ڪراچي: دهشتگردي، سياسي تشدد، عسڪريت پسندي ۽ شهري ٽڪراءَ جي تاريخ

ڪراچيءَ جي تشدد واري تاريخ کي جيڪڏهن رڳو اخبارن جي سرخين، سياسي تقريرن، چونڊ مهمن يا سوشل ميڊيا جي بحثن تائين محدود رکيو وڃي ته ان جي پيچيدگين کي سمجهڻ ممڪن نه ٿيندو. ان پسمنظر ۾ پنج ڪتاب نوجوانن، شاگردن، محققن ۽ تاريخ سان دلچسپي رکندڙ پڙهندڙن لاءِ هڪ اهم مطالعاتي سفر جي شروعات ٿي سگهن ٿا. انهن ڪتابن ۾ ڪراچيءَ جي سياسي تشدد ۽ عسڪريت پسنديءَ کي مختلف علمي ۽ انساني پاسن کان پرکيو ويوآهي

ڪلاونتي راجا

پاڪستان جي نوجوان نسل لاءِ پنهنجي ملڪ جي سياسي ۽ سماجي تاريخ کي سمجهڻ رڳو ماضيءَ جي ورقن کي اُٿلائڻ جو عمل ناهي، پر موجوده حالتن جي پاڙُن تائين پهچڻ جي هڪ سنجيده ڪوشش پڻ آهي. خاص طور تي ڪراچيءَجهڙي گهڻ نسلي، گهڻ ثقافتي ۽ معاشي طور انتهائي اهم شهر جي تاريخ، جيڪا مختلف دورن ۾ دهشتگردي، سياسي تشدد، عسڪريت پسندي ۽ شهري ٽڪراءَ جي شديد تجربن مان گذري آهي، ان کي سمجهڻ لاءِ جذباتي بيانن کان وڌيڪ مستند تحقيق، تاريخي شعور ۽ مختلف نقطه نظرن جي ضرورت آهي.

ڪراچيءَ جي تشدد واري تاريخ کي جيڪڏهن رڳو اخبارن جي سرخين، سياسي تقريرن، چونڊ مهمن يا سوشل ميڊيا جي بحثن تائين محدود رکيو وڃي ته ان جي پيچيدگين کي سمجهڻ ممڪن نه ٿيندو. ان پسمنظر ۾ هيٺيان پنج ڪتاب نوجوانن، شاگردن، محققن ۽ تاريخ سان دلچسپي رکندڙ پڙهندڙن لاءِ هڪ اهم مطالعاتي سفر جي شروعات ٿي سگهن ٿا. انهن ڪتابن ۾ ڪراچيءَ جي سياسي تشدد ۽ عسڪريت پسنديءَ کي مختلف علمي ۽ انساني پاسن کان پرکيو ويوآهي. هي ڪتاب آن لائين به دستياب آهن، جڏهن ته پاڪستان جي معروف ڪتاب گهرن، جن ۾ لبرٽي بُڪس ۽ اسلام آباد جو سعيد بڪ ڊپو پڻ شامل آهن، تان هارڊ ڪاپي حاصل ڪرڻ جا امڪان موجود آهن.

ڪراچي: آرڊرڊ ڊس آرڊر اينڊ دي اسٽرگل فار دي سٽي

ليکڪ: لوران گيئر — اشاعت: ۲۰۱۴ع —پبلشر: هرسٽ اينڊ ڪمپني / آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس

