سنڌ جي وحدت ڪنھن بہ آئين، ھٿ ٺوڪئي ريفرنڊم ۽ اقتداري سياست کان مٿانھين آھي
سنڌ ۾ ايم ڪيوايم جي نفرت واري سياست جو هڪ ڊگهو پسمنظر موجود آهي. ماضيءَ ۾ الطاف حسين جي قيادت هيٺ اهڙا ڪيترائي بيان، نعرا ۽ تقريرون سامهون آيون، جن سنڌ جي شهري ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن وچ ۾ فاصلا وڌايا. مختلف دورن ۾ سخت ٻولي، طاقت جي اظهار ۽ هٿيارن سان لاڳاپيل سياسي حوالن ماحول کي وڌيڪ ڇڪتاڻ وارو بڻايو. ڇا الطاف حسين جي دور جون تقريرون ۽ سياسي حڪمت عمليون سنڌ جي گڏيل سماجي ماحول لاءِ هميشه سازگار رهيون؟ جيڪڏهن نه، ته پوءِ اڄ رڳو بلاول جي هڪ بيان تي ڪاوڙ جو اظهار ڪرڻ سان گڏ پنهنجي سياسي ماضيءَ بابت به سوالن جا جواب ڏيڻ گهرجن. خالد مقبول کي بہ سندس ھٿيار کڻڻ واري تقرير تي جواب ڏيڻ گھرجي. سنڌ جي ورهاست بابت بحث ۾ وفاقي حڪومت ۽ ٻين اقتداري حلقن جي ڪردار تي به سوال اٿن ٿا. جڏهن ملڪ ۾ معاشي بحران، بيروزگاري، مهانگائي، سياسي بي يقيني ۽ ادارن بابت عوامي بي اعتمادي موجود هجي، تڏهن صوبن جي نئين سر جوڙجڪ بابت بحث کي سياسي ماحول ۾ وڌيڪ ڇڪتاڻ پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪرڻ ڪنهن جي به حق ۾ ناهي. جيڪڏهن واقعي پاڪستان کي مضبوط وفاق بڻائڻو آهي ته صوبن کي ڪمزور ڪرڻ بدران انهن کي بااختيار بڻائڻو پوندو.

نسيم بخاري
سنڌ جي ورهاست جو بحث هڪ ڀيرو ٻيهر سياسي ميدان ۾ باهه وانگر پکڙجي ويو آهي. هڪ پاسي پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي چيئرمين بلاول ڀٽو زرداري سنڌ جي ورهاست خلاف سخت موقف اختيار ڪندي خبردار ڪري رهيو آهي ته جيڪڏهن سنڌ کي زبردستي ورهائڻ جي ڪوشش ڪئي وئي ته ڪراچي ۽ حيدرآباد سميت سنڌ جي شهرن ۾ رتوڇاڻ ٿي سگهي ٿي، ته ٻئي پاسي ايم ڪيو ايم جو خالد مقبول صديقي ان بيان کي ڌمڪي قرار ڏئي عدالتن کان پاڻمرادو نوٽيس وٺڻ جو مطالبو ڪري رهيو آهي.
بلاول 17 نومبر 2026ع تي ڪراچي پريس ڪلب ۾ ڳالهائيندي چيو ته سنڌ جي ورهاست جيڪڏهن زبردستي ڪئي وئي ته ان جا نتيجا انتهائي خطرناڪ ٿي سگهن ٿا. هن جو چوڻ هو ته سنڌ جي ماڻهن جي مرضيءَ کانسواءِ صوبي کي ورهائڻ سان سماج ۾ دشمني وڌندي، ماڻهو هٿيار کڻڻ تي مجبور ٿي سگهن ٿا ۽ رت وهڻ جو سلسلو ڪنهن هڪ واقعي تائين محدود نه رهندو. هن پنهنجي موقف جي وضاحت ڪندي اهو به چيو ته سندس ڳالهه ڌمڪي نه پر خطري جي نشاندهي آهي. 19 نومبر تي هڪ انٽرويوءَ ۾ به هن وضاحت ڪئي ته هو ڌمڪي ڏيڻ بدران خطري جي گهنٽي وڄائي رهيو آهي.
بلاول جي بيان تي تنقيد ڪرڻ جو حق هر سياسي جماعت ۽ هر شهريءَ کي حاصل آهي. ڪنهن به سياسي اڳواڻ جو بيان تنقيد کان مٿانهون نه هوندو آهي. پر تنقيد جو معيار به اهڙو هئڻ گهرجي، جيڪو سياسي دليل، تاريخي حقيقت ۽ جمهوري اصولن تي ٻڌل هجي. جيڪڏهن ڪنهن اڳواڻ جي ڳالهه سان اختلاف آهي ته ان جو جواب دليل سان ڏنو وڃي، نه ڪي اهڙي انداز ۾ جو سياسي ماحول وڌيڪ زهريلو بڻجي وڃي.
