افغانين خلاف وٺ پڪڙ : رياستي پاليسين جو پوسٽ مارٽم 

جيڪڏهن اڄ جعلي دستاويزن يا غيرقانوني شهريت جا معاملا سامهون اچن ٿا ته تحقيق جو رخ رڳو افغانين ڏانهن نه، پر ان نظام ڏانهن به وڃڻ گهرجي، جنهن اهڙي سڃاڻپ کي ممڪن بڻايو. يڪڏهن ڪنهن غيرملڪي کي جعلي CNIC مليو ته ان کان وڌيڪ وڏو سوال اهو آهي ته اهو CNIC جاري ڪنهن ڪيو؟ جيڪڏهن ڪنهن جو جعلي ڊوميسائل ٺهيو ته ان جي پٺيان ڪهڙو دفتر ۽ ڪهڙا ماڻهو هئا؟ جيڪڏهن ڪنهن جو نالو ووٽر لسٽ ۾ آيو ته چونڊ رڪارڊ ۾ اها داخلا ڪيئن ٿي؟

نسيم بخاري

افغان شهرين جي شڪارپور سميت سنڌ مان واپسيءَ جي موجوده مهم تي بحث ڪندي رڳو اڄ جي گرفتاري، ملڪ بدري يا سرحدي صورتحال کي ڏسڻ ڪافي ناهي. ان مسئلي جي پاڙ ڪيترائي ڏهاڪا پوئتي وڃي ٿي، جتي پاڪستان ۽ افغانستان جا لاڳاپا، علائقائي سياست، سرد جنگ، سوويت يونين خلاف جنگ، مذهبي تنظيمن جي سرپرستي ۽ لکين افغان پناهگيرن جي اچڻ سان هڪ اهڙي تاريخ ٺهي، جنهن جا اثر اڄ تائين محسوس ٿي رهيا آهن.

هڪ وقت هو جڏهن افغانستان مان جنگ سبب لڏپلاڻ ڪندڙ ماڻهن لاءِ پاڪستان جا دروازا وڏي پيماني تي کوليا ويا. انهن کي رڳو پناهگير نه، پر ”مسلمان ڀائر“، ”مهمان“ ۽ افغانستان جي جنگ ۾ پاڪستان جي قدرتي ساٿين طور ڏٺو ويو. پاڪستان پاڻ به انهن ماڻهن جي انتظام، رجسٽريشن، صحت، تعليم ۽ ٻين سهولتن لاءِ ادارا ۽ پاليسيون قائم ڪيون. سرڪاري رڪارڊ به ٻڌائي ٿو ته افغان پناهگيرن لاءِ صحت، تعليم، خوراڪ ۽ رهائش سان گڏ بينڪ اڪائونٽ کولڻ ۽ رسمي معيشت ۾ شامل ڪرڻ جون سهولتون فراهم ڪيون ويون.

ان دور ۾ اهو تصور به مضبوط هو ته افغانستان ۾ جيڪا جنگ هلي رهي آهي، اها پاڪستان جي سلامتيءَ ۽ علائقائي مفادن سان ڳنڍيل آهي. آمريڪا، سعودي عرب ۽ پاڪستان جي گڏيل حڪمت عمليءَ جي نتيجي ۾ سوويت مخالف افغان مزاحمت کي وڏي پيماني تي سهارو مليو ۽ پاڪستان ان سڄي عمل جو هڪ اهم مرڪز بڻيو. تاريخي رپورٽن ۾ اهو به درج آهي ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ افغان پناهگيرن جو وڏو انگ پاڪستان آيو ۽ انهن مان ڪيترائي پوءِ ڪراچي سميت سنڌ جي ٻين شهرن ۾ به منتقل ٿيا.

پر تاريخ جو الميو اهو آهي ته جن ماڻهن کي هڪ دور ۾ ضرورت، همدردي ۽ حڪمت عمليءَ جي نالي تي هتي جاءِ ڏني وئي، انهن بابت ساڳئي رياستي نظام جو لهجو ڪجهه ڏهاڪن کان پوءِ بلڪل مختلف ٿي ويو.