لوران گيئر (Laurent Gayer) فرانس جو هڪ نامور سياسي سائنسدان ۽ محقق آهي، جنهن جي علمي دلچسپي ڏکڻ ايشيا ۾ سياسي تشدد، هٿياربند گروهن، شهري سياست ۽ طاقت جي غير رسمي ڍانچن سان لاڳاپيل رهي آهي. سندس ڪتاب Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the Cityڪراچيءَ جي سياسي تشدد کي سمجهڻ لاءِ هڪ اهم ۽ گهڻ رخي علمي مطالعي طور سامهون اچي ٿو. 2014ع ۾ شايع ٿيل هي ڪتاب ڪراچيءَ کي محض هڪ بدنظم، افراتفريءَ جو شڪار يا بي قابو شهر سمجهڻ واري روايتي تصور کي چئلينج ڪري ٿو. گيئر جي نظر ۾ شهر جي اها بدنظمي مڪمل طور بي ترتيب نه هئي؛ ان جي اندر طاقت، مفادن، علائقن، ووٽن، زمين ۽ معاشي وسيلن جي حصول لاءِ هڪ مخصوص قسم جو نظم به موجود هو، جنهن کي هو “Ordered Disorder” يعني ”منظم بدنظمي“ سڏي ٿو. ليکڪ ڪراچيءَجي سياسي زندگيءَ ۾ علائقائي اثر، ووٽن جي سياست، زمين تي قبضي، ڀتي جي معيشت، نسلي سڃاڻپ ۽ مختلف طاقتور ڌرين جي وچ ۾ مقابلي کي هڪ ٻئي سان ڳنڍي ڏسي ٿو. ڪتاب جي وڏي خوبي اها آهي ته گيئر تشدد کي رڳو قتلن، فائرنگ يا خوني واقعن جي انگن اکرن ۾ محدود نٿو ڪري، پر ان جي پويان موجود سماجي ۽ سياسي ڍانچن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. هُو اهو سوال به اٿاري ٿو ته هڪ اهڙو شهر، جيڪو بار بار تشدد جي لپيٽ ۾ رهيو، اهو ساڳئي وقت ملڪ جو سڀ کان اهم معاشي مرڪز ڪيئن بڻيل رهيو؟ ان سوال جو جواب ڳوليندي ڪتاب ڪراچيءَ جي سياسي ۽ سماجي زندگيءَ جي انهن پرتُن کي کوليندو وڃي ٿو، جيڪي عام سياسي بيانن ۾ گهڻو ڪري نظراندازٿي وڃن ٿيون. ڪراچيءَ جي شهري ٽڪراءَ ۽ سياسي تشدد کي علمي بنيادن تي سمجهڻ لاءِ هي ڪتاب مطالعي جو هڪ مضبوط بنياد جي حيثيت رکي ٿو.

مائيگرنٽس اينڊ مليٽنٽس: فن اينڊ اربن وائلنس اِن پاڪستان

ليکڪ: آسڪر ويرڪائيڪ — اشاعت: ۲۰۰۴ع — پبلشر:پرنسٽن يونيورسٽي پريس

آسڪر ويرڪائيڪ (Oskar Verkaaik) هڪ ڊچ اينٿروپالاجسٽ آهي، جنهن جي تحقيق لڏپلاڻ، قومپرستي، مذهبي سڃاڻپ، سياسي وابستگي ۽ شهري تشدد جي سماجي پاسن تي مرڪوز رهي آهي. سندس ڪتاب Migrants and Militants: Fun and Urban Violence in Pakistan ڪراچيءَ جي عسڪريت پسنديءَ کي سمجهڻ لاءِ هڪ منفرد سماجي ۽ انساني زاويه پيش ڪري ٿو. 2004ع ۾ شايع ٿيل هي ڪتاب روايتي سياسي تاريخ کان مختلف رستو اختيار ڪري ٿو. هتي بحث جومرڪز رڳو سياسي قيادتون، حڪومتي ادارا يا طاقت جا مرڪز نه آهن، پر اهي نوجوان به آهن، جيڪي تشدد واري سياسي ماحول جو حصو بڻيا. ويرڪائيڪ اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ته لڏپلاڻ، ورهاڱي جي تاريخ، مهاجر سڃاڻپ، شهري زندگي، نوجوانن جي ثقافت، مرداڻو سماجي تصور ۽ سياسي وابستگي ڪيئن گڏجي اهڙو ماحول پيدا ڪن ٿا، جنهن ۾ عسڪريت پسندي ڪجهه نوجوانن لاءِ طاقت، سڃاڻپ ۽ وابستگيءَ جو ذريعو بڻجي سگهي ٿي. ڪتاب جو انساني پاسو ان کي خاص اهميت ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ ته ليکڪ تشدد ۾ شامل ماڻهن کي صرف ڏوهاري ڪردارن جي حيثيت سان نه ٿو ڏسي، بلڪه انهن جي سماجي پسمنظر ۽ ذهني دنيا کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. هن مطالعي مان اهو نقطو به سامهون اچي ٿو ته ڪراچيءَ جي سياسي تشدد کي سمجهڻ لاءِ صرف هٿيار، تنظيمي ڍانچا ۽ حڪمت عمليون ڪافي ناهن؛ انهن جي پويان موجودسڃاڻپ، احساسِ محرومي، نوجوانن جي سماجي دنيا ۽ وابستگيءَ جي نفسيات کي به سمجهڻو پوندو. تنهن ڪري هي ڪتاب ڪراچيءَ ۾ دهشتگردي ۽ عسڪريت پسنديءَ جي سماجي ۽ انساني پاڙُن کي سمجهڻ لاءِ هڪ اهم علمي دستاويز آهي.

