ناڪاميءَ کان ناموريءَ تائين: نڪولائي گوگول پنھنجا ڪجھ ڪتاب  ساڙي ڇڏيا ھئا

گوگول پھرين شاعري شروع ڪئي ۽ فرضي نالي سان ڪتاب ڇپرايو، پر شديد تنقيد جي ڪري مارڪيٽ مان ڪتاب جون سموريون ڪاپيون واپس کڻي ھوٽل جي ڪمري ۾ اچي ساڙي ڇڏيون. حياتيءَ جي پڇاڙڪي حصي ۾ ھُن ھڪ انتھاپسند پادريءَ جي اثر ۾ اچي پنھنجي ناول ”مئل رووح“ جو مُسودو ساڙي ڇڏيو ڇو تہ پادريءَ جو چوڻ ھيس تہ ڪتاب لکڻ گناھ آھي.

يوڪرين جي ثقافتي ماحول مان نڪري سينٽ پيٽرسبرگ جي پيچيده سرڪاري دنيا تائين، گوگول پنهنجي قلم ذريعي سماجي منافقت، بيوروڪريسيءَ جي بي حسي ۽ عام انسان جي مظلوميت کي بي نقاب ڪيو. سندس ذاتي زندگي عجيب وسوسن، زندهه دفن ٿيڻ جي خوف ۽ مذهبي جنونيت سان ڀريل هئي، جنهن جي پڄاڻي هڪ المياتي انجام تي ٿي. پر سندس تحريرون، خاص طور تي شاهڪار ڪهاڻي ”اوور ڪوٽ“ انساني وقار، اڪيلائي ۽ سماجي لاپرواهيءَ جو اهڙو آفاقي پيغام ڏين ٿيون، جيڪو اڄ به اوترو ئي اهم آهي. گوگول نه صرف روسي ادب جو هڪ وڏو نالو آهي، پر سندس لکڻيون ۽ ذاتي زندگيءَ جا حيران ڪندڙ پهلو عالمي ادب ۽ نفسيات جي شاگردن لاءِ هميشه وڏي ڌيان جو مرڪز رهيا آهن.

شروعاتي زندگي ۽ ناموريءَ ڏانهن سفر

نڪولائي گوگول جي پيدائش يوڪرين جي علائقي سوروچنسي (Sorochyntsi) ۾ ٿي، جيڪو ان وقت روسي سلطنت جو حصو هو. سندس والد هڪ ناٽڪ نويس هو، جنهن جي ڪري گوگول ننڍپڻ کان ئي يوڪريني لوڪ ڪهاڻين ۽ ڊرامائي قصن سان گڏ وڏو ٿيو. سال 1828ع ۾ گوگول سرڪاري نوڪري يا اداڪاريءَ ۾ وڏو نالو ڪمائڻ جون اميدون کڻي سينٽ پيٽرسبرگ منتقل ٿيو پر شروعات ۾ کيس سخت مايوسي ٿي.

شاعريءَ جي ناڪامي ۽ پهرين ڪتاب کي باهه

 گوگول هڪ فرضي نالي  هيٺ پنهنجي شروعاتي نظم جو ڪتاب شايع ڪرايو، پر تنقيد نگارن ان نظم جي ايڏي سخت مذمت ڪئي جو گوگول بازار مان پنهنجي ڪتاب جون سموريون ڪاپيون خريد ڪري، پنهنجي هوٽل جي ڪمري ۾ باهه ڏئي ساڙي ڇڏيون.

يوڪريني لوڪ ڪهاڻين سان ڪاميابي

شاعريءَ مان مايوس ٿي، هن پنهنجي اباڻي وطن يوڪرين جي افسانوي ڪهاڻين ڏانهن ڌيان ڏنو. 1831ع ۾ سندس مجموعو Evenings on a Farm Near Dikanka شايع ٿيو، جنهن کيس راتو رات شهرت جي بلندين تي پهچائي ڇڏيو. روسي ادب جي عظيم ليکڪ اليگزينڊر پشڪن (Alexander Pushkin) سندس ڪم جي بيحد تعريف ڪئي ۽ گوگول جو استاد ۽ قريبي دوست بڻجي ويو.

