استاد بخاريءَ جي عظمت جو اصل راز سندس شاعريءَ جو عوامي روح ۾ سمائجي وڃڻ آهي. هن شعر کي زندگيءَ کان ڌار ڪري ڪنهن بند ڪمري ۾ قيد نه ڪيو، پر زندگيءَ جي رستن، ڳوٺن جي گهٽين، پورهيت جي پگهر، مظلوم جي اکين، محبت ڪندڙ دلين ۽ محروم ماڻهن جي خواهشن مان پنهنجي اظهار جا رنگ چونڊيا. سندس شاعريءَ ۾ سنڌ جي مٽيءَ جي مهڪ، ماڻهن جي مزاج جي سڃاڻپ ۽ ڌرتيءَ سان محبت جي اهڙي خوشبوء موجود آهي، جيڪا پڙهندڙ کي رڳو متاثر نه ٿي ڪري، پر اندر ۾ لهي وڃي ٿي.
حڪيم پريم چاندواڻي
ڪجهه شاعر لفظن سان شعر تخليق ڪندا آهن، ڪجهه احساسن کي اظهار ڏيندا آهن، پر ڪي اهڙا به هوندا آهن، جيڪي پنهنجي شاعريءَ ۾ پوري قوم جي دل جي ڌڙڪن، اکين جي آلاڻ، چپن جي مرڪ ۽ ضمير جي آواز کي سمائي ڇڏيندا آهن. اهڙا شاعر ڪتابن جي صفحن تائين محدود ناهن رهندا، پر ماڻهن جي سوچ، ٻوليءَ، مزاج ۽ اجتماعي شعور جو حصو بڻجي ويندا آهن. سنڌ جي اهڙن ئي امر ۽ عظيم شاعرن ۾ استاد بخاريءَ جو نالو نهايت احترام، محبت ۽ عقيدت سان ورتو وڃي ٿو. سندس شاعري رڳو ادبي اظهار نه، پر عوامي احساسن جي اهڙي ترجماني آهي، جنهن کيس ماڻهن جي دلين ۾ مستقل جاءِ عطا ڪئي.
استاد بخاريءَ جي عظمت جو اصل راز سندس شاعريءَ جو عوامي روح ۾ سمائجي وڃڻ آهي. هن شعر کي زندگيءَ کان ڌار ڪري ڪنهن بند ڪمري ۾ قيد نه ڪيو، پر زندگيءَ جي رستن، ڳوٺن جي گهٽين، پورهيت جي پگهر، مظلوم جي اکين، محبت ڪندڙ دلين ۽ محروم ماڻهن جي خواهشن مان پنهنجي اظهار جا رنگ چونڊيا. سندس شاعريءَ ۾ سنڌ جي مٽيءَ جي مهڪ، ماڻهن جي مزاج جي سڃاڻپ ۽ ڌرتيءَ سان محبت جي اهڙي خوشبوء موجود آهي، جيڪا پڙهندڙ کي رڳو متاثر نه ٿي ڪري، پر اندر ۾ لهي وڃي ٿي.
شاعر جي سڃاڻپ رڳو سندس لفظن جي خوبصورتيءَ سان نه ٿيندي آهي؛ سندس سڃاڻپ ان ڳالهه سان به ٿيندي آهي ته سندس لفظ ڪيئن دل مان نڪرن ٿا ۽ ڪهڙين دلين تائين پهچن ٿا. استاد بخاريءَ جي شاعريءَ ۾ عوامي زندگيءَ جو جيڪو سچ موجود آهي، اهو سندس مقبوليت جو اهم سبب آهي. هن ماڻهن جي جذبن کي اهڙي ٻولي ڏني، جيڪا سندن پنهنجي محسوس ٿيندي هئي. سندس شاعري ٻڌندڙ کي ائين لڳندي آهي، ڄڻ ڪنهن سندس دل اندر لڪل ڳالهه کي زبان ڏئي ڇڏي هجي. اها ئي ڪنهن شاعر جي وڏي ڪاميابي اها آهي ته سندس شعر پڙهندڙ جي ذاتي احساسن مان نڪري اجتماعي آواز بڻجي وڃي.
استاد بخاريءَ کي عوامي دلين جو شاعر چوڻ رڳو محبت جو اظهار ناهي، پر سندس فني ۽ فڪري مقام جو اعتراف پڻ آهي. عوامي شاعريءَ جو مطلب اهو هرگز ناهي ته شاعريءَ ۾ فڪر جي گهرائي يا فني نفاست گهٽ هجي. اصل ڪمال ته اهو آهي ته خيال جي بلنديءَ کي اهڙي ٻوليءَ ۾ بيان ڪجي، جيڪا عام ماڻهوءَ جي سمجهه ۾ به اچي ۽ علم و ادب سان لاڳاپيل ماڻهوءَ جي فڪري اڃ به ختم نه ڪري. استاد بخاريءَ جي شاعريءَ ۾ اها خوبي نمايان نظر اچي ٿي. سندس لفظن ۾ سادگيءَ جي دلڪشي، اظهار جي رواني ۽ احساس جي اثرائتي قوت گڏجي اهڙو ادبي جهان اڏين ٿا، جنهن ۾ عام ماڻهو پنهنجي زندگيءَ جي تصوير ڏسي ٿو.
