور ۾ ڪيترائي ڪتابن جا دڪان هئا، جن ۾ شولداش ٿانورداس (پوکرداس جو ڀاءُ)، خوبچند اينڊ سنز پبلشرز اينڊ بڪ سيلرز، ٿاڌاسنگهه اينڊ سنز ۽ ٻيا شامل هئا.

اڄ اهي پراڻا ڪتاب ۽ رسالا رڳو تاريخي يادگار ناهن، پر اهي سنڌ جي علمي زندگيءَ جو قيمتي آرڪائيو آهن، جيڪي ٻڌائين ٿا ته ڪيئن هڪ سماج ڇپائيءَ جو استعمال بحث ڪرڻ، ياد رکڻ ۽ ثابت قدم رهڻ لاءِ ڪيو. اڄوڪي ڊجيٽل دور ۾، جتي توجهه جلد ختم ٿي وڃي ٿي، سنڌي پرنٽ ڪلچر جي تاريخ اسان کي ياد ڏياري ٿي ته جڏهن لفظن کي احتياط سان ڇپيو وڃي ۽ سوچي سمجهي پڙهيو وڃي، ته اهي هڪ قوم کي سخت ترين وقت مان به پار لڳائي سگهن ٿا.

_____________

ذوالفقار علي ڪلهوڙو “پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ڊولپمينٽ اڪنامڪس”، اسلام آباد ۾ اينٿروپولوجسٽ آهي. هن پاڪستان جي ثقافتي ورثي ۽ اينٿروپولوجي تي 17 ڪتاب لکيا آهن. کيس ٽوئٽر @kalhorozulfiqar تي فالو ڪري سگهجي ٿو يا zulfi04@hotmail.com تي رابطو ڪري سگهجي ٿو.