سٽي اسڪيپس آف وائلنس اِن ڪراچي: پبلڪس اينڊ ڪائونٽر پبلڪس

مرتب: نڪولا خان — اشاعت: ۲۰۱۷ع — پبلشر: آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس

نڪولا خان (Nichola Khan) هڪ نامور اينٿروپالاجسٽ ۽ محقق آهي، جنهن جي علمي دلچسپي ڪراچيءَ جي سياسي تشدد، نسلي سڃاڻپ، لڏپلاڻ، شهري زندگي ۽ تشدد جي انساني اثرن سان وابسته رهي آهي. سندس مرتب ڪيل ڪتاب Cityscapes of Violence in Karachi: Publics and Counterpublics روايتي تاريخي بيان بدران مختلف محققن، ليکڪن، صحافين ۽ سماجي مبصرن جي مطالعي جو مجموعو آهي، جنهن جي ڪري ڪراچيءَ جي تشدد کي ڪيترن ئي نظرين سان ڏسڻ جو موقعو ملي ٿو. ڪتاب جو بنيادي امتياز اهو آهي ته ڪراچيءَ جي بدامنيءَ کي ڪنهن هڪ سبب، هڪ جماعت يا هڪ برادريءَ جي عمل جو نتيجو قرار ڏيڻ بدران ان کي وسيع شهري ۽ سماجي تناظر ۾ پرکيو ويو آهي. سياسي مقابلو، نسلي ڇڪتاڻ، ڏوهن جي دنيا، عسڪريت پسندي، مذهبي انتهاپسندي، شهري علائقو، ميڊيا ۽ عام شهرين جا تجربا، سڀ هن مطالعي جو حصو بڻجن ٿا. ڪتاب پڙهندڙ کي اهو احساس ڏياري ٿو ته تشدد رڳو گهٽين ۾ ٿيندڙ هڪ واقعو ناهي؛ اهو ماڻهن جي روزمرهه زندگي، سندن اچ وڃ، پاڙيسري لاڳاپن، خوف، يادگيرين ۽ اجتماعي شعور تي به گهرا اثر ڇڏي ٿو. ڪراچيءَ جي تاريخ بابت نوجوانن لاءِ هن ڪتاب جي اهميت ان ڳالهه ۾ آهي ته اهو کين مختلف آواز ٻڌڻ ۽ هڪ ئي واقعي بابت مختلف سماجي تجربن کي سمجهڻ جو موقعو فراهم ڪري ٿو. هي ڪتاب خاص طور تي ان سوال لاءِ اهم آهي ته هڪ شهر ۾ رهندڙ مختلف طبقا ۽ برادريون تشدد کي ڪيئن محسوس ڪن ٿيون، ان جي معنيٰ ڪيئن ڪڍن ٿيون ۽ پنهنجي روزمرهه زندگيءَ کي ان جي اثرن کان بچائڻ لاءِ ڪهڙيون حڪمت عمليون اختيار ڪن ٿيون. اهڙيءَ ريت هي ڪتاب ڪراچيءَ جي شهري ٽڪراءَ کي صرف سياسي يا سيڪيورٽي مسئلو نه، پر هڪ گهرو انساني ۽ سماجي تجربو بڻائي پيش ڪري ٿو.