شاعر جڏهن پنهنجي دؤر جي ماڻهن جي خوشين ۽ ڏکن کي سمجهي ٿو، تڏهن سندس تخليق وقت جي حدن کان مٿي اڀرڻ لڳي ٿي. استاد بخاريءَ جي شاعريءَ ۾ به پنهنجي سماج جي احساسن سان اهڙي وابستگي نظر اچي ٿي. سندس شعرن ۾ محبت جي نرمي به ملي ٿي ته زندگيءَ جي سختين جو احساس به؛ اميد جي روشني به آهي ته محرومين جو ادراڪ به. سندس شاعريءَ کي عوام جي ويجهو آڻيندڙ عنصر اهو آهي ته ان ۾ انساني جذبن جي سچائي موجود آهي. هو زندگيءَ جي انهن حقيقتن کي شاعراڻي انداز ۾ پيش ڪري ٿو، جيڪي هر دؤر ۾ انسان جي دل کي ڇهنديون رهن ٿيون.
سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ انهن شاعرن جو ڪردار انتهائي اهم آهي، جن ٻوليءَ کي رڳو اظهار جو وسيلو نه، پر محبت، سڃاڻپ ۽ اجتماعي شعور جو ذريعو بڻايو. استاد بخاريءَ پنهنجي شاعريءَ وسيلي سنڌي ٻوليءَ جي اظهار جي قوت کي عوامي سطح تي وڌيڪ مقبول بڻائڻ ۾ اهم حصو ادا ڪيو. سندس شاعريءَ جي مقبوليت اهو ثابت ڪري ٿي ته جڏهن ٻوليءَ ۾ ماڻهن جي زندگي ڳالهائي ٿي، تڏهن اها ٻولي ماڻهن جي دلين ۾ پنهنجو گهر ٺاهي وٺي ٿي. اهڙي شاعر جي تخليق پنهنجي وقت جي ادبي سرحدن کان اڳتي وڌي سماجي ۽ ثقافتي ورثي جو حصو بڻجي وڃي ٿي.
استاد بخاريءَ جي شخصيت جو هڪ اهم حوالو سندس استاد هئڻ وارو تعارف پڻ آهي. استاد رڳو علم منتقل ڪندڙ شخص نه، پر سوچ کي جاڳائڻ، سوال ڪرڻ جو حوصلو پيدا ڪرڻ ۽ انسان کي پنهنجي صلاحيتن کان آگاهه ڪرڻ وارو ڪردار آهي. استاد بخاريءَ جي نالي سان جڙيل لفظ ”استاد“ ۽ سندس شاعريءَ جي عوامي مقبوليت گڏجي هڪ اهڙي علامت جو روپ اختيار ڪن ٿا، جنهن ۾ علم، احساس ۽ اظهار جو امتزاج نظر اچي ٿو. سندس شاعريءَ مان اهو سبق ملي ٿو ته لفظن جي اصل قوت تڏهن ظاهر ٿيندي آهي، جڏهن اهي انسان جي شعور کي ڇهن ۽ سندس اندر ۾ ڪا مثبت تبديلي آڻين.
اسان جي سماج ۾ اڪثر ادبي شخصيتن کي سندن حياتيءَ ۾ مڪمل مڃتا ڏيڻ بدران، سندن وفات کان پوءِ ياد ڪرڻ جي روايت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ڪنهن شاعر جي تصوير لڳائڻ، سندس نالي تي تقريبون منعقد ڪرڻ ۽ ورسي ملهائڻ پنهنجي جاءِ تي اهم عمل آهن، پر ڪنهن ادبي شخصيت سان حقيقي محبت جي تقاضا ان کان وڌيڪ آهي. سندس تخليق کي پڙهڻ، سمجهڻ، نئين نسل تائين پهچائڻ ۽ سندس فڪر کي زندگيءَ سان ڳنڍڻ ئي اصل خراجِ عقيدت آهي. استاد بخاريءَ جهڙي مقبول شاعر جي حوالي سان اسان جي ذميواري آهي ته سندس شاعريءَ کي رڳو يادگيرين جو حصو نه بڻايون، پر مطالعي، تحقيق ۽ ادبي گفتگوءَ جو زنده موضوع بڻايون.
