مُوراساڪي شِڪيبو (Murasaki Shikibu) جپاني ۽ عالمي ادب جي تاريخ جي انهن ليکڪائن مان هڪ آهي، جنهن ڏهين ۽ يارهين صديءَ جي سخت سماجي پابندين جي باوجود پنهنجي غيرمعمولي ڏاهپ ۽ قلم جي زور تي ادب کي هڪ نئون تاريخي موڙ ڏنو. جپان جي “هيئان دور” ۾ لکيل سندس شاهڪار ناول “دي ٽيل آف جينجي” (The Tale of Genji) کي دنيا جو پهريون مڪمل ۽ وڏو ناول تسليم ڪيو وڃي ٿو. عورتن لاءِ علم جا در بند هجڻ جي باوجود چوريءَ چيني ڪلاسيڪل ادب سکڻ کان وٺي شاهي درٻار جي پيچيده سياست ۽ ذاتي صدمن کي پنهنجي تحريرن ۾ سموئڻ تائين، موراساڪيءَ جي زندگي اڻٿڪ جدوجهد ۽ تخليقي صلاحيتن جو اُھڃاڻ آهي.
موراساڪي شِڪيبو (Murasaki Shikibu) جپاني ادب جي تاريخ جي سڀ کان اهم، بااثر ۽ يادگار عورت ليکڪائن مان هڪ آهي. کيس ڏھين-يارهين صديءَ (تقريباً 973ع کان 1014ع) دوران جپان جي “هيئان دور” (Heian Period) ۾ لکيل سندس شاهڪار ناول “دي ٽيل آف جينجي” (The Tale of Genji / Genji Monogatari) جي ڪري سڄي دنيا ۾ سڃاتو وڃي ٿو. هن ناول کي دنيا جو پهريون مڪمل ۽ وڏو ناول تسليم ڪيو ويندو آهي. موراساڪي شِڪيبو جو اصل نالو تاريخ ۾ محفوظ ناهي رهيو، ڇاڪاڻ ته قديم جپان ۾ درٻاري عورتن جا اصل نالا اڪثر ظاهري طور لکيا نہ ويندا هئا. “موراساڪي” سندس ناول جي هڪ ڪردار جي نالي تان پيو، جڏهن ته “شِڪيبو” سندس والد جي درٻاري عهدي (وزارتِ رسم و رواج) ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هوءَ جپان جي بااثر فوجي خاندان فيوجيوارا (Fujiwara clan) جي هڪ علم دوست ۽ ادبي شاخ مان ھئي. سندس والد، فيوجيوارا نو تاميتوڪي، هڪ ناميارو عالم ۽ شاعر هو.
ان دور ۾ عورتن کي صرف جپاني خط (Kana) سکڻ جي اجازت هئي، جڏهن ته چيني ٻولي ۽ شاعري پڙهڻ مردن جو حق سمجهيو ويندو هو. پر موراساڪيءَ پنهنجي ڀاءُ سان گڏ ويهي چيني ڪلاسيڪي ادب ۽ شاعريءَ جي ڳوڙھي ڄاڻ حاصل ڪئي، جنهن سندس ادبي ذهانت کي وڌايو. سندس شادي پنهنجي عمر کان وڏي درٻاري ’فيوجيوارا نو نوبوتاڪا‘ سان ٿي، جنهن مان کيس هڪ ڌيءَ ٿي. پنهنجي مڙس جي اوچتي وفات کان پوءِ، هوءَ بالڪل اڪيلي ٿي پئي ۽ پنهنجي غم کي مٽائڻ لاءِ لکڻ ڏانهن مائل ٿي. مڙس جي وفات کان پوءِ، سندس ادبي قابليت کي ڏسندي کيس ملڪه شوشي (Empress Shōshi) جي خدمت ۽ صحبت لاءِ شاهي درٻار ۾ گهرايو ويو. درٻار جي ان رنگين، پيچيده ۽ سياسي ماحول موراساڪيءَ کي انسانن جي نفسيات، درٻاري سازشن، عورتن جي مسئلن، ۽ محبت جي نازڪ معاملن کي ويجهڙائيءَ کان ڏسڻ جو موقعو ڏنو. اهو ئي تجربو سندس ادبي تخليقن جو بنياد بنجي اڳتي آيو.