شاهڪار تحريرون ۽ گوگول جو اسلوب

گوگول جو لکڻ جو انداز طنز (Satire)، غير حقيقي/سرريئل (Surreal) ۽ سماجي حقيقت پسنديءَ جو بي مثال امتزاج آهي. هو 19هين صديءَ جي سرڪاري بيوروڪريسي، منافقت، لالچ ۽ سماجي نام نهاد باوقار زندگيءَ کي ننگو ڪري پيش ڪري ٿو.

نڪ (The Nose – 1836):  هڪ عجيب غريب ۽ مزاحيه ڪهاڻي آھي جنهن ۾ سينٽ پيٽرسبرگ جي هڪ سرڪاري آفيسر جو نڪ کيس ڇڏي هليو وڃي ٿو، ۽ هڪ اعليٰ عهدي جي بيوروڪريٽ جو روپ ڌاري شهر ۾ آزاديءَ سان گھمي ٿو.

انسپيڪٽر جنرل (The Inspector General – 1836): هڪ طنزيہ ڊرامو آھي جنهن ۾ هڪ ننڍڙي شهر جا ڪرپٽ ۽ نا اهل عملدار هڪ مفلس مسافر کي سرڪاري اعليٰ انسپيڪٽر سمجهي سندس خدمت ۾ جيئرا ٿي وڃن ٿا.

مئل روح  (Dead Souls – 1842): گوگول جو شاهڪار ناول آھي، جنهن ۾ چيچيڪوف (Chichikov) نالي هڪ چالاڪ شخص سڄي ملڪ ۾ گھمي، فوت ٿيل هارين  جون سندون خريد ڪري ٿو تہ جيئن انهن کي بينڪن ۾ گِروي  رکي گهوٽالا ڪري سگهي.

اوور ڪوٽ (The Overcoat – 1842): اڪاڪي اڪاڪيويچ نالي هڪ مفلس ڪلرڪ جو المياتي ۽ دردناڪ داستان آھي، جيڪو سندس زندگيءَ ۽ سماجي حيثيت کي نئين طريقي سان پيش ڪري ٿو.

گوگول جي ذاتي زندگيءَ جا عجيب پهلو

گوگول جي ادبي عظمت کان هٽي ڪري، سندس حقيقي زندگي سخت وسوسن، وهم، نفسياتي دٻاءُ ۽ عجيب نوعيت جي معاملن سان ڀريل هئي. گوگول کي سڄي حياتي اهو سخت خوف رهيو ته هو گهري ننڊ يا بيهوشيءَ واري حالت ۾ هليو ويندو ۽ ماڻهو کيس مئل سمجهي زندهه دفنائي ڇڏيندا. هن پنهنجي وصيت ۾ واضح هدايتون ڏنيون ته جيسين سندس جسم مان بوءِ يا طبعي تبديليءَ جون چٽيون نشانيون ظاهر نه ٿين، تيسين کيس دفن نه ڪيو وڃي. 1931ع ۾ جڏهن سندس مڙهه ٻئي قبرستان ڏانهن منتقل ڪيو ويو، ته مشهور حقيقتن موجب سندس ڍانچو پاسيرو پيل مليو، جنهن مان ماڻهن اهو افواهه پکيڙيو ته هو زندهه دفن ٿيو هو. جيتوڻيڪ اهو مٽيءَ جي هلچل جو قدرتي عمل به ٿي سگهي ٿو.

1834ع ۾ گوگول وٽ تاريخ جي ڪا به تعليمي سند يا پيشه ورانه تجربو نه هجڻ جي باوجود، سينٽ پيٽرسبرگ يونيورسٽيءَ ۾ قرون وسطى (Medieval History) جي تاريخ جو پروفيسر مقرر ٿي ويو. سندس پهرين تقرير تمام گهڻي رٽيل ۽ شاندار هئي، پر ان کان پوءِ سندس ليڪچر بلڪل ناڪام ثابت ٿيا. هو گهڻو ڪري ڏندن جي سُور جو بھانو ڪري ڪلاس مان غائب رهندو هو يا پوري ليڪچر دوران صرف نقشن ڏانهن خاموشيءَ سان اشارا ڪندو هو. هڪ سال کان به گھٽ وقت ۾ هن پنهنجي ناڪاميءَ جو اعتراف ڪندي استعيفا ڏئي ڇڏي.