خالد مقبول صديقيءَ 19 نومبر تي اهو به چيو ته نون صوبن جو مطالبو رڳو سنڌ جي شهري علائقن تائين محدود نه رهيو آهي، پر ملڪ جي ٻين حصن ۾ به انتظامي نئين سر جوڙجڪ بابت بحث هلي رهيو آهي. سندس خيال ۾ آباديءَ جي واڌ ۽ انتظامي ضرورتن کي نظر ۾ رکندي نوان صوبا قائم ٿيڻ گهرجن.
هتي سوال پيدا ٿئي ٿو ته جيڪڏهن خالد مقبول دليل ۽ آئيني بحث جي ڳالهه ڪري ٿو ته پوءِ کيس اهو به ٻڌائڻ گهرجي ته سنڌ جي ماڻهن جي تاريخي، ثقافتي ۽ قومي سڃاڻپ کي نظرانداز ڪري رڳو آباديءَ جي انگن اکرن جي بنياد تي ڪنهن صوبي جي وحدت بابت فيصلو ڪيئن ڪري سگهجي ٿو؟ ڇا ڪنهن صوبي جي انتظامي ڪارڪردگيءَ ۾ ناڪاميءَ جو حل ان جي جاگرافيائي ورهاست ئي آهي؟ ۽ جيڪڏهن صوبن کي انتظامي يونٽ سمجهي ورهائڻ جو اصول اختيار ڪيو وڃي ته ڇا اهو اصول ملڪ جي هر صوبي، هر ٻوليءَ ۽ هر تاريخي سڃاڻپ تي ساڳي نموني لاڳو ٿيڻ گهرجي؟
سنڌ ۾ ايم ڪيوايم جي نفرت واري سياست جو هڪ ڊگهو پسمنظر موجود آهي. ماضيءَ ۾ الطاف حسين جي قيادت هيٺ اهڙا ڪيترائي بيان، نعرا ۽ تقريرون سامهون آيون، جن سنڌ جي شهري ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن وچ ۾ فاصلا وڌايا. مختلف دورن ۾ سخت ٻولي، طاقت جي اظهار ۽ هٿيارن سان لاڳاپيل سياسي حوالن ماحول کي وڌيڪ ڇڪتاڻ وارو بڻايو. ڇا الطاف حسين جي دور جون تقريرون ۽ سياسي حڪمت عمليون سنڌ جي گڏيل سماجي ماحول لاءِ هميشه سازگار رهيون؟ جيڪڏهن نه، ته پوءِ اڄ رڳو بلاول جي هڪ بيان تي ڪاوڙ جو اظهار ڪرڻ سان گڏ پنهنجي سياسي ماضيءَ بابت به سوالن جا جواب ڏيڻ گهرجن. خالد مقبول جي اھا تقيري بہ وڊيو جي سڪل ۾ رڪارڊ تي اھي جنھن ۾ ھن اردو ڳالھائيندڙ آباديءَ کي ھٿياربند ٿين جو سڏ ڏنو آھي. اھڙي ماڻھوءَ کي بلاول جي تنبيھ تي ردعمل ڏين جو ڪھڙو حق اھي؟
ساڳئي وقت پيپلز پارٽيءَ کي به اهو سمجهڻ گهرجي ته سنڌ جي وحدت جو دفاع رڳو جذباتي تقريرن سان نٿو ٿي سگهي. سنڌ ۾ ڏهاڪن کان حڪومت ڪندڙ جماعت تي اها ذميواري به لاڳو ٿئي ٿي ته اها ماڻهن کي بهتر حڪمراني، شفاف انتظام، تعليم، صحت، روزگار، پاڻي ۽ بنيادي سهولتون فراهم ڪري. گند ڪچري، پاڻيءَ جي کوٽ، ٽٽل رستن ۽ ناقص شهري نظام کي نظرانداز ڪري رڳو سنڌ جي وحدت جا نعرا هڻڻ سان عوام جا مسئلا حل نه ٿيندا. سنڌ جي وحدت جو مضبوط ترين دفاع اهو هوندو ته سنڌ جي هر شهر ۽ هر ڳوٺ کي برابريءَ سان حق ملن، وسيلن جي ورڇ منصفاڻي هجي ۽ ڪنهن به علائقي جي رهواسين کي اهو احساس نه ٿئي ته کين سياسي طور نظرانداز ڪيو پيو وڃي.