موراساڪي شِڪيبو جي قلم جا ٻه پائيدار اثر عالمي ادب تي چٽا آهن. پهريون، “جينجي جي ڪهاڻي” (The Tale of Genji) جيڪو سندس حقيقي شاهڪار آهي، جنهن ۾ 54 باب ۽ سوين ڪردار آهن. ان جو مرڪزي موضوع شهزادي ھيڪارو جينجي (Hikaru Genji) جي زندگي، سندس عشقيه داستانن، درٻاري لاهن چاڙهن ۽ ڏکين رشتن جي گرد گھمي ٿو. فن ۽ اثر جي لحاظ کان هي ناول صرف هڪ آکاڻي ناهي، بلڪه ان ۾ انھيءَ وقت جي جپاني سماج، فلسفي، ٻڌ مت جي اثرن، ۽ انساني جذبن جي پيچيدگين جو تفصيلي ۽ نفسياتي تجزيو آهي. عالمي ادبي اهميت جي حوالي سان، مغربي ناقدن مطابق هيءُ ناول يورپي ناولن جي شروعات کان ڪيتريون ئي صديون اڳ لکيو ويو هو، ان ڪري کيس دنيا جي پهرين ناول جي حيثيت حاصل آهي. ٻيو اهم ڪارنامو “موراساڪي شِڪيبو جي ڊائري” (The Diary of Lady Murasaki) آهي، جنهن ۾ 1008ع کان 1010ع تائين شاهي درٻار جي واقعن، ملڪه جي ٻارن جي پيدائش ۽ درٻاري عورتن جي باهمي رقابتن جا تفصيل لکيل آهن. هي ڪتاب هيئان دور جي تاريخي ۽ سماجي حالت کي سمجهڻ لاءِ هڪ قيمتي ذريعو آهي.
موراساڪيءَ جي لکڻين جي بنيادي خوبي مونو نو اواري (Mono no aware) جو فلسفو آهي. مونو نو اواري جپاني ادب جو اهو مفهوم آهي، جنهن جو مطلب آهي “شين جي عارضي هجڻ يا انهن جي فنا ٿيڻ تي محسوس ٿيندڙ مٺو غم”. سندس تحريرن ۾ وقت جي گذرڻ، باغن جا گل ڪُومائجڻ، ۽ محبت جي عارضي ھجڻ جو ذڪر نهايت خوبصورت ۽ اداس لڙڪن سان ملي ٿو. سندس ٻولي سينگاريل، لطيف ۽ شاعراڻي هئي. موراساڪي شِڪيبو تقريباً 1014ع ڌاري هن دنيا مان رخصت ٿي وئي، پر سندس اثر اڄ به قائم آهي. جپان ۾ کيس قومي فخر تسليم ڪيو وڃي ٿو ۽ سندس تصوير جپاني ڪرنسي نوٽ تي پڻ شايع ٿي چڪي آهي. سندس لکيل “دي ٽيل آف جينجي” دنيا جي سوين ٻولين ۾ ترجمو ٿي چڪو آهي ۽ اڄ به ادب، علمِ نفسيات ۽ تاريخ جي شاگردن لاءِ مطالعي جو هڪ بهترين شاهڪار آهي. موراساڪيءَ ثابت ڪيو ته هڪ عورت محدود ۽ پابند ماحول ۾ رهندي به پنهنجي مشاهدي ۽ قلم جي زور تي هڪ اهڙي تخليق ڏئي سگهي ٿي، جيڪا صدين کان پوءِ به باقي رهندي.
موراساڪي شڪيبو جي زندگيءَ مان هڪ نهايت دلچسپ ۽ پنهنجي دور جي لحاظ کان انقلابي واقعو سندس ننڍپڻ جو آهي، جنهن سندس ايندڙ پوري ادبي سفر جو بنياد رکيو. ان واقعي کي “غلط جينڊر (جنس) ۾ پيدا ٿيڻ واري حسرت” واري واقعي جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ان دور (هيئان دور) جي جپاني سماج ۾ سخت قانون هئا؛ عورتن لاءِ صرف بنيادي جاپاني خط (Kana) سکڻ ۽ شاعري لکڻ جي اجازت هئي، جڏهن ته چيني ڪلاسيڪل ادب، تاريخ ۽ فلسفو پڙهڻ صرف مردن (درٻارين ۽ سياسي اڳواڻن) جو حق سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ ته اها سرڪاري ۽ علمي ٻولي هئي. موراساڪيءَ جو والد “فوجيوارا نو تاميتوڪي” پنهنجي پٽ (موراساڪيءَ جي ڀاءُ) کي گھريلو استاد ذريعي مشهور چيني ڪلاسيڪل ڪتاب (جهڙوڪ سُما چيان جي تاريخ) سيکاريندو هو. موراساڪي پنهنجي ڀاءُ سان گڏ ڪمري جي هڪ ڪنڊ ۾ خاموشيءَ سان ويهي اهي سبق ٻڌندي هئي.
