ٿر کان اسلام آباد تائين: سنڌ جي سرڪاري اسڪولن جي سائنسي ڪاميابي

اسلام آباد سائنس فيسٽيول 15 ۽ 16 آڪٽوبر 2026ع تي پاڪ-چائنا فرينڊشپ سينٽر، اسلام آباد ۾ منعقد ٿيو. سنڌ جي جن چئن سرڪاري اسڪولن شرڪت ڪئي، تن مان ٽن اسڪولن کي نمايان پوزيشنون مليون. انهن ۾ ٿرپارڪر جو گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول مالنھور وينا، حيدرآباد جو گورنمينٽ گرلز هاءِ اسڪول ٽنڊو مير غلام حسين ۽ عمرڪوٽ ضلعي جي ڪنري واري علائقي جو گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول طالب الموليٰ شامل آهن. چوٿين اسڪول جو تعلق ڪراچيءَ جي ملير ڪالوني سان ٻڌايو ويو آهي. هن ڪاميابيءَ جي اهميت ان ڪري به وڌي وڃي ٿي، جو سنڌ جي ڪيترن ئي ڏورانهن علائقن ۾ اڄ به پيئڻ جي صاف پاڻي، مناسب عمارتن، سائنس ليبارٽرين، جديد تدريسي سامان ۽ تجربيڪار استادن جون سهولتون اڻپوريون آهن. اهڙي صورتحال ۾ جيڪڏهن انهن علائقن جا شاگرد سائنس جي قومي مقابلي ۾ پنهنجو نالو روشن ڪن ٿا ته اها رڳو شاگردن جي ڪاميابي نه، پر انهن استادن جي محنت جو به اعتراف آهي، جيڪي محدود وسيلن باوجود ٻارن جي صلاحيتن کي اجاگر ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا.

نسيم بخاري

اسلام آباد سائنس فيسٽيول 2026ع جي نتيجن سنڌ جي تعليمي منظرنامي ۾ هڪ اهڙي اميد پيدا ڪئي آهي، جنهن کي نظرانداز ڪرڻ نه رڳو ناانصافي پر سرڪاري تعليم جي صلاحيتن کان منهن موڙڻ برابر آهي. ٿرپارڪر، حيدرآباد ۽ عمرڪوٽ جي سرڪاري اسڪولن جي شاگردن قومي سطح تي نمايان پوزيشنون حاصل ڪري اهو پيغام ڏنو آهي ته ذهانت، تخليقي صلاحيت ۽ سائنسي سوچ ڪنهن وڏي شهر، مهانگي اسڪول يا امير خاندان جي ميراث ناهي. مناسب موقعا، سٺي رهنمائي ۽ محنت جو ماحول ملي ته ڏورانهن علائقن جا ٻار به پنهنجي قابليت سان ملڪ جي وڏن تعليمي مرڪزن ۾ سڃاڻپ پيدا ڪري سگهن ٿا.

 اسلام آباد سائنس فيسٽيول 15 ۽ 16 آڪٽوبر 2026ع تي پاڪ-چائنا فرينڊشپ سينٽر، اسلام آباد ۾ منعقد ٿيو. سنڌ جي جن چئن سرڪاري اسڪولن شرڪت ڪئي، تن مان ٽن اسڪولن کي نمايان پوزيشنون مليون. انهن ۾ ٿرپارڪر جو گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول مالنھور وينا، حيدرآباد جو گورنمينٽ گرلز هاءِ اسڪول ٽنڊو مير غلام حسين ۽ عمرڪوٽ ضلعي جي ڪنري واري علائقي جو گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول طالب الموليٰ شامل آهن. چوٿين اسڪول جو تعلق ڪراچيءَ جي ملير ڪالوني سان ٻڌايو ويو آهي.