بلاول ڀٽو زرداريءَ پنهنجي تقرير ۾ سنڌ اسيمبليءَ جي انهن قراردادن جو حوالو پڻ ڏنو، جيڪي صوبي جي ورهاست خلاف منظور ڪيون ويون آهن. سندس موقف آهي ته سنڌ جي ماڻهن جي مرضيءَ کانسواءِ صوبي جي ورهاست جو سوال اٿارڻ عوام جي راءِ جي توهين آهي. هن اهو به چيو ته جيڪڏهن کيس پنهنجي جماعت کي سنڌ جي ورهاست جي حق ۾ ووٽ ڏيڻ جي هدايت ڪرڻي پئي ته سندس پنهنجي جماعت اندر به سخت ردعمل پيدا ٿيندو. ان بيان مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته پيپلز پارٽي پنهنجي سياسي ۽ چونڊيل نمائندن جي سطح تي سنڌ جي ورهاست خلاف مضبوط موقف رکڻ چاهي ٿي.
پر ان سان گڏ اهو سوال به اهم آهي ته سنڌ اسيمبليءَ جون قراردادون، آئين جي شقن ۽ وفاقي قانون سازيءَ جي عمل ۾ ڪهڙي حيثيت رکن ٿيون؟ جيڪڏهن ڪنهن صوبي جي حڪومت پنهنجي عوام کي سهولتون ڏيڻ ۾ ناڪام رهي ٿي ته ڇا ان ناڪاميءَ جو حل صوبي کي ورهائڻ آهي يا حڪومت کي جوابده بڻائڻ؟ سنڌ ۾ مڪاني حڪومتن کي حقيقي اختيار ڏيڻ، ضلعن ۽ ڊويزنن جي انتظامي صلاحيت وڌائڻ، مالي وسيلن جي شفاف ورڇ ۽ عوامي خدمتن جي نگرانيءَ جو نظام بهتر بڻائڻ سان ڪيترائي مسئلا حل ٿي سگهن ٿا. ڪنهن شهر کي وڌيڪ اختيار ڏيڻ لاءِ لازمي ناهي ته سڄي صوبي جي وحدت کي خطري ۾ وڌو وڃي.
سنڌ جي ورهاست بابت بحث ۾ وفاقي حڪومت ۽ ٻين اقتداري حلقن جي ڪردار تي به سوال اٿن ٿا. جڏهن ملڪ ۾ معاشي بحران، بيروزگاري، مهانگائي، سياسي بي يقيني ۽ ادارن بابت عوامي بي اعتمادي موجود هجي، تڏهن صوبن جي نئين سر جوڙجڪ بابت بحث کي سياسي ماحول ۾ وڌيڪ ڇڪتاڻ پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪرڻ ڪنهن جي به حق ۾ ناهي.
سنڌ جي وسيلن بابت بحث کي به نظرانداز نٿو ڪري سگهجي. پاڻي، گئس، تيل، بندرگاهن، سامونڊي پٽي ۽ ٻين قدرتي وسيلن جي ورڇ تي سنڌ جا خدشا پراڻا آهن. ارڙهين آئيني ترميم کانپوءِ صوبائي خودمختياريءَ جو تصور مضبوط ٿيو، پر ان تي مڪمل عملدرآمد بابت اڃا به شڪايتون موجود آهن. قومي مالياتي ايوارڊ، قدرتي وسيلن مان صوبن جي حصي ۽ وفاقي پاليسين تي اختلافن کي حل ڪرڻ کانسواءِ نون صوبن جو بحث شروع ڪرڻ سان اهو تاثر پيدا ٿي سگهي ٿو ته اصل مسئلن تان ڌيان هٽايو پيو وڃي. پاڪستان جي وفاقي وحدت جو بنياد ڪنهن هڪ صوبي جي وسيلن يا آباديءَ جي برتريءَ تي نه، پر سڀني صوبن جي برابري، آئيني حقن ۽ گڏيل اعتماد تي هجڻ گهرجي.
اهو به ياد رکڻ گهرجي ته سنڌ جي شهرن ۾ رهندڙ مهاجر برادري ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهن جي وچ ۾ رشتا رڳو سياسي پارٽين جي نعريبازيءَ سان ناهن ٺهيا. اهي رشتا گڏيل پاڙيسريءَ، روزگار، تعليم، واپار، ثقافت، دوستين ۽ نسلن جي گڏيل زندگيءَ مان پيدا ٿيا آهن. ڪراچيءَ جي گهٽين کان وٺي حيدرآباد جي پاڙن تائين ۽ ميرپورخاص کان سکر تائين مختلف ٻولين ۽ ثقافتن جا ماڻهو گڏ رهن ٿا. ڪنهن به سياسي جماعت کي اهو حق حاصل ناهي ته هو پنهنجي اقتدار يا سياسي مقبوليت لاءِ انهن ماڻهن وچ ۾ نفرت جا ٻج ڇٽي.