ان سڄي عمل ۾ هڪ حيران ڪندڙ موڙ تڏهن آيو جڏهن موراساڪيءَ جي ذهانت ۽ ياداشت ايڏي ته تيز ثابت ٿي جو سندس ڀاءُ پنهنجا سبق ياد ڪرڻ ۾ منجهي پوندو هو، پر موراساڪي ڪنڊ ۾ ويهي ويهي پوريءَ چيني ٻوليءَ جي گرامر، ڏکين اکرن ۽ تاريخي واقعن کي ياد ڪري وٺندي هئي. جڏهن سندس والد ڀاءُ جي سُستيءَ کان تنگ ٿي امتحان ورتو، ته موراساڪيءَ اڳتي وڌي اهي ڏکيا چيني لفظ ۽ شعر بلڪل روانيءَ سان پڙهي ٻڌايا. سندس والد سندس ان غيرمعمولي ذهن ۽ ڏاهپ کي ڏسي حيران رهجي ويو ۽ ڊگھو ساھ کڻندي چيائين: “افسوس! منهنجي نياڻي ڪاش تون هڪ پٽ ٿي پيدا ٿين ها… تون منهنجي خاندان جو نالو روشن ڪرين ها.”
اهو واقعو ادبي تاريخ لاءِ هڪ نهايت اهم موڙ ثابت ٿيو، جنهن کي “چوريءَ جو علم” پڻ چئي سگهجي ٿو. پنهنجي والد جي انهيءَ ڳالھ کان پوءِ، موراساڪيءَ کي پنهنجي چيني ٻوليءَ جي مهارت کي لڪائڻو پيو. هوءَ درٻار ۾ ظاهر ڪندي هئي ته کيس چيني اکر پڙهڻ نٿا اچن، پر اندر ئي اندر هوءَ ان جي وڏي عالم بڻجي چڪي هئي. جيڪڏهن موراساڪيءَ اهو درٻاري علم، چيني هسٽري ۽ فلسفو “چوريءَ” نہ سکيا هجن ها، ته هوءَ “دي ٽيل آف جينجي” جهڙو عظيم شاهڪار ڪڏهن به لکي نہ سگهي ها. ان ننڍڙي واقعي ثابت ڪيو ته ڏاهپ ۽ علم ڪنهن خاص جينڊر (مرد يا عورت) جي جاگير ناهي هوندي.
موراساڪي شڪيبو جي حياتيءَ ۾ ڪجهه ٻيا به اهڙا واقعا ۽ مشاهدا ٿيا، جن سندس سوچ، شخصيت ۽ ادبي شاهڪارن تي ڏاڍا گهرا اثر ڇڏيا. انهن مان پهريون اهم واقعو سندس مڙس جي اوچتي وفات ۽ ادبي سفر جي شروعات هئي. موراساڪيءَ جي شادي پنهنجي کان عمر ۾ وڏي، پر هڪ مهذب ۽ پڙهيل لکيل درٻاري فوجيوارا نو نوبوتاڪا سان ٿي هئي. انهن جي شادي واري حياتي ڏاڍي خوشگوار گذري رهي هئي ۽ کين هڪ ڌيءُ (ڪينشي) به هئي. پر شاديءَ کان صرف ٻه سال پوءِ (تقريباً 1001ع ۾)، هڪ وبائي مرض پکڙجڻ ڪري سندس مڙس وفات ڪري ويو. ان واقعي موراساڪيءَ کي اونهي صدمي ۽ اڪيلائيءَ ۾ ٻوڙي ڇڏيو. هوءَ غم مٽائڻ ۽ دل کي ريجھائڻ لاءِ قلم کڻڻ تي مجبور ٿي. ان ئي غم جي ڏينهن ۾ هن پنهنجي پهرين تحرير ”دي ٽيل آف جينجي“ جا شروعاتي باب لکڻ شروع ڪيا.
