خودڪشي صرف ھڪ فرد جو مسئلو ناهي پر اهو اسان جي پوري سماجي نظام لاءِ هڪ خطري جي گھنٽي آهي. جڏهن انسان ذهني، سماجي يا معاشي دٻاءُ جي شديد اونداهين ۾ ڦاٿل ھوندو آهي ته کيس اميد جي ڪا روشني نظر نه ايندي آهي. اسان کي خاموشيءَ جي ديوارن کي ڊاهي زندگين کي بچائڻ جو عزم ڪرڻو پوندو. پاڪستان ۾ آپگھات جي انگن اکرن جي کوٽ سبب قومي نظام جوڙڻ جي ضرورت آھي.
خودڪشيءَ جي روڪٿام جو عالمي ڏينهن — 10 سيپٽمبر
ڊاڪٽر جَئپال ڇاٻڙيا
هر سال 10 سيپٽمبر خودڪشيءَ جي روڪٿام جي عالمي ڏينهن طور ملهايو ويندو آهي. هن ڏينهن جو مقصد دنيا ۾ خودڪشيءَ جي وڌندڙ مسئلي بابت شعور پيدا ڪرڻ ۽ ماڻهن کي اهو احساس ڏيارڻ آهي ته خودڪشي کي روڪڻ ممڪن آهي.
عالمي صحت واري اداري (WHO) موجب دنيا ۾ هر سال 7 لک کان وڌيڪ ماڻهو خودڪشي سبب فوت ٿين ٿا. خودڪشي خاص طور تي نوجوانن لاءِ هڪ سنگين عالمي صحت جو مسئلو بڻجي چڪي آهي.
هن سال جو پيغام اهو آهي ته خودڪشي بابت اسان جي سوچ ۽ گفتگو کي تبديل ڪرڻ گهرجي ۽ خاموشيءَ بدران ڳالهه ٻولهه شروع ڪرڻ گهرجي.
خودڪشي ڇا آهي؟
خودڪشي ڪنهن انسان جو ڄاڻي واڻي پنهنجي زندگي ختم ڪرڻ جو عمل آهي، پر ان کي صرف هڪ فرد جو ذاتي فيصلو سمجهڻ درست ناهي.
اڪثر خودڪشيءَ جي پويان ڪيترائي سبب گڏيل طور تي ڪم ڪندا آهن، جن ۾ ذهني دٻاءُ، ڊپريشن، خانداني مسئلا، گهريلو تشدد، غربت، بيروزگاري، قرض، بيماري، سماجي اڪيلائي، تعليمي دٻاءُ ۽ مستقبل بابت مايوسي شامل ٿي سگهن ٿا.
ان ڪري خودڪشي صرف صحت جو مسئلو ناهي، پر اهو هڪ سماجي، معاشي ۽ عوامي صحت جو مسئلو پڻ آهي.
نفسياتي سبب
ڊپريشن، شديد ذهني دٻاءُ، پريشاني، نشي جا مسئلا، صدمو، اڪيلائي ۽ زندگيءَ ۾ مسلسل ناڪامين جو احساس انسان کي اندروني طور ڪمزور ڪري سگهي ٿو.
ڪڏهن ڪڏهن ماڻهو ڪنهن اوچتي بحران، خانداني مسئلي، محبت جي ناڪامي، روزگار وڃائڻ يا مالي نقصان سبب اهڙي ذهني حالت ۾ پهچي وڃي ٿو جتي کيس پنهنجي مسئلي جو ڪو حل نظر نٿو اچي.
اسان کي اهڙي ماڻهوءَ کي تنقيد يا طعنن بدران ٻڌڻ، سمجهڻ ۽ مدد ڪرڻ گهرجي.
ذهني بيماري بابت سماجي بدنامي پڻ هڪ وڏو مسئلو آهي. ڪيترائي ماڻهو ڊاڪٽر يا نفسيات جي ماهر وٽ وڃڻ کان ڊڄن ٿا ته ماڻهو کين ”پاڳل“ سمجهندا.
اھا سوچ تبديل ڪرڻ ضروري آهي.
