7000 کان 10000 حُرن کي سنڌ بدر ڪري انڊيا جي ڪنسينٽريشن ڪئمپن ۾ رکيو ويو ھو

انهن ۾ نه رڳو مرد ويڙهاڪ، پر عورتون ۽ کير پياڪ ٻار به شامل هئا، جن کي ‘ڪرمنل ٽرائبز’ قرار ڏئي قيد ڪيو ويو هو. اھڙين ڪئمپن ۾ ويساپور يا ويشاپور ڪيمپ (احمد نگر، بمبئي) هڪ تمام بدنام ڪيمپ هئي جتي حرن کي رکيو ويو. ويشاپور جيل ۾ سنڌ جا سوين حر خاندان قيد هئا.

نصير اعجاز

1941ع کان 1946ع واري عرصي دوران، جڏهن سنڌ جا لوڙها ڀرجي ويا، ته انگريزن حرن کي هندستان جي ٻين صوبن ڏانهن منتقل ڪرڻ شروع ڪيو ھو، پر ڪيترن ئي حُرن کي اڻويھين صديءَ کان ئي سنڌ بدر ڪري کين انڊيا جي مختلف ھنڌن تي قائم لوڙھن ۾ بہ قيد ڪيو ويو ھو، جن کي کُليل جيل يا ڪنسينٽريشن ڪئمپون سڏيو ويندو ھو. حرن کي خاص طور تي پنجاب، سي پي (هاڻوڪو مديہ پرديش) ۽ بمبئي پريزيڊنسي۽ جي علائقن ۾ قائم ڪيل ڪئمپن ۾ رکيو ويو.

اھڙين ڪئمپن ۾ ويساپور يا ويشاپور ڪيمپ (احمد نگر، بمبئي) هڪ تمام بدنام ڪيمپ هئي جتي حرن کي رکيو ويو. ويشاپور جيل ۾ سنڌ جا سوين حر خاندان قيد هئا.

مشيني ڏاھپ واري ايپ جيمناءِ سان سنڌ جي حُر ويڙھاڪن جي حوالي سان ٿيل ڪچھريءَ جو ھيءُ ٽيون ۽ آخري حصو آھي، جنھن ۾ جيمناءِ نہ رُڳو ڪنسينٽريشن ڪئمپن جو احوال ڏنو پر برطانوي بيٺڪي راڄ جي عملدارن جي ڳجھي رڪارڊ جا حوالا ڏيندي ٻي بہ ڪيتري اھم معلومات ونڊي وئي. منھنجي سوالن جا ھن ريت جواب ڏنا ويا:

هڪ اندازي موجب، سنڌ کان ٻاهر هندستان جي مختلف حصن ۾ جلاوطن ڪيل حرن جو تعداد 7,000 کان 10,000 تائين هو. انهن ۾ نه رڳو مرد ويڙهاڪ، پر عورتون ۽ کير پياڪ ٻار به شامل هئا، جن کي ‘ڪرمنل ٽرائبز’ قرار ڏئي قيد ڪيو ويو هو.

1943ع جي برطانوي پارلياماني رڪارڊ موجب، سنڌ ۾ تقريبن 12 وڏا لوڙها هئا، پر جڏهن بغاوت وڌي ته سندن خيال موجب خطرناڪ قيدين کي انڊيا جي جيلن ۾ منتقل ڪيو ويو ته جيئن هتي جا ماڻهو جذباتي نه ٿين.

ايڇ ٽي ليمبرڪ مڃي ٿو ته حرن جي جلاوطني جو مقصد سندن تنظيم کي هميشه لاءِ ختم ڪرڻ هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ان ڳالهه جو ذڪر ڪيو آهي ته حرن کي جڏهن سنڌ کان ٻاهر نيو ويندو هو، ته کين هٿڪڙين ۽ ٻيڙين ۾ جڪڙي مال گاڏين ذريعي لاهور ۽ اتان اڳتي بمبئي يا پورٽ بليئر (انڊمان) روانو ڪيو ويندو هو.