ٻيو واقعو ملڪه جي درٻار ۾ ڳجھي نموني چيني ٻولي پڙهائڻ سان تعلق رکي ٿو. جڏهن موراساڪيءَ جي لکڻين جو معاملو هيئان درٻار تائين پهتو، ته طاقتور سياستدان فوجيوارا نو ميچيناگا کيس پنهنجي ڌيءُ، نوجوان ملڪه شوشي (Empress Shōshi) جي درٻار ۾ استاد ۽ صحبتي مقرر ڪيو. ان دور ۾ شاهي درٻار جي عورتن لاءِ پنهنجي علم يا چيني ٻوليءَ جي واقفيت کي ظاهر ڪرڻ خراب سمجهيو ويندو هو. ملڪه شوشي پنهنجي ڏاهپ کي وڌائڻ لاءِ چيني شاعري پڙهڻ چاهيندي هئي. موراساڪيءَ ان ڳالهه کي نهايت ڳجھو رکي، درٻار جي ٻين عورتن جي نظرن کان بچائي، ملڪه کي چيني ڪلاسيڪل ادب پڙهائڻ شروع ڪيو. هن پنهنجي ڊائريءَ ۾ به لکيو ته هوءَ ۽ ملڪه درٻار جا در بند ڪري، چوريءَ چيني گرامر ۽ شاعري جو مطالعو ڪنديون هيون.
ٽيون واقعو ٻين ادبي عورتن سان مقابلي جو هو. موراساڪي جي دور ۾ هڪ ٻي مشهور ادبي عورت سي شو ناگون (Sei Shōnagon) به شاهي درٻار ۾ موجود هئي، جنهن مشهور ڪتاب “دي پلو بڪ” (The Pillow Book) لکيو هو. سي شو ناگون ڏاڍي چست، حاضر جواب ۽ پنهنجي علم جي نمائش ڪندڙ عورت هئي، جڏهن ته موراساڪي هڪ سنجيده، خاموش طبع ۽ گهري سوچ رکندڙ شخصيت هئي. موراساڪيءَ پنهنجي ڊائريءَ ۾ سي شو ناگون تي تنقيد ڪندي لکيو ته: “ناگون هڪ اهڙي عورت آهي جيڪا پنهنجي عقل تي مغرور آهي. هوءَ پاڻ کي ڏاڍي داناءُ ظاهر ڪري ٿي، پر سندس لکڻين ۾ اها گهرائي ناهي. جيڪو شخص پاڻ کي گهڻو هوشيار ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، اهو آخر ۾ ناڪام ٿي ويندو آهي.” هي ان دور جو هڪ مشهور ادبي مقابلو هو، جنهن ثابت ڪيو ته ان زماني ۾ جپاني عورتن جي وچ ۾ به وڏا ادبي معرڪا ۽ نقطہ نظر جا اختلاف موجود هئا.
چوٿون واقعو طاقتور سياستدان ميچيناگا سان حقيقي رشتي بابت آهي. درٻار جي سڀ کان طاقتور سياسي شخصيت فوجيوارا نو ميچيناگا، جنهن موراساڪيءَ کي درٻار ۾ آندو هو، سو موراساڪيءَ جي تخليقي صلاحيتن ۽ خوبصورتيءَ مان ڏاڍو متاثر هو. ميچيناگا اڪثر موراساڪيءَ جي ڪمري جا چڪر هڻندو هو ۽ کيس نوان ڪاغذ، مس ۽ قلم تحفي ۾ ڏيندو هو، تہ جيئن هوءَ “جينجي” جا نوان باب لکي سگهي. تاريخي روايتن ۽ موراساڪيءَ جي پنهنجي ڊائريءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته ميچيناگا اڪثر ساڻس ڪچھري ڪندو هو ۽ ڪجهه تاريخ دانن جو خيال آهي ته انهن جي وچ ۾ محض ادبي رشتي کان وڌيڪ هڪ گهري ذهني يا عشقيه ويجهڙائي پڻ هئي، جيتوڻيڪ موراساڪيءَ پنهنجي درٻاري وقار کي مٿانهون رکيو.
______________
انگريزيءَ مان ترجمو: جيمناءِ
ايڊيٽنگ: نصير اعجاز
