گيھيمل ڄانجي مل کلناڻي هڪ اهڙو عظيم ۽ جفاڪش سنڌي تعليمي ماهر هو، جنهن ورهاڱي جي سڀ کان ڏکئي ۽ نراشا واري دور ۾ به سنڌي ٻارن جي تعليمي تسلسل کي ٽٽڻ نه ڏنو. 1935ع ۾ ڪراچيءَ کان شروع ٿيل سندس تعليمي جدوجهد بمبئيءَ جي پناھگير ڪئمپن تائين پکڙجي برادريءَ لاءِ هڪ روشن مستقبل ۽ علمي ورثو بڻجي وئي.
جينتي ارجنداس ٺڪر “مٺي”
گيھيمل ڄانجي مل کلناڻي هڪ سچو سنڌي تعليمي ماهر ۽ ادارا جوڙيندڙ انسان هو، جنهن تعليم جي ميدان ۾ پنهنجي خدمتن جي شروعات ورهاڱي کان اڳ سنڌ مان ڪئي ۽ بمئبي (ممبئي) ۾ سنڌي برادريءَ جي تاريخ جي سڀ کان ڏکئي دور ۾ پڻ پنهنجو اهو جاکوڙي سفر جاري رکيو.
گيھيمل ڄانجي مل کلناڻي 1893ع ۾ ساھتي شھر ڀريا، ضلع نوابشاهه (هاڻوڪي نوشهرو فيروز)، سنڌ ۾ پيدا ٿيو. هو بنيادي طور تي پيشي جي لحاظ کان هڪ استاد هو جنھن پنهنجي سموري زندگي تعليم، علمي نظم و ضبط ۽ شاگردن جي اخلاقي تربيت لاءِ وقف ڪري ڇڏي.
1935ع ۾، گيھيمل کلناڻيءَ ڪراچيءَ ۾ هڪ هاءِ اسڪول قائم ڪيو. جلد ئي هن اداري معياري تعليم جي ڪري وڏي ناماچاري حاصل ڪئي ۽ پنهنجن ٻارن لاءِ سٺي تعليم چاهيندڙ خاندانن جي پسند بڻجي ويو.
سندس تعليمي فلسفي جو مقصد صرف امتحانن جا نتيجا حاصل ڪرڻ نه هو. سندس مڃڻ هو ته تعليم جو مقصد شاگردن جو ڪردار، سچائي ۽ ايمانداري جي اڏاوت ڪرڻ پڻ هئڻ گهرجي. هُو هڪ سادي ۽ اصول پسند انسان طور ياد ڪيو ويندو آهي، جنهن ڪڏهن به انهن قدرن تي سمجھوتو نه ڪيو.
1947ع ۾ ننڍي کنڊ جي ورهاڱي لکين ماڻهن کي بي گهر ڪري ڇڏيو، جن ۾ سنڌي خاندان به شامل هئا، جن پنهنجي اباڻي ڌرتي ڇڏي هندستان جي مختلف حصن ۾ پناهه ورتي. ان دوران ڪيترن ئي ٻارن جي تعليم متاثر ٿي وئي.
گيھيمل کلناڻي بمبئيءَ لڏي ويو، پر هن پنهنجي زندگيءَ جو مقصد ڇڏڻ کان انڪار ڪيو. نومبر 1947ع ۾، ورهاڱي جي صرف چند مهينن کانپوءِ، هن بمبئيءَ ۾ به ساڳئي نالي سان بوري بندر وٽ (جنهن کي ان وقت وڪٽوريا ٽرمينس جي نالي سان سڃاتو ويندو هو) هڪ مسواڙ جي جاءِ ۾ پنهنجو اسڪول ٻيهر شروع ڪيو.
اھو اسڪول مختلف ڪئمپن ۽ بستين ۾ رهندڙ ٻارن لاءِ وڏي سهولت بڻجي ويو. شاگرد لوڪل ٽرينن ذريعي سفر ڪري اسڪول پهچي سگهندا هئا، جنهن ڪري ان ڏکئي وقت ۾ جڏهن نوان آيل سنڌي خاندان زنده رهڻ ۽ نئين سسٽم ۾ آباد ٿيڻ لاءِ جاکوڙي رهيا هئا، تعليم تائين رسائي ھنن لاءِ آسان بڻجي وئي.
اسڪول ۾ داخلا تمام گهڻو وڌي وئي. ان ڪري 1948ع ۾، کلناڻيءَ ويسٽرن ريلوي جي دادر ريلوي اسٽيشن جي ويجهو هڪ ٻي شاخ کولي.
هن پنهنجي سنڌ واري پراڻي اسڪول وانگر هتي به اعلي تعليمي معيار کي برقرار رکيو. برادريءَ جي رڪارڊ مطابق، اسڪول جو ميٽرڪ جو نتيجو اڪثر 90 کان کان 95 سيڪڙو تائين رهندو هو، جيڪو اسڪول جي بھترين تعليمي معيار کي ظاهر ڪري ٿو.
ان طرح، اهڙي وقت ۾ جڏهن بي گهر ٿيل خاندانن جو سمورو ڌيان نئين سر آباد ٿيڻ ۽ روزگار تي هو، گيھيمل کلناڻي ڀرپور ڪوشش ڪري رهيو هو ته نئين نسل جي تعليم جو نقصان نه ٿئي.