ناول ”مئل روح“ جي ٻئي ۽ آخري حصي کي باهه ڏيڻ

پنهنجي عمر جي پڇاڙيءَ ۾ گوگول مذهبي شدت پسند پادري مئٿيو ڪونسٽنٽينووسڪي (Father Mathew Konstantinovsky) جي اثر هيٺ اچي ويو. پادريءَ کيس يقين ڏياريو ته سندس تخليقي ۽ طنزيہ تحريرون گناهه آهن ۽ اهي سندس روح کي تباهه ڪري رهيون آهن. 24 فيبروري 1852ع جي رات، گوگول سخت نفسياتي ڪرب ۽ مذهبي خوف ۾ اچي پنھنجي ناول  Dead Souls جي ٻئي حصي جو پورو مُسودو باهه ۾ اڇلائي ڇڏيو. سڙڻ کان پوءِ هُو روئڻ لڳو ۽ پڇتائڻ لڳو ته شيطان کيس بيوقوف بنائي ڇڏيو.

سخت ذھني دٻاءُ ۽ بک سبب وفات

ناول جو مُسودو سڙڻ کان پوءِ گوگول سخت ذهني دٻاءُ ۽ نااميديءَ جو شڪار ٿي ويو. هن ماني کائڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو ۽ علاج ڪرائڻ کان به جواب ڏنائين. ان دور جي طبيبن سندس بربريت وارا علاج  ڪيا، جهڙوڪ سندس نڪ تي ڄورون لڳائڻ ۽ يخ برف جي پاڻيءَ ۾ ٻوڙڻ. انهن خوفناڪ طريقن ۽ بک جي ڪري، صرف 42 سالن جي عمر ۾ هُو پنھنجي پڙھندڙن کان سدائين لاءِ وڇڙي ويو.

ڪھاڻي اوور ڪوٽ (The Overcoat) جو تجزيو

1842ع ۾ شايع ٿيل گوگول جي ڪھاڻي”اوور ڪوٽ“دنيا جي بهترين مختصر ڪهاڻين مان هڪ گهڻي اهميت رکندڙ ڪهاڻي آهي. اها صرف هڪ غريب ماڻهوءَ جي ڪهاڻي ناهي، پر انساني وقار، اڪيلائي ۽ بي حس سماج ۽ بيوروڪريسيءَ جو هڪ آئينو آهي.

ڪهاڻيءَ جو مرڪزي ڪردار اڪاڪي اڪاڪيويچ باشمچڪن (Akaky Akakievich Bashmachkin) آهي، سينٽ پيٽرسبرگ جي ۾ هڪ نرم مزاج، گمنام ۽ پئسن کان محروم سرڪاري ڪلرڪ آهي. سندس زندگيءَ جو واحد مقصد ڪاغذ پٽن جي نقالي (copying documents) ڪرڻ آهي. آفيس جا باقي عملدار کيس مسلسل طنز ۽ چِٿر جو نشانو بڻائيندا آهن.

هڪ ڏينهن جڏهن سندس پراڻو اوور ڪوٽ بلڪل ڦاٽي پوي ٿو ۽ درزي کيس چوي ٿو ته نئون ڪوٽ ٺهرائڻو پوندو، ته اڪاڪي لاءِ اهو نئون اوور ڪوٽ سندس زندگيءَ جو سڀ کان وڏو خواب بڻجي وڃي ٿو. هُو پنهنجي کاڌي، چانهه ۽ ٻين سمورين ننڍين ضرورتن مان پئسا بچائي، سخت جدوجهد سان نئين ڪوٽ لاءِ رقم گڏ ڪري ٿو.

جڏهن نئون اوور ڪوٽ تيار ٿئي ٿو، ته سندس آفيس جا ساٿي به کيس پهريون ڀيرو عزت ڏين ٿا ۽ کيس مبارڪباد ڏين ٿا. پر سندس خوشي گھڻو وقت قائم نٿي رهي. رات جو گھر موٽندي ڪجهه ڌاڙيل کانئس اهو نئون اوور ڪوٽ ڦري وڃن ٿا. اڪاڪي پنهنجو ڪوٽ واپس حاصل ڪرڻ لاءِ بي حس بيوروڪريسيءَ جي درن تي وڃي ٿو. هُو هڪ اعليٰ عملدار وٽ مدد لاءِ وڃي ٿو، پر اهو مغرور عملدار کيس مدد ڪرڻ بدران مٿس سخت ڪاوڙجي کيس بي عزت ڪري ڪڍي ڇڏي ٿو.