اڄ پاڪستان جو سرڪاري موقف اهو آهي ته غيرقانوني طور رهندڙ پرڏيهي شهرين کي واپس موڪليو ويندو، ۽ 2023ع کان Illegal Foreigners Repatriation Plan تي عمل جاري آهي. جولاءِ 2026ع ۾ پاڪستان جي پرڏيهي وزارت پڻ واضح ڪيو ته صحيح سفري دستاويزن کان سواءِ رهندڙ پرڏيهي شهرين جي واپسي جو عمل جاري رهندو.

هي تبديلي رڳو پاليسيءَ جي تبديلي ناهي؛ اها گذريل ڪيترن ئي ڏهاڪن جي حڪمت عمليءَ جو نتيجو پڻ آهي.

ڪڏهن پاڪستان ۽ افغان طالبان وچ ۾ اهڙا لاڳاپا هئا، جن کي خطي جي سياست ۾ ويجهي مفاهمت طور ڏٺو ويندو هو. 2021ع ۾ طالبان جي افغانستان ۾ ٻيهر اقتدار ۾ اچڻ کان پوءِ به پاڪستان ۾ ڪيترن حلقن کي اميد هئي ته هاڻي ٻنهي ملڪن جا لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيندا.

پر ڪجهه ئي سالن ۾ صورتحال تبديل ٿي وئي.

پاڪستان هاڻي افغان سرزمين تان پاڪستان مخالف دهشتگرد حملن بابت سخت اعتراض ڪري رهيو آهي ۽ افغان طالبان حڪومت تي ٽي ٽي پي ۽ ٻين هٿياربند گروهن کي پناهه يا سهولت ڏيڻ جا الزام لڳائي رهيو آهي. افغان طالبان انهن الزامن کي رد ڪن ٿا. سيپٽمبر ۽ آڪٽوبر 2026ع ۾ پاڪستان ۽ افغانستان وچ ۾ سرحدي ڇڪتاڻ ۽ پاڪستاني هوائي حملن تائين معاملو پهچي چڪو آهي.

هتي هڪ وڏو تاريخي تضاد سامهون اچي ٿو:

جيڪي قوتون ڪڏهن افغانستان ۾ پنهنجي مفادن لاءِ طالبان کي هڪ اهم مھرو  سمجهنديون هيون، اهي ئي اڄ طالبان حڪومت کي پنهنجي سلامتيءَ لاءِ وڏو مسئلو قرار ڏئي رهيون آهن.

ان تبديلي کي سمجهڻ کان سواءِ افغان پناهگيرن جي موجوده واپسيءَ واري پاليسيءَ کي مڪمل طور سمجهڻ مشڪل آهي.

هي سوال به بحث جو حصو بڻجڻ گهرجي ته جيڪڏهن افغان شهرين جي هڪ وڏي آبادي ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين پاڪستان ۾ رهي، هتي نسلون پيدا ٿيون، ڪاروبار قائم ٿيا ۽ سماجي لاڳاپا وڌيا ته ان صورتحال جي ذميواري رڳو انهن ماڻهن تي ڪيئن وجهي سگهجي ٿي؟

هڪ غيرملڪي ماڻهو پاڻمرادو پاڪستاني نظام ۾ داخل نٿو ٿي سگهي. جيڪڏهن ڪنهن شخص کي پاڪستاني شناختي ڪارڊ مليو، ڊوميسائل ٺهيو، ووٽر لسٽ ۾ نالو آيو، ڪاروباري لائسنس مليو، ملڪيت خريد ٿي يا سرڪاري سهولت حاصل ٿي ته ان جي پويان ڪنهن نه ڪنهن اداري جو رڪارڊ موجود هوندو.

تنهن ڪري جيڪڏهن اڄ جعلي دستاويزن يا غيرقانوني شهريت جا معاملا سامهون اچن ٿا ته تحقيق جو رخ رڳو افغانين ڏانهن نه، پر ان نظام ڏانهن به وڃڻ گهرجي، جنهن اهڙي سڃاڻپ کي ممڪن بڻايو.