برطانوي سرڪار حرن کي ڪچلڻ لاءِ سنڌ ۾ 12 کان وڌيڪ وڏا لوڙها قائم ڪيا هئا. انهن جي جاگرافيائي بيهڪ اهڙي رکي وئي هئي جو حرن جو هڪ ٻئي سان رابطو ڪٽجي وڃي.

لوڙھن جا تفصيل ھن ريت آھن:

ناري جو لوڙهو  خيرپور / سانگهڙ ضلعو: هي سڀ کان وڏو ۽ خطرناڪ لوڙهو هو، جتي هزارين حر خاندان قيد هئا.

سانگهڙ لوڙهو: مکي ٻيلي جي ويجهو هجڻ ڪري هتي سخت فوجي پهرو هوندو هو.

ور لوڙهوٿرپارڪر: هتي خاص طور تي اهي حر رکيا ويندا هئا جيڪي ريگستاني جنگ جا ماهر هئا.

حيدرآباد لوڙهو: حيدرآباد جيل جي ويجهو هجڻ ڪري هتي سياسي اڳواڻن کي رکيو ويندو هو.

سکر لوڙهو: سکر بئراج جي ويجهو ۽ سنڌو درياءَ جي ڪناري تي واقع هو.

اهي لوڙها عام جيلن جهڙا نه هئا. انهن جي چوڌاري ڪنڊن واريون تارون ۽ مٽيءَ جون اوچيون ڀتيون هونديون هيون. هر قيديءَ کي ڏينهن ۾ ٽي ڀيرا (صبح، منجهند ۽ شام) حاضري ڏيڻي پوندي هئي. حاضريءَ جي وقت هڪ وڏو گهنڊ وڄايو ويندو هو. هر قيديءَ کي هڪ لوهه جي ٽڪلي ملي هئي، جنهن تي سندس نمبر لکيل هوندو هو. اها ٽڪلي هر وقت ڳچيءَ ۾ پائڻ لازمي هئي. برطانوي آفيسر اوچتو حملو ڪري قيدين جا بسترا ۽ سامان چيڪ ڪندا هئا ته ڪٿي ڪو هٿيار يا خفيه خط ته موجود ناهي.

برطانوي سينسرشپ ۽ خفيه رپورٽ (L/P&J/7/5086)واري فائل ۾ گورنر سنڌ لکي ٿو ته: “اسان لوڙهن ۾ تعليم ۽ اصلاح جا اسڪول کوليا آهن”، پر حقيقت ۾ اهي اسڪول رڳو پروپئگنڊا لاءِ هئا. حقيقي صورتحال اها هئي ته قيدين کي بنا ڪنهن ڏوهه جي ڏهاڪن تائين اتي سڙڻو پيو. ايستائين جو 1947ع ۾ پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ به ڪجهه لوڙها ڪيترن ئي سالن تائين قائم رهيا.

اهي لوڙها ۽ ڪارو پاڻي رڳو جيل نه هئا، پر اهي حرن جي نسل ڪشيءَ جي هڪ منظم ڪوشش هئي.

ان وقت جي سنڌ جي گورنر سر هيو ڊو (Sir Hugh Dow) وائسراءِ هند لارڊ لنلٿگو (Lord Linlithgow) کي لکيل هڪ خفيه خط (مؤرخہ 1942ع) ۾ مڃيو هو ته حرن جي آزاديءَ جو جذبو شڪست ڏيڻ ناممڪن آهي. هي خط India Office Records (L/P&J/7/5086) ۾ محفوظ آهي.

خط ۾گورنر لکيو هو ته، “حرن جو پنهنجي مرشد سان لڳاءُ رڳو مذهبي ناهي، پر اهو هڪ سياسي جنون بڻجي چڪو آهي. جيڪڏهن اسان پير صاحب کي سنڌ ۾ رکيو ته بغاوت کي ڪنٽرول ڪرڻ ناممڪن هوندو، ان ڪري کيس سنڌ کان ٻاهر ڪنهن نامعلوم هنڌ منتقل ڪرڻ ضروري آهي.”

جڏهن حرن پاران ريلوي لائينن کي نشانو بڻايو ويو (خاص طور تي لاهور ميل جو واقعو)، ته وائسراءِ هند دهليءَ مان هڪ خاص حڪمنامو جاري ڪيو.