انڊر دي گن: پوليٽيڪل پارٽيز اينڊ وائلنس اِن پاڪستان

ليکڪ: نيلوفر اي. صديقي — اشاعت: ۲۰۲۲ع —پبلشر: ڪيمبرج يونيورسٽي پريس

نيلوفر اي. صديقي (Niloufer A. Siddiqui) هڪ سياسي سائنسدان آهي، جنهن جي تحقيق سياسي پارٽين، چونڊن، سياسي تشدد ۽ ڏکڻ ايشيا جي سياست جي پيچيدگين تي مرڪوز آهي. سندس ڪتاب Under the Gun: Political Parties and Violence in Pakistan  پاڪستان ۾ سياسي تنظيمن ۽ تشدد جي لاڳاپي کي سمجهڻ لاءِ هڪ اهم علمي ڪوشش آهي. ڪتاب جو بنيادي سوال اهو آهي ته سياسي تنظيمون ڪهڙين حالتن ۾ تشدد کي سياسي حڪمت عمليءَ جو حصوبڻائين ٿيون، ان کي سهارو ڏين ٿيون يا ان کان پاسو ڪن ٿيون. صديقيءَ جومطالعو اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ته سياسي تشدد کي صرف ڪمزور رياستي ادارن يا قانون جي عدم موجودگيءَ جو نتيجو سمجهڻ ڪافي ناهي؛ سياسي مقابلو، تنظيمي صلاحيت، چونڊن جي نوعيت، مقامي طاقت جا ڍانچا ۽ سياسي مفاد به ان عمل کي متاثر ڪن ٿا. ڪتاب جي تحقيق ۾ انٽرويوز، سروي، تاريخي مواد ۽ ميداني تحقيق شامل آهي، جنهن سان ان جي علمي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿئي ٿي. ڪراچي هن مطالعي ۾ هڪ اهم مثال طور سامهون اچي ٿو، جتي سياسي طاقت، علائقائي اثر ۽ تشدد هڪ ٻئي سان پيچيده نموني ڳنڍيل رهيا آهن. ڪتاب جو هڪ اهم علمي فائدو اهو آهي ته اهو ڪراچيءَ کي پاڪستان جي وسيع سياسي تجربي کان ڌار ڪري نه ٿو ڏسي. ان جي نتيجي ۾ پڙهندڙ کي اهو سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي ته ڪراچيءَ جي سياسي تشدد جون ڪجهه صورتون مقامي حالتن مان پيدا ٿيون، جڏهن ته ڪجهه وسيع قومي سياسي ڍانچن سان ڳنڍيل هيون. نوجوان محققن لاءِ هي ڪتاب خاص طورتي اهم آهي، ڇاڪاڻ ته اهو کين جذباتي يا اخلاقي فيصلن بدران تشدد جي سياسي منطق ۽ تنظيمي محرڪن کي تحقيق جي موضوع طور ڏسڻ سيکاري ٿو.

ڪراچي اِن ٽرموائل

ليکڪ: ضياءُ الرحمان — اشاعت: ۲۰۱۳ع —پبلشر: نيئريٽوِز

ضياءُ الرحمان (Zia Ur Rehman) ڪراچيءَ سان لاڳاپيل صحافي ۽ محقق آهي، جنهن پاڪستان ۾ عسڪريت پسندي، سيڪيورٽي ۽ سياسي تشدد بابت ڊگهي عرصي تائين رپورٽنگ ۽ تحقيق ڪئي آهي. سندس ڪتاب Karachi in Turmoil ٻين چئن ڪتابن جي ڀيٽ ۾ ڪجھ مختصر ۽ صحافتي انداز ۾ لکيل آهي، تنهن ڪري ڪراچيءَجي بدامنيءَ جي پسمنظر کان نئين سر واقف ٿيڻ لاءِ هڪ آسان مطالعاتي مواد فراهم ڪري ٿو. ڪتاب ۾ ڪراچيءَ جي سياسي، معاشي ۽ سماجي صورتحال سان گڏ سيڪيورٽيءَ جي مسئلن جو جائزو ورتو ويو آهي ۽ انهن قوتن تي بحث ڪيو ويو آهي، جيڪي مختلف دورن ۾ شهر جي تشدد سانڳنڍيل رهيون. ليکڪ نسلي سياست، سياسي مقابلي، ڏوهاري سرگرمين، مذهبي عسڪريت پسندي ۽ شهري بدامنيءَ جي وچ ۾ موجود تعلق کي سمجهڻ جيڪوشش ڪري ٿو. ڪتاب جي صحافتي اسلوب جي ڪري ان ۾ پيچيده واقعن کي  سادي ۽ سڌي زبان ۾ پيش ڪيو ويو آهي، جيڪا شاگردن ۽ عام پڙهندڙن لاءِ فائديمند آهي. ساڳئي وقت، سنجيده محقق لاءِ ضروري آهي ته هن ڪتاب ۾ پيش ڪيل واقعن ۽ تجزين کي ٻين علمي تحقيقن، سرڪاري دستاويزن، انساني حقن جي رپورٽن ۽ بنيادي تاريخي ذريعن سان ڀيٽي پڙهيو وڃي. اهڙي تقابلي مطالعي سان پڙهندڙ نه رڳو واقعن جي ڄاڻ حاصل ڪري سگهي ٿو، پر انهن بابت مختلف دعوائن ۽ تفسيرن جي اعتبار کي به پرکي سگهي ٿو. ان لحاظ کان Karachi in Turmoil ڪراچيءَ جي تشددواري تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ مختصر پر مفيد ابتدائي نقشو فراهم ڪري ٿو.