سماجي سبب
خانداني تڪرار، گهريلو تشدد، جبري شادي، ننڍي عمر جي شادي، عورتن سان ناانصافي، سماجي اڪيلائي، امتيازي رويو ۽ معاشري جو دٻاءُ به خودڪشي جي خطري ۾ اضافو ڪري سگهي ٿو.
اسان کي اهڙو معاشرو ٺاهڻو پوندو جتي ڪنهن شخص جو پنهنجي ذهني تڪليف بابت ڳالهائڻ شرمندگي نه پر همت سمجهيو وڃي.
معاشي سبب
غربت، بيروزگاري، قرض، ڪاروباري نقصان، مهانگائي، خوراڪ جي کوٽ ۽ خاندان جون معاشي ذميواريون انسان تي شديد ذهني دٻاءُ وجهي سگهن ٿيون.
خاص طور تي سنڌ جي ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ ڏڪار، پاڻي جي کوٽ، فصلن جي تباهي، مال مويشي جو نقصان ۽ روزگار جا محدود موقعا ماڻهن جي زندگيءَ کي وڌيڪ ڏکيو بڻائين ٿا.
تنهن ڪري خودڪشيءَ جي روڪٿام لاءِ صرف صحت کاتي کي ذميوار قرار ڏيڻ ڪافي ناهي. صحت، تعليم، زراعت، سماجي ڀلائي، روزگار ۽ مقامي حڪومتن کي گڏجي ڪم ڪرڻو پوندو.
پاڪستان ۾ صورتحال
پاڪستان ۾ خودڪشي بابت مڪمل ۽ قابلِ اعتماد قومي انگ اکر موجود نه هجڻ پاڻ هڪ وڏو مسئلو آهي.
سماجي بدنامي، خاندانن پاران واقعا لڪائڻ، موت جي رجسٽريشن جو ڪمزور نظام ۽ مختلف ڪيسن جي غلط درجابندي سبب اصل تعداد شايد موجود انگن کان گهڻو وڌيڪ هجي.
ان ڪري پاڪستان ۾ هڪ قومي Suicide Surveillance System قائم ڪرڻ جي ضرورت آهي، جنهن ذريعي خودڪشي ۽ خودڪشي جي ڪوششن بابت صحيح انگ اکر گڏ ڪيا وڃن.
صحيح انگن اکرن کان سواءِ حڪومت اثرائتي پاليسي نٿي ٺاهي سگهي.
سنڌ ۽ خاص طور ٿرپارڪر
سنڌ ۾ ٿرپارڪر خودڪشيءَ جي مسئلي جي حوالي سان خاص ڌيان جو مستحق آهي.
رپورٽ ٿيل پوليس انگن اکرن موجب 2022ع ۾ ٿرپارڪر ۾ 129 خودڪشيءَ جا واقعا رپورٽ ٿيا، جڏهن ته 2021ع ۾ 121 واقعا رپورٽ ٿيا هئا. 2022ع جي رپورٽ ٿيل ڪيسن ۾ 70 عورتون ۽ 59 مرد شامل هئا.
رپورٽن ۾ خانداني مسئلن، گهريلو تشدد، غربت، سماجي دٻاءُ ۽ ٻين مسئلن کي اهم سببن طور بيان ڪيو ويو آهي.
ٿرپارڪر ۾ اڳوڻين تحقيقن ۽ رپورٽن ۾ ڏڪار، غربت، زراعت ۽ مال مويشي جي نقصان، معاشي پريشاني ۽ ذهني صحت بابت گهٽ شعور کي پڻ اهم عنصر قرار ڏنو ويو آهي.
هي صورتحال سنڌ حڪومت لاءِ هڪ سنگين خبرداري آهي.
ٿرپارڪر جهڙي وسيع ضلعي ۾ ذهني صحت جون سهولتون، نفسيات جا ماهر ۽ counselling جون خدمتون تمام محدود هجڻ انتهائي ڳڻتي جوڳي ڳالهه آهي.