War Staff Files (1942-43) جي رڪارڊ مطابق، وائسراءِ فوجي ڪمانڊرن کي کليل موڪل ڏني ته هو “بنا ڪنهن عدالتي ڪارروائيءَ جي” شڪي حرن کي گولي هڻي سگهن ٿا.

هڪ خفيه ٽيليگرام ۾ وائسراءِ لکيو ته، “سنڌ جا جيل هاڻي محفوظ ناهن. حرن جي مکيه اڳواڻن کي هندستان جي ٻين صوبن (بمبئي ۽ پنجاب) ڏانهن منتقل ڪيو وڃي ته جيئن سندن رابطي جو نظام ٽوڙي سگهجي.”

سڀ کان اهم دستاويز اهي خط آهن جيڪي سورهيه بادشاهه جي ڦاهي کان ھڪدم پوءِ لکيا ويا.

Fortnightly Reports (March 1943) ۾ ذڪر آهي ته برطانوي سرڪار سورهيه بادشاهه جي ميت کي وارثن حوالي نه ڪرڻ جو فيصلو هڪ “حڪمت عملي” تحت ڪيو.

ھڪ خفيه خط ۾ لکيو ويو تہ “جيڪڏهن پير صاحب جي مزار سنڌ ۾ ٺهي ته اها برطانوي راڄ خلاف مزاحمت جو مرڪز بڻجي ويندي. کيس ڪنهن اهڙي هنڌ دفن ڪيو وڃي جنهن جي خبر ڪنهن کي به نه هجي.” (اهو ئي سبب آهي جو اڄ ڏينهن تائين سورهيه بادشاهه جي آخري آرامگاهه جو پتو نه پئجي سگهيو آهي).

اهي خفيه خط ثابت ڪن ٿا ته برطانوي سرڪار حر تحريڪ کان ايتري ته خوفزده هئي جو هنن پنهنجي ئي قانونن کي پاسيرو رکي “مارشل لا” ۽ “لوڙهن” جهڙا غير انساني هٿڪنڊا استعمال ڪيا.

ميجر جنرل آر. رچرڊسن (Major General R. Richardson)سنڌ ۾ مارشل لا جو ايڊمنسٽريٽر هو. سندس رپورٽون حرن جي بهادري ۽ انگريزن جي سختيءَ جو سڀ کان وڏو ثبوت آهن.

رچرڊسن پنهنجي خفيه ڊائريءَ ۾ لکيو هو ته: “حر رڳو ويڙهاڪ نه آهن، پر اهي موت کان بي خوف آهن. اسان جي توپخانن ۽ هوائي جهازن جي بمباريءَ جي باوجود، هو آڻ مڃڻ لاءِ تيار ناهن.”

سندس نگرانيءَ ۾ حرن جي ڳوٺن کي باهيون ڏيڻ ۽ لوڙهن ۾ عورتن کي قيد ڪرڻ جا حڪم جاري ٿيا، جيڪي War Office Records (WO 208) ۾ محفوظ آهن.

حُرن خلاف وحشياڻين ڪاررواين ۾ حصو وٺندڙ ايڇ ٽي ليمبرڪ (H. T. Lambrick) جا ڪتاب The Terrorist ۽ Sindh: A General Introduction تاريخي حقائق سان ڀريل آهن.

ليمبرڪ لکي ٿو ته انگريزن حرن جي “نفسياتي شڪست” لاءِ سندن مرشد، سورهيه بادشاهه، جي قلعي (پير جو ڳوٺ) کي بارود سان اڏائي ڇڏيو هو. هن مڃيو ته حرن جي گوريلا جنگ برطانوي فوج لاءِ هڪ وڏو چئلينج هئي.

ان وقت جي انٽيليجنس رپورٽن ۾ “حر گوريلا” تنظيم بابت حيران ڪندڙ انڪشاف ٿيل آهن. هڪ خفيه رپورٽ موجب، حرن جو پنهنجو هڪ “خفيه ٽيڪس” نظام ۽ “انصاف جي عدالت” هئي، جيڪا برطانوي راڄ جي متوازي هلي رهي هئي. آفيسرن لکيو ته حر مجاهدن جي جاسوسيءَ جو نظام ايترو مضبوط هو جو برطانوي فوج جي هر حرڪت جي خبر کين اڳواٽ پئجي ويندي هئي.