دل شڪستو ۽ مظلوم اڪاڪي سخت سياري جي ٿڌ ۾ بيمار ٿي پوي ٿو ۽ ڪجهه ڏينهن اندر ئي وفات ڪري وڃي ٿو. ڪهاڻيءَ جي پڄاڻيءَ ۾ گوگول خيالياتي يا مافوق الفطرت (supernatural) پهلو شامل ڪري ٿو. شهر ۾ هڪ ڀُوت جو روپ ظاهر ٿئي ٿو، جيڪو اعليٰ عملدارن جا اوور ڪوٽ ڦري وٺندو آهي.

ڪهاڻيءَ جا بنيادي خيال ۽ فلسفياڻا پهلو

گوگول ڏيکاري ٿو ته هڪ غريب ماڻهو سماج لاءِ ڪيتري قدر غير اهم سمجهيو ويندو آهي. اڪاڪي جي زندگيءَ ۾ جڏهن نئون اوور ڪوٽ اچي ٿو، ته اهو ڪپڙي جو هڪ ٽڪرو ناهي بلڪه سندس عزت، وقار ۽ وجود جو اُھڃاڻ بڻجي پوي ٿو. سماج ماڻهوءَ کي سندس انسانيت مان نه پر سندس لباس ۽ عهدي مان سڃاڻي ٿو.

ھُو ڪھاڻيءَ ذريعي اھو پيغام ڏئي ٿو تہ سرڪاري نظام ۽ عهدا انسان کي ٻئي انسان سان همنوائي ۽ همدرديءَ کان پري ڪري ڇڏين ٿا . وڏي عملدار جو ڪردار ان سوچ جي علامت آهي جتي قانون ۽ حڪم هلائڻ، مسڪين جو درد سمجهڻ کان وڌيڪ اهم بڻجي وڃي ٿو.

ان ڪهاڻيءَ روسي ادب جي رُخ کي ئي بدلائي ڇڏيو. مشهور اديب ديمتري دوستووسڪي (Dostoevsky) ان بابت لکيو هو: ”اسان سڀ گوگول جي ‘اوور ڪوٽ’ مان ئي نڪتا آهيون.“ گوگول دنيا کي ڏيکاريو ته ادب ۾ شاهڪار تحرير لاءِ ڪنهن بادشاهه يا بهادر جو هجڻ ضروري ناهي، پر هڪ عام، مظلوم ۽ غريب ڪلرڪ جي اندر جي دنيا به پوري نظام جو عڪس ٿي سگهي ٿي.

نڪولائي گوگول جي ذاتي زندگيءَ جا حيران ڪندڙ واقعا، سندس عجيب نفسياتي پهلو ۽ سندس شاهڪار ڪهاڻيون اڄ به اسان کي غور فڪر جي دعوت ڏين ٿيون. سندس ڪهاڻي ”اوور ڪوٽ“ انسان کي پيغام ڏئي ٿي ته جيسين اسان سماج جي غريب ماڻهن کي عزت ۽ وقار نه ڏينداسين، تيسين اسان جو سماجي ۽ اخلاقي نظام نامڪمل رهندو. اڪاڪي اڪاڪيويچ جو روح اڄ به ادبي دنيا ۾ اسان کان اهو سوال پڇي ٿو ته اسان انسان جي قيمت سندس لباس مان ڇو ٿا لڳايون؟

گوگول چوندو ھو، ”اسان اکيون هوندي به ڪجهه نٿا ڏسون. اسان ماڻهوءَ کي ڏسون ته ٿا، پر اهو نٿا ڏسون ته هُو اندر ئي اندر غم ۽ تڪليف سان مري رهيو آهي.“

سندس اھو بہ چوڻ ھو تہ”انسان جو سڀ کان وڏو الميو اهڙن ماڻهن جي وچ ۾ هجڻ آهي جتي سندس ڪا به اهميت يا قدر نه هجي.“

_________

انگريزيءَ مان ترجمو: جيمناءِ

ايڊيٽنگ: نصير اعجاز