جيڪڏهن ڪنهن غيرملڪي کي جعلي CNIC مليو ته ان کان وڌيڪ وڏو سوال اهو آهي ته اهو CNIC جاري ڪنهن ڪيو؟

جيڪڏهن ڪنهن جو جعلي ڊوميسائل ٺهيو ته ان جي پٺيان ڪهڙو دفتر ۽ ڪهڙا ماڻهو هئا؟

جيڪڏهن ڪنهن جو نالو ووٽر لسٽ ۾ آيو ته چونڊ رڪارڊ ۾ اها داخلا ڪيئن ٿي؟

سنڌ ۾ افغان مهاجرن جي آمد بابت خدشا به ڪو نئون واقعو ناهن.

سنڌ جي قومپرست، ترقي پسند ۽ مختلف سماجي حلقن طرفان مختلف دورن ۾ اهو موقف سامهون ايندو رهيو ته سنڌ جا وسيلا، روزگار، شهري سهولتون ۽ ڊيموگرافڪ توازن اڳ ئي دٻاءَ هيٺ آهن؛ ان ڪري وڏي پيماني تي نئين آباديءَ جي آمد بابت رياست کي واضح پاليسي اختيار ڪرڻ گهرجي.

ان دور ۾ اهڙين ڳالهين کي ڪيترن ئي موقعن تي شڪ، قومپرستي يا رياست مخالف سوچ سان به جوڙيو ويو.

پر اڄ جڏهن رياست پاڻ پرڏيهي شهرين جي قانوني حيثيت، غيرقانوني رهائش، دستاويزن ۽ واپسيءَ بابت سخت پاليسي اختيار ڪري رهي آهي ته ماضيءَ ۾ سنڌ مان اٿندڙ انهن خدشن کي تصدیق جي مھر لگی ٿي.

ان جو مطلب اهو ناهي ته ماضيءَ ۾ قومپرست يا ترقي پسند حلقن جون هر ڳالهه پاڻمرادو درست هئي. پر اهو ضرور چئي سگهجي ٿو ته جن خدشن کي ان وقت سنجيده انتظامي بحث جو حصو بڻائڻ بدران جذباتي نعريبازي سمجهيو ويو، انهن مان ڪجهه خدشا اڄ آبادي، وسيلن، شناخت، روزگار ۽ قانوني دستاويزن جي صورت ۾ حقيقي پاليسي مسئلا بڻجي چڪا آهن.

سنڌ جي افغان مهاجرن بابت ترقي پسند ۽ قومپرست حلقن اندر به مڪمل ھڪجھڙو موقف نه رهيو آهي

 ڪجهه حلقن رياستي پاليسيءَ جي مخالفت ڪئي، جڏهن ته ٻين آباديءَ، وسيلن ۽ سنڌ جي ڊيموگرافي بابت خدشا ظاهر ڪيا. 2023ع کان پوءِ ان موضوع تي سنڌ جي کاٻي ڌر ۽ قومپرست حلقن اندر به سنجيده اختلاف ۽ بحث رڪارڊ تي آيا.

انهيءَ ڪري تاريخ کي ڪارو ۽ اڇو بڻائڻ بدران اهو ڏسڻ گهرجي ته ڪهڙي ڳالهه جذبات هئي، ڪهڙي سياسي دعويٰ هئي ۽ ڪهڙو خدشو وقت گذرڻ سان دستاويزي حقيقت بڻجي سامهون آيو.

ڪالهه افغان اسان جا ”ڀائر“ هئا، اڄ انهن کي ”غيرقانوني پرڏيهي“ چيو وڃي ٿو.

ڪالهه افغانستان ۾ هڪ خاص سياسي قوت کي علائقائي حڪمت عمليءَ جو حصو سمجهيو ويندو هو، اڄ ساڳئي قوت سان سرحدي تڪرار، دهشتگردي ۽ سلامتيءَ بابت سخت اختلاف موجود آهن.

ڪالهه افغان مزاحمت کي سهارو ڏيڻ لاءِ پاڪستان عالمي قوتن سان گڏ بيٺو، اڄ پاڪستان انهن ئي افغان علائقن مان ايندڙ سلامتيءَ جي خطرن بابت عالمي سطح تي پنهنجو ڪيس پيش ڪري رهيو آهي.