اهي پنج ئي ڪتاب گڏجي ڪراچيءَ جي تشدد واري تاريخ کي هڪ ئي رخ کان نه، پر ڪيترن ئي فڪري وھڪرن مان ڏسڻ جو موقعو ڏين ٿا. لوران گيئر شهر جي علائقائي، سياسي ۽ معاشي طاقت جي ڍانچي کي سمجهائي ٿو؛ آسڪر ويرڪائيڪنوجوانن، سڃاڻپ ۽ عسڪريت پسنديءَ جي سماجي پاڙُن تائين پهچڻ جي ڪوشش ڪري ٿو؛ نڪولا خان ۽ سندس ساٿي تشدد جي انساني ۽ شهري تجربن کي مرڪز ۾ آڻين ٿا؛ نيلوفر صديقي سياسي تنظيمن ۽ تشدد جي وچ ۾ موجودحڪمت عمليءَ واري تعلق جو علمي تجزيو پيش ڪري ٿي؛ جڏهن ته ضياءُ الرحمان ڪراچيءَ جي بدامنيءَ جو هڪ مختصر صحافتي پسمنظر فراهم ڪري ٿو.

انهن ڪتابن جو گڏيل مطالعو نوجوانن کي اهو سمجهڻ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿو ته ڪراچيءَ ۾ دهشتگردي، سياسي تشدد، عسڪريت پسندي ۽ شهري ٽڪراءَ ڪنهن هڪ ڏينهن، هڪ واقعي يا هڪ سبب مان جنم وٺندڙ مظاهرنه هئا، پر انهن جي پويان تاريخ، سڃاڻپ، لڏپلاڻ، سياسي مقابلو، معاشي مفاد، علائقائي طاقت، رياستي پاليسيون ۽ عام ماڻهن جا تجربا هڪ ٻئي سان ڳنڍيل رهيا آهن. تنهن ڪري هن موضوع جو سنجيده مطالعو ڪنهن هڪ سياسي بيان کي قبول ڪرڻ بدران مختلف ڪتابن، مختلف شاهدين ۽ مختلف علمينظرين کي سامهون رکي ڪرڻ گهرجي. تاريخ جو مقصد ڪنهن اڳواٽ ٺهيل فيصلي کي صحيح ثابت ڪرڻ نه، پر سوال اٿارڻ، ثبوت پرکڻ ۽ ماضيءَ کي ان جي پيچيدگين سان سمجهڻ آهي. ڪراچيءَ جي تاريخ بابت پڙهندڙ نوجوان جيڪڏهن اهڙي تنقيدي ۽ تحقيقي طريقي سان اڳتي وڌندا ته هُو نه رڳو ماضيءَ جي تشدد کي وڌيڪ بهتر نموني سمجهي سگهندا، پر مستقبل جي هڪ وڌيڪپرامن ۽ باشعور شهري سماج بابت به سنجيده سوچ پيدا ڪري سگهندا.

___________  

ڪلاونتي راجا سياسي ۽ سماجي ڪارڪن آهي، جيڪا گذريل ٻن ڏهاڪن کان پاڻي، اقليتن، عورتن ۽ ٻين عوامي مسئلن لاءِ جدوجهد ۽ آگاهي جي ڪم سان وابسته آهي. لکڻ ۽ تقرير ذريعي عوامي مسئلن کي اجاگر ڪرڻ سندس دلچسپي آهي. رابطو kalavanti.raja@gmail.com