سنڌ حڪومت کي ڇا ڪرڻ گهرجي؟
سنڌ حڪومت کي خودڪشيءَ جي روڪٿام کي صرف 10 سيپٽمبر جي هڪ ڏينهن تائين محدود نه رکڻ گهرجي، پر ان لاءِ مستقل ۽ جامع پروگرام شروع ڪرڻ گهرجي.
سفارشون:
1. ٿرپارڪر لاءِ خصوصي Suicide Prevention Program شروع ڪيو وڃي.
2. هر تعلقي ۽ وڏي صحت مرڪز تي Mental Health Counselling جي سهولت فراهم ڪئي وڃي.
3. نفسيات جي ماهرن، Clinical Psychologists ۽ Counsellors جون مقرريون ڪيون وڃن.
4. چوويھ ڪلاڪ Mental Health ۽ Suicide Prevention Helpline قائم ڪئي وڃي.
5. اسڪولن ۽ ڪاليجن ۾ شاگردن لاءِ Mental Health ۽ Emotional Wellbeing پروگرام شروع ڪيا وڃن.
6. گهريلو تشدد، جبري شادين ۽ ننڍي عمر جي شادين خلاف سخت ۽ مؤثر قدم کنيا وڃن.
7. ٿرپارڪر ۾ غربت، بيروزگاري، پاڻي جي کوٽ، ڏڪار ۽ خوراڪ جي مسئلن کي Suicide Prevention Policy جو حصو بڻايو وڃي.
8. خودڪشي ۽ Suicide Attempts بابت صحيح ۽ شفاف صوبائي ڊيٽا سسٽم قائم ڪيو وڃي.
9. خطرناڪ زرعي زهر ۽ ٻين انتهائي خطرناڪ شين تائين غير ضروري رسائي کي محدود ۽ محفوظ بڻايو وڃي.
10. ميڊيا کي خودڪشي جي واقعن جي ذميواراڻي رپورٽنگ ڪرڻ گهرجي ۽ سنسني خيزي کان پاسو ڪرڻ گهرجي.
11. استادن، ڊاڪٽرن، مذهبي اڳواڻن، سماجي ڪارڪنن ۽ ڪميونٽي اڳواڻن کي خودڪشي جي خطري جون نشانيون سڃاڻڻ ۽ متاثر ماڻهن کي مناسب مدد تائين پهچائڻ جي تربيت ڏني وڃي.
12. سنڌ حڪومت هر سال Suicide Prevention بابت پنهنجي ڪارڪردگي ۽ انگ اکر عوام آڏو پيش ڪري.
خودڪشي ڪندڙ انسان کي صرف الزام ڏيڻ يا ڪمزور چوڻ مسئلي جو حل ناهي. گهڻو ڪري اهو انسان پنهنجي زندگي نه، پر پنهنجي ناقابلِ برداشت تڪليف جو خاتمو چاهي ٿو.
جيڪڏهن اسان وقت سر سندس ڳالهه ٻڌون، کيس اڪيلو نه ڇڏيون، خاندان ۽ سماج جي مدد فراهم ڪريون ۽ ضرورت پوڻ تي نفسيات جي ماهر تائين پهچايون ته ڪيترين ئي قيمتي زندگين کي بچائي سگهجي ٿو.
اسان کي خاموشي کي گفتگو ۾، شرمندگي کي همدردي ۾، نااميدي کي اميد ۾ ۽ بي وسي کي مدد ۾ تبديل ڪرڻو پوندو.
ٿرپارڪر جي ماڻهن کي به پاڪستان جي هر شهري وانگر صحت، عزت، ذهني سڪون، معاشي تحفظ ۽ زندگيءَ جو حق حاصل آهي.
10 سيپٽمبر تي صرف ڏينهن نه ملهايون، پر عملي قدم کڻون.
خودڪشي روڪي سگهجي ٿي.
هڪ زندگي بچائڻ، هڪ خاندان بچائڻ برابر آهي.
___________
ڊاڪٽر جَئپال ڇاٻڙيا، ڪنوينر ڪميٽي اگينسٽ هيومن رائيٽس وائوليشن، پاڪستان تحريڪِ انصاف، سنڌ