هي تبديلي اسان کي هڪ بنيادي سبق ڏئي ٿي: رياستي پاليسيون وقت سان تبديل ٿي سگهن ٿيون، پر انهن پاليسين جا سماجي نتيجا نسلن تائين رهجي وڃن ٿا.

ان ڪري مستقبل جون پاليسيون صرف اڄ جي ضرورتن کي ڏسي نه، پر ايندڙ پنجاهه سالن کي نظر ۾ رکي ٺاهڻ گهرجن.

 ان ڳالهه جو احتساب به ٿيڻ گهرجي ته گذريل ڏهاڪن ۾ غيرقانوني رهائش، جعلي دستاويزن يا غيرواضح شهريت جي صورتحال پيدا ٿيڻ ۾ ڪهڙن انتظامي ۽ سياسي فيصلن جو حصو هو.

ڪنهن افغان ٻار جي پيدائش پاڪستان ۾ ٿي هجي، اهو پاڻمرادو پاڪستاني شهري نٿو بڻجي؛ پر ساڳئي وقت ڪيترن ڏهاڪن کان هتي رهندڙ خاندانن جي قانوني حيثيت واضح ڪرڻ به رياست جي ذميواري آهي.

هڪ واضح، شفاف ۽ دستاويزي نظام هجڻ گهرجي: جيڪو قانوني آهي، ان جي حيثيت واضح هجي. جيڪو غيرقانوني آهي، ان لاءِ قانون موجب واپسيءَ جو عمل هجي. جن ماڻهن کي جعلي دستاويز مليا، انهن جي پٺيان موجود نيٽ ورڪ جي تحقيق ٿئي.

۽ جيڪڏهن ڪنهن پاڪستاني آفيسر، سياسي اثر رسوخ رکندڙ شخص يا مقامي سهولتڪار قانون ٽوڙيو آهي ته قانون جي نظر ۾ ان لاءِ به ساڳيو معيار هجي.

شڪارپور باءِ پاس تان 18 افغان شهرين جي گرفتاري کي رڳو پوليس ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جي گڏيل ڪارروائي سمجهڻ شايد معاملي جي اصل اهميت کي گهٽائي ڇڏيندو.

هي واقعو اسان کي اهو سوچڻ تي مجبور ڪري ٿو ته شڪارپور جهڙي تاريخي شهر ۾ پرڏيهي آباديءَ بابت مڪمل ۽ تصديق ٿيل سرڪاري رڪارڊ ڪهڙو آهي؟

نتيجو اهو هجڻ گهرجي ته شناخت جو نظام مضبوط ٿئي، قانون برابر لاڳو ٿئي، شهري وسيلا منظم ٿين، ووٽر رڪارڊ شفاف ٿئي، ڪاروباري ۽ ملڪيتن جو رڪارڊ درست هجي ۽ ڪنهن به پرڏيهي شهري کي غيرقانوني طريقي سان سهولت فراهم ڪرڻ جو رستو بند ٿئي.

ڇو ته تاريخ جو حساب رڳو انهن کان نٿو وٺي سگهجي، جيڪي دروازي کان اندر آيا هئا؛ حساب انهن کان به وٺڻو پوندو، جن دروازو کوليو، سهولتون ڏنيون، تحفظ فراهم ڪيو ۽ سالن تائين ان صورتحال کي پاليسيءَ جو حصو بڻائي رکيو.

اڄ دروازو بند ڪرڻ کان اڳ، گذريل دروازو کولڻ جي تاريخ پڙهڻ به ضروري آهي.

____________

نسيم بخاري سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن شڪارپور برانچ جو لائيف ٽائيم ميمبر آهي. هو سنڌي ادبي سنگت شڪارپور برانچ جو چار ڀيرا سيڪريٽري رهي چڪو آهي. گذريل ٽيهه سالن کان سنڌي اخبارن ۽ رسالن ۾ باقاعدگي سان ڪالم لکي رهيو آهي. ماضيءَ ۾ هو ماهوار رسالي ”وک“  شڪارپور جو ايڊيٽر پڻ رهي چڪو آهي