هن ڪاميابيءَ جي اهميت ان ڪري به وڌي وڃي ٿي، جو سنڌ جي ڪيترن ئي ڏورانهن علائقن ۾ اڄ به پيئڻ جي صاف پاڻي، مناسب عمارتن، سائنس ليبارٽرين، جديد تدريسي سامان ۽ تجربيڪار استادن جون سهولتون اڻپوريون آهن. اهڙي صورتحال ۾ جيڪڏهن انهن علائقن جا شاگرد سائنس جي قومي مقابلي ۾ پنهنجو نالو روشن ڪن ٿا ته اها رڳو شاگردن جي ڪاميابي نه، پر انهن استادن جي محنت جو به اعتراف آهي، جيڪي محدود وسيلن باوجود ٻارن جي صلاحيتن کي اجاگر ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا.

هتي اصل بحث اهو آهي ته ڇا اسان پنهنجي تعليمي پاليسين ۾ انهن صلاحيتن کي مستقل بنيادن تي هٿي ڏيڻ لاءِ تيار آهيون؟ جيڪڏهن ٿرپارڪر جو ڪو شاگرد سائنسي ميدان ۾ نمايان ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو ته ان جي ڪاميابيءَ کي رڳو هڪ ڏينهن جي خبر بڻائي وساري ڇڏڻ بدران ان اسڪول جي تدريسي حالتن جو جائزو وٺڻ گهرجي. معلوم ڪرڻ گهرجي ته شاگردن ڪهڙو سائنسي منصوبو تيار ڪيو، استادن ڪهڙي طريقي سان تربيت ڏني، کين ڪهڙا وسيلا مليا ۽ اهي تجربا ٻين سرڪاري اسڪولن تائين ڪيئن پهچائي سگهجن ٿا.

اسلام آباد سائنس فيسٽيول جي حوالي سان STREAM تعليم جو تصور به اهم آهي. هن اصطلاح ۾ عام طور سائنس، ٽيڪنالاجي، پڙهڻ، انجنيئرنگ، فنون ۽ رياضيءَ کي گڏيل تعليمي عمل جو حصو بڻايو وڃي ٿو. ان جو مقصد شاگردن کي رڳو ڪتابي ڄاڻ ياد ڪرائڻ بدران سوال ڪرڻ، مشاهدو ڪرڻ، تجربا ڪرڻ، مسئلن جا حل ڳولھڻ ۽ تخليقي انداز سان سوچڻ جي تربيت ڏيڻ آهي. البته سنڌ جي انهن اسڪولن ۾ استعمال ٿيندڙ مخصوص STREAM ماڊل بابت سرڪاري دستاويزن جي تصديق ٿيڻ گهرجي، جيئن ڪاميابيءَ کي ڪنهن پروگرام سان ڳنڍڻ وقت حقيقتن کان اڳتي نه وڌجي.

هن ڪاميابيءَ کي تازو ايم ڊي ڪيٽ، يعني ميڊيڪل ۽ ڊينٽل ڪاليجن ۾ داخلا واري امتحان، بابت ٿيندڙ سياسي بحث جي پسمنظر ۾ به ڏسي سگهجي ٿو. جڏهن سنڌ جي اندروني ضلعن ۽ سرڪاري اسڪولن جي شاگردن جا امتحاني نتيجا سامهون اچن ٿا ته انهن تي سوال اٿارڻ، اعتراض ڪرڻ يا جاچ جو مطالبو ڪرڻ پنهنجو پاڻ ۾ غلط ناهي. هر داخلا امتحان جي شفافيت، ميرٽ ۽ برابريءَ جي جاچ ٿيڻ گهرجي. پر اعتراضن جو بنياد مستند ثبوت هئڻ گهرجي، نه ڪي شاگرد جو تعلق ڪنهن مخصوص شهر، ٻولي، علائقي يا معاشي طبقي سان هجڻ.