پنهنجي تعليمي مقصد کي هڪ مستقل ادارتي بنياد ڏيڻ لاءِ، هن ڪي. جي. کلناڻي ٽرسٽ جو بنياد وڌو. ان ٽرسٽ جي آڌار ئي اسڪول مسواڙ جي بلڊنگ مان نڪري موري روڊ، ماهيم وٽ پنهنجي ذاتي بلڊنگ ۾ منتقل ٿيو، جيڪوجيٺي ٻائي ڪالونيءَ جي ويجهو هو جيڪو سنڌين جو هڪ اهم رهائشي علائقو هو.
اها ٽرسٽ چيمبور ۾ ساڌو واسواڻي هاءِ اسڪول قائم ڪرڻ سان پڻ وابسته ھئي، جتي پڻ سنڌين جي وڏي آبادي رهندڙ هئي. انهن ادارن جي ذريعي، کلناڻي صاحب جو تعليمي ڪم هڪ فرد جي ذاتي ڪوشش مان بدلجي هڪ ادارتي ورثو بڻجي ويو.
گيھيمل کلناڻيءَ جي تعليمي فلسفي جو سڀ کان نمايان پاسو ٻارن جي اخلاقي ۽ شخصي ترقي بابت سندس فڪر هو. سندس چوڻ هو ته ايمانداري ۽ سچائي بنيادي قدر آهن. هن هڪ نئون طريقيڪار پڻ شروع ڪيو، جنهن تحت هو باقاعدگيءَ سان والدين سان ملندو هو، تہ جيئن ٻارن جي جسماني ۽ ذهني ترقيءَ بابت معلومات ۽ سندن خيال حاصل ڪري سگهجن. سندس طريقيڪار ۾ هيٺيون شيون شامل هيون:
علمي تعليم + اخلاقي ڪردار + والدين جي شموليت + نظم ضبط + سماجي ذميواري.
هُو هڪ تمام مذهبي ۽ خدا ترس انسان طور به ياد ڪيو ويندو آهي، جنهن سادو جيوڻ، اعلي سوچ (Simple Living, High Thinking) واري اصول جي ترجماني ڪئي.
گيھيمل کلناڻيءَ جي ڪم جي اهميت ان وقت وڌيڪ واضح ٿئي ٿي جڏهن اسين 1947–48ع وارين حالتن کي ڏسون ٿا.
نئين بي گهر ٿيل سنڌي برادري پنهنجي ڌرتي، گهر، ڪاروبار ۽ ادارا وڃائي چڪي هئي. اهي ٻار جيڪي سنڌ ۾ پڙهي رهيا هئا، سي اوچتو پاڻ کي اڻڄاتل ماحول ۾ ڏسڻ لڳا. بمبئي پهچڻ جي ڪجهه مهينن اندر ئي اسڪول ٻيهر شروع ڪرڻ واري کلناڻي صاحب جي فيصلي ان ڏکئي وقت ۾ تعليمي تسلسل قائم رکيو. هن جي ادارن ان ڳالهه کي يقيني بڻايو ته بي گهر ٿيڻ سان سنڌي ٻارن جو هڪ ٻيو تعليمي سال ضايع نه ٿئي. ان ڪري سندس ڪارنامو صرف هڪ اسڪول جي بانيءَ تائين محدود نه هو. هو انهن سنڌي تعليمي ماهرن مان هو، جن ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي برادريءَ جي تعليمي ڍانچي کي نئين سر تعمير ڪرڻ ۾ تاريخي ڪردار ادا ڪيو.
گيھيمل ڄانجي مل کلناڻي ڊسمبر 1957ع ۾ وفات ڪري ويو. سندس وفات کان پوءِ، سندس ڀائٽي سيتلداس بالائي ڪي. جي. کلناڻي ٽرسٽ جي اسڪولن جو انتظام سنڀاليو ۽ کلناڻي صاحب جي قائم ڪيل تعليمي ورثي کي جاري رکيو. سندس نالي سان وابسته ادارا ممبئيءَ جي تعليمي نقشي جو هڪ اهم حصو بڻجي ويا ۽ ايندڙ نسلن جي خدمت ڪندا رهيا.
گيھيمل ڄانجي مل کلناڻي جي زندگي سنڌي تعليم جي تاريخ جو هڪ شاندار باب آهي: هڪ اهڙو استاد جنهن 1935ع ۾ ڪراچيءَ ۾ پنهنجي تعليمي مقصد جو بنياد وڌو، نومبر 1947ع ۾ بمبئيءَ ۾ ان کي ٻيهر اڏيو، 1948ع ۾ دادر تائين وسعت ڏني، ۽ ڪي. جي. کلناڻي ٽرسٽ ذريعي ان جي مسلسل جاري رهڻ لاءِ ادارتي بنياد رکيا.
سندس ڪهاڻي بنيادي طور تي تعليم، همت، اخلاقي ڪردار ۽ برادريءَ جي خدمت جي ڪهاڻي آهي. جنهن وقت سنڌي برادري ورهاڱي کان پوءِ پنهنجي زندگي نئين سر جوڙي رهي هئي، هن ان ڳالهه کي يقيني بڻايو ته برادريءَ جا ٻار پڙهندا رهن، وڌندا رهن ۽ پنهنجي مستقبل لاءِ تيار ٿين.
_______
جينتي ارجنداس ٺڪر “مٺي” ھڪ محقق، ليکڪ ۽ سماجي ورڪر آھي
انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي، گانڌيڌام انڊيا جي ٿورن سان
(انگريزيءَ مان ترجمو: جيمناءِ. ايڊيٽنگ: نصير اعجاز)