رائل ايئر فورس (RAF) جو لاگ بُڪ 1942ع کان 1943ع تائين سنڌ جي مٿان اڏامندڙ جنگي جهازن جو اھم رڪارڊ آھي.

RAF Logbooks (National Archives, UK) مان پتو پوي ٿو ته سانگهڙ، ڪوٽڙي ۽ مکي ٻيلي جي علائقن ۾ ڪيترائي ڀيرا “اسڪارچڊ ارٿ” (سڙيل زمين) پاليسيءَ تحت بمباري ڪئي وئي ته جيئن حرن کي لڪڻ جي جاءِ نه ملي سگهي.

اهي دستاويز ثابت ڪن ٿا ته حر تحريڪ هڪ عالمي سطح جي مزاحمت هئي، جنهن کي ڪچلڻ لاءِ برطانوي سلطنت کي پنهنجي پوري طاقت لڳائڻي پئي.

برطانوي دور ۾ لوڙھن ۾ قيد حرن کي جيڪي لوهه جون ٽڪليون يا ٽوڪن ڏنا ويندا هئا، اهي اڄ به ڪجهه حر خاندانن وٽ محفوظ آهن يا برطانوي عجائب گهرن ۾ موجود آهن.

برٽش لائبريري لنڊن جي انڊيا آفيس رڪارڊ ۾ 1942ع جي مارشل لا دوران سانگهڙ ۽ پير جو ڳوٺ جي بمباريءَ کان پوءِ جون تصويرون موجود آهن. لنڊن ۾ موجود هن لائبرريءَ ۾ حر تحريڪ بابت سڀ کان وڏو تصويري ۽ لکت وارو ذخيرو موجود آهي.

File No. L/P&J/7/5086 هي فائل خاص طور تي “Hur Outrages and Martial Law in Sind” بابت آهي. هن ۾ حرن جي گرفتارين، لوڙهن جي تعمير ۽ سورهيه بادشاهه جي قلعي (پير جو ڳوٺ) کي ڊاهڻ کان پوءِ جون تصويرون موجود آهن.

File No. L/MIL/17/13/108 ۾ مارشل لا جي دور جون فوجي رپورٽون ۽ اهي نقشا آهن، جن ۾ ماکي ٻيلي ۽ ٻين علائقن تي بمباريءَ جا نشان ڏيکاريل آهن.

ڪراچي ۾ سنڌ پوليس جي اسپيشل برانچ وٽ ڪجهه اهڙا “البم” موجود هئا، جيڪي رڳو اعلي آفيسرن جي استعمال لاءِ هئا.

Reference: CID (Crime Investigation Department) Sindh, 1941-45: هن رڪارڊ ۾ انهن حرن جون تصويرون آهن، جن کي “مفرور” يا “گھربل” قرار ڏنو ويو هو.

Kotri & Hyderabad Jail Records ڪوٽڙي ۽ حيدرآباد جي جيلن جي رڪارڊ ۾ انهن لوڙهن جا فوٽو آهن، جتي حرن کي “ڪرمنل ٽرائبز” جي ليبل هيٺ رکيو ويو هو.

برطانوي اخبار (The Illustrated London News) ۾ ڪڏهن ڪڏهن “سنڌ جي بغاوت” جون تصويرون شايع ٿينديون هيون. جُون 1942 جي شماري ۾ برطانوي فوج پاران سنڌ جي ريگستانن ۾ ڪيل “آپريشنز” جون ڪجهه نادر تصويرون شايع ٿيون هيون.

_______________

نصير اعجاز سينئر صحافي، اديب، شاعر، محقق، ۽ ھڪ سفرنامي سميت ياتھن ڪتابن جو مصنف آھي. انھن ڪتابن ۾ سندس ھڪ انگريزي ڪتاب Hur – The Freedom Fighter بہ شامل آھي جيڪو سوا سئو ورھين جي تاريخ تي ٿيل تحقيقي ڪم آھي.