جيڪڏهن ڪنهن شاگرد ٿر جي سخت موسمي حالتن ۾ تعليم حاصل ڪري اعليٰ نمبر کنيا آهن ته ان ڪاميابيءَ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ بدران سندس تياري، تعليمي پسمنظر ۽ امتحاني ڪارڪردگيءَ جو ثبوتن جي بنياد تي جائزو وٺڻ گهرجي. اهڙيءَ طرح جيڪڏهن ڪنهن امتحان ۾ بي ضابطگين جا حقيقي ثبوت موجود آهن ته انهن جي آزاداڻي جاچ ٿيڻ گهرجي. انصاف جو تقاضو ٻنهي حالتن ۾ هڪڙو ئي آهي: نه ڪنهن کي بنا ثبوت جي ڏوهاري سمجهجي، نه ڪنهن کي جاچ کان مٿانهون رکجي.

اسلام آباد جي سائنس فيسٽيول ۾ سنڌ جي اسڪولن جي ڪاميابي ۽ ايم ڊي ڪيٽ جي نتيجن جي وچ ۾ فرق سمجهڻ به ضروري آهي. سائنس فيسٽيول ۾ شاگردن جي تخليقي سوچ، سائنسي منصوبن ۽ عملي صلاحيتن کي پرکيو وڃي ٿو، جڏهن ته ايم ڊي ڪيٽ هڪ مخصوص امتحاني نظام تحت طبي تعليم ۾ داخلا لاءِ اميدوارن جي ڄاڻ ۽ ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺي ٿو. ٻنهي جا معيار الڳ آهن. تنهنڪري سائنس فيسٽيول ۾ ڪاميابي ايم ڊي ڪيٽ بابت ٿيندڙ هر اعتراض جي پاڻمرادو ترديد نٿي ڪري، جيئن ايم ڊي ڪيٽ تي ڪنهن تڪرار سبب سائنس فيسٽيول ۾ حاصل ڪيل ڪاميابين کي به رد نٿو ڪري سگهجي.

ان هوندي به هن ڪاميابيءَ مان هڪ وڏو سماجي ۽ تعليمي سبق ضرور ملي ٿو. سنڌ جي سرڪاري اسڪولن بابت عام طور تي مايوسيءَ جو اظهار ڪيو وڃي ٿو، پر جيڪڏهن انهن اسڪولن جي شاگردن کي قومي سطح تي پنهنجي صلاحيت ڏيکارڻ جو موقعو ملي ٿو ته پوءِ سموري سرڪاري تعليم کي ناڪام قرار ڏيڻ واري روئي تي  به ٻيهر سوچڻ گهرجي. ادارن ۾ خاميون آهن ته انهن جي نشاندهي ٿيڻ گهرجي، استادن جي غيرحاضري يا سهولتن جي کوٽ آهي ته انهن کي درست ڪرڻ گهرجي، ۽ انتظامي نااهلي آهي ته ان جو احتساب ٿيڻ گهرجي. پر انهن سمورين خامين جي موجودگيءَ باوجود سٺي ڪارڪردگي ڏيکاريندڙ شاگردن ۽ استادن جي حوصلا شڪني نه ٿيڻ گهرجي.

سنڌ حڪومت، اسڪول ايجوڪيشن کاتي ۽ لاڳاپيل تعليمي ادارن کي گهرجي ته فيسٽيول ۾ ڪامياب ٿيندڙ اسڪولن جي مڪمل ڪارڪردگيءَ جا تفصيل عام ڪن. شاگردن جا نالا، سائنسي منصوبن جا موضوع، انعامن ۽ پوزيشنن جا صحيح تفصيل، ججن جا معيار ۽ اسڪولن جي تياريءَ بابت معلومات سامهون آندي وڃي. انهن اسڪولن جي استادن ۽ شاگردن جي پذيرائي ڪئي وڃي ۽ کين وڌيڪ تربيت، جديد ليبارٽرين ۽ سائنسي تجربن جا وسيلا فراهم ڪيا وڃن. ساڳئي وقت سنڌ جي ٻين سرڪاري اسڪولن ۾ به اهڙا موقعا پيدا ڪيا وڃن ته جيئن سائنسي تعليم چند نمايان ادارن تائين محدود نه رهي.