سنڌي ۽ اردو ڳالھائيندڙ آباديءَ وچ نسلي يا لساني دشمني پيدا ڪرڻ سڀني لاءِ نقصانڪار ٿيندو. سنڌ جي تاريخ ۾ مختلف دورن تي اهڙيون حالتون پيدا ٿيون، جن عام ماڻهن کي خوف، بي يقيني ۽ جاني نقصان ڏنو. هاڻي ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته ماضيءَ جي غلطين مان سبق سکجي ۽ ڪنهن به سياسي بحث کي ٻيهر اهڙي خطرناڪ موڙ تي نه آندو وڃي.
ايم ڪيو ايم کي پنهنجي سياست ۾ تشدد، ڌمڪين ۽ لساني ورهاست کان مڪمل طور پري رکڻو پوندو. ڪنهن به سياسي جماعت کي اهو حق ناهي ته هو سنڌ جي ڪنهن حصي جي ماڻهن کي ٻئي حصي جي ماڻهن جي مقابلي ۾ بيهاري.
تازي سياسي ڇڪتاڻ ۾ هڪ اهم اڳڀرائي اها به ٿي آهي ته متحده قومي موومينٽ 29 نومبر تي ڪراچيءَ جي شاهراهه فيصل تي رٿيل جلسي کي قانون ۽ امن امان بابت خدشن سبب ملتوي ڪرڻ جو اعلان ڪيو آهي. جماعت جي قيادت موجب نئين تاريخ بابت صلاح مشوري کانپوءِ فيصلو ڪيو ويندو. ان کان اڳ سنڌ ترقي پسند پارٽيءَ طرفان به ساڳئي ڏينهن احتجاجي سرگرميءَ جو اعلان سامهون آيو هو، جنهن سبب ٽڪراءَ جو خدشو پيدا ٿي سگهي پيو. جلسي جي ملتوي ٿيڻ کي سياسي ماحول ۾ ڇڪتاڻ گهٽائڻ لاءِ هڪ مناسب قدم سمجهڻ گهرجي. اختلافن جي باوجود ڪنهن به شهر جي امن کي داءَ تي نه لڳائڻ گهرجي.
اصل ڳالهه اها آهي ته سنڌ جي ورهاست بابت بحث کي سياسي پوائنٽ اسڪورنگ جو ذريعو نہ بنايو وڃي. سنڌ ڪنهن سياسي جماعت جي ذاتي ملڪيت ناهي، پر سنڌ جي ماڻهن جي گڏيل تاريخي امانت آهي.
جيڪڏهن واقعي پاڪستان کي مضبوط وفاق بڻائڻو آهي ته صوبن کي ڪمزور ڪرڻ بدران انهن کي بااختيار بڻائڻو پوندو. جيڪڏهن ڪراچيءَ جا مسئلا حل ڪرڻا آهن ته ڪراچيءَ کي بااختيار مڪاني حڪومت، مالي وسيلن ۽ جوابده انتظام جي ضرورت آهي. جيڪڏهن سنڌ جي ٻهراڙيءَ کي ترقي ڏيارڻي آهي ته اتي پاڻي، تعليم، صحت، روڊن ۽ روزگار تي خرچ ڪرڻو پوندو.
بلاول ڀٽو زرداريءَ جي بيان تي شور مچائيندڙن کي خالد مقبول صديقيءَ جي سياسي تاريخ ۽ ماضيءَ جي سخت بيانن کي به ياد رکڻ گهرجي، ۽ خالد مقبول صديقيءَ کي به اهو سمجهڻ گهرجي ته سنڌ جي ماڻهن جي تاريخي سڃاڻپ ۽ وحدت بابت خدشن کي رڳو جاگرافيائي يا انتظامي بحث چئي رد نٿو ڪري سگهجي. سڀني سياسي ڌرين کي پنهنجي زبان، پنهنجي تاريخ ۽ پنهنجي عمل جو حساب ڏيڻو پوندو. سنڌ کي ورهائڻ جي سياست بدران سنڌ کي سنوارڻ جي سياست ڪئي وڃي؛ نفرت بدران انصاف، ڌمڪين بدران دليل ۽ هٿيارن بدران آئين جي ٻولي اختيار ڪئي وڃي.
__________________

نسيم بخاري سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن شڪارپور برانچ جو لائيف ٽائيم ميمبر آهي. هو سنڌي ادبي سنگت شڪارپور برانچ جو چار ڀيرا سيڪريٽري رهي چڪو آهي. گذريل ٽيهه سالن کان سنڌي اخبارن ۽ رسالن ۾ باقاعدگي سان ڪالم لکي رهيو آهي. ماضيءَ ۾ هو ماهوار رسالي ”وک“ شڪارپور جو ايڊيٽر پڻ رهي چڪو آهي