سنڌ جي تعليمي ۽ ثقافتي ادارن کي گهرجي ته سنڌي شاعريءَ جي اهم شخصيتن تي معياري تحقيق جي حوصلا افزائي ڪن. استاد بخاريءَ جي شاعريءَ جي فني خوبين، فڪري پهلوئن، ٻوليءَ جي استعمال، عوامي مقبوليت ۽ سماجي اثرن تي سنجيده مطالعو ٿيڻ گهرجي. سندس ڪلام کي نئين نسل تائين پهچائڻ لاءِ معياري ڇاپا، آڊيو رڪارڊنگ، ڊجيٽل ذخيرا ۽ تشريحي مواد تيار ڪرڻ وقت جي ضرورت آهي. اهڙي ڪم سان نه رڳو هڪ شاعر جي ادبي ورثي جي حفاظت ٿيندي، پر سنڌي ٻوليءَ سان نئين نسل جي وابستگي پڻ مضبوط ٿيندي.
ادب جي دنيا ۾ مقبوليت ۽ عظمت جا معيار مختلف ٿي سگهن ٿا، پر جڏهن ڪنهن شاعر جا لفظ ماڻهن جي روزمره احساسن جو حصو بڻجي وڃن، سندس شعر محفلن ۾ پڙهيا وڃن، سندس خيال دلين ۾ جاءِ والارين ۽ سندس نالو ٻوليءَ جي محبت سان ورتو وڃي، تڏهن سندس عوامي حيثيت هڪ مضبوط حقيقت بڻجي وڃي ٿي. استاد بخاريءَ جي ادبي اهميت کي سمجهڻ لاءِ اهو ضروري آهي ته کيس رڳو هڪ مقبول شاعر طور نه، پر سنڌي ٻوليءَ جي اظهار، عوامي احساسن ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي هڪ اهم آواز طور به ڏٺو وڃي.
وقت ڪيترن ئي نالن کي پنهنجي وسارڻ واري ڌنڌ ۾ لڪائي ڇڏيندو آهي، پر جن شاعرن جي تخليق ماڻهن جي دلين سان ڳنڍيل هوندي آهي، تن جي لفظن جو سفر جاري رهندو آهي. نسل بدلجندا آهن، حالتون تبديل ٿينديون آهن، زندگيءَ جا مسئلا نوان روپ اختيار ڪندا آهن، پر محبت، خودداري، انسانيت، محرومي ۽ اميد جهڙا احساس هميشه زنده رهندا آهن. اهي ئي احساس شاعريءَ کي هر دؤر ۾ نئين معنيٰ عطا ڪندا آهن.
استاد بخاريءَ جو ذڪر به ان ئي تسلسل سان جڙيل آهي. سندس شاعريءَ جي مقبوليت سنڌ جي عوامي ادبي ذوق، ٻوليءَ سان محبت ۽ احساس جي سچائيءَ جي هڪ اهم شاهدي آهي. هو انهن شاعرن مان آهي، جن جي نالي سان عوامي محبت جو حوالو جڙيل آهي ۽ جن جي تخليق کي سمجهڻ لاءِ رڳو ادبي اصطلاحن بدران ماڻهن جي دلين ۾ لهڻو پوي ٿو.
حقيقت اها آهي ته شاعر جي حياتي سندس جسماني وجود تائين محدود ناهي هوندي؛ سندس حقيقي حياتي سندس لفظن، خيالن ۽ پڙهندڙن جي دلين ۾ جاري رهندي آهي. استاد بخاريءَ جي ادبي ورثي کي زنده رکڻ جو بهترين طريقو اهو آهي ته سندس شاعريءَ کي پڙهيو وڃي، ان تي سوچيو وڃي ۽ ان جي فڪري ۽ فني خوبين کي ايمانداريءَ سان پرکيو وڃي.
استاد بخاري عوامي دلين تي راڄ ڪندڙ شاعر ان ڪري آهي، جو سندس شاعريءَ ۾ رڳو شاعر جو آواز نه، پر ماڻهن جي احساسن جي گونج ٻڌڻ ۾ اچي ٿي. اهڙي شاعر جي عظمت ڪنهن هڪ خطاب، ڪنهن هڪ تقريب يا ڪنهن هڪ دؤر جي واکاڻ جي محتاج ناهي؛ سندس اصل مڃتا انهن دلين ۾ آهي، جتي سندس لفظ محبت، شعور ۽ سڃاڻپ سان گڏ زنده رهن ٿا. استاد بخاريء جي فني فڪري پختگي ۽ خيالي اڏام تمام بهترين ۽ لاجواب آهي.
________
حڪيم پريم چاندواڻي شاعر ۽ ڪالم نگار آھي. ھُُو ڏوڪري شھر ۾ رھي ٿو.