ميڊيا ۽ سياسي جماعتن لاءِ به هي هڪ سوچڻ جو موقعو آهي. تعليمي معاملن تي تنقيد ڪرڻ جمهوري حق آهي، پر اها تنقيد ثبوتن، اصولن ۽ هڪجهڙن معيارن تي ٻڌل هجڻ گهرجي. ڪنهن علائقي جي شاگردن جي ڪاميابيءَ کي قبول ڪرڻ ۽ ڪنهن ٻئي علائقي جي شاگردن جي ڪارڪردگيءَ بابت شفاف جاچ جو مطالبو ڪرڻ هڪ ٻئي جا مخالف عمل ناهن. اصل مسئلو تڏهن پيدا ٿئي ٿو، جڏهن ميرٽ کي پنهنجي پسند جي نتيجي سان مشروط ڪيو وڃي ۽ ڪنهن ٻئي جي ڪاميابيءَ کي رڳو ان جي علائقائي يا سماجي سڃاڻپ سبب شڪ جي نظر سان ڏٺو وڃي.

ٿرپارڪر جي مالنھور وينا کان حيدرآباد ۽ ڪنري تائين پهتل انهن شاگردن جي ڪاميابي سنڌ لاءِ اميد جو پيغام آهي. اها ڪاميابي ٻڌائي ٿي ته ٻارن ۾ صلاحيتن جي کوٽ ناهي؛ ضرورت انهن کي مناسب ماحول، وسيلا، رهنمائي ۽ اڳتي وڌڻ جا موقعا ڏيڻ جي آهي. جيڪڏهن اهڙين ڪاميابين کي مستقل پاليسيءَ جو حصو بڻايو وڃي ته سنڌ جا سرڪاري اسڪول رڳو قومي مقابلن ۾ انعام حاصل ڪرڻ تائين محدود نه رهندا، پر مستقبل جي سائنسدانن، انجنيئرن، ڊاڪٽرن ۽ محققن جي تياريءَ جا مرڪز بڻجي سگهن ٿا.

ڪنهن به سماج جي ترقيءَ جو اندازو رڳو ان جي وڏين عمارتن، مهانگن اسڪولن ۽ شهري سهولتن مان نه، پر ان ڳالهه مان لڳائڻ گهرجي ته اهو پنهنجي ڏورانهن علائقن جي ٻارن کي ڪيترا موقعا فراهم ڪري ٿو. اسلام آباد ۾ سنڌ جي سرڪاري اسڪولن جي شاگردن جي ڪاميابيءَ کي سياسي جهيڙي جو موضوع بڻائڻ بدران ان کي تعليمي اصلاح، وسيلن جي منصفاڻي ورڇ ۽ سائنسي سوچ جي واڌاري لاءِ استعمال ڪرڻ گهرجي. ڇو ته جڏهن ٿر جي مٽيءَ مان اڀرندڙ ٻار سائنس جي ميدان ۾ پنهنجي قابليت ڏيکارين ٿا ته اها رڳو انهن جي ذاتي ڪاميابي نه، پر سڄي سنڌ جي تعليمي مستقبل لاءِ هڪ روشن امڪان بڻجي وڃي ٿي.

_____________

نسيم بخاري سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن شڪارپور برانچ جو لائيف ٽائيم ميمبر آهي. هو سنڌي ادبي سنگت شڪارپور برانچ جو چار ڀيرا سيڪريٽري رهي چڪو آهي. گذريل ٽيهه سالن کان سنڌي اخبارن ۽ رسالن ۾ باقاعدگي سان ڪالم لکي رهيو آهي. ماضيءَ ۾ هو ماهوار رسالي ”وک“  شڪارپور جو ايڊيٽر پڻ رهي چڪو آهي