ايشيائي سرزمين تي يورپي جنگ: برطانيا-فرانس تڪرار ۽ برصغير جو نئون موڙ

برصغير تي برطانوي قبضو حقيقت ۾ ٻن يورپي سامراجي طاقتن جي عالمي جنگ جو نتيجو هو، جنهن جي باهه ۾ هندوستان جون مقامي رياستون اچي ويون.

نور محمد مري ايڊووڪيٽ، اسلام آباد

برطانوي هيڊ ۽ برصغير ۾ انهن جي آمد کي اڪثر ڪري محدود ۽ مٿاڇري واري طريقي سان بيان ڪيو ويندو آهي، ڄڻ ته مغليہ سلطنت جو زوال رڳو مقامي سطح تي اقتدار جي تبديلي هئي، جنهن مان هڪ تجارتي ڪمپنيءَ فائدو ورتو. حقيقت ۾، برصغير ان عالمگير جنگ جو مڪمل اوڀر وارو محاذ هو جيڪو ارڙهين صديءَ ۾ برطانيه ۽ فرانس وچ ۾ عالمي سلطنت جي قائم ڪرڻ لاءِ وڙهيو پئي ويو. ڪارناٽڪ، دکن ۽ ميسور جي ميدانن ۾ وڙهيل جنگيون يورپي طاقت جي توازن جي ايشيائي توسيع هيون، جتي سامونڊي بالادستي، تجارتي پاليسيون ۽ علائقائي فتحون پاڻ ۾ ملي ويون هيون.

ٽئي ڪارناٽڪ جنگيون اصل ۾ آسٽريائي جانشينيءَ واري جنگ ۽ ست سالا جنگ جا سامونڊي عڪس هئا. جڏهن جوزف فرانسوا ڊوپلي (Joseph François Dupleix) مقامي حڪمرانن جي ديسي جڳهڙن ۾ مداخلت ڪرڻ ۽ يورپي بنيادن تي تربيت يافته فوجين کي روايتي فوجن جي مقابل آڻڻ جي حڪمت عملي اختيار ڪئي، ته هن هڪ نئون رستو ڏيکاريو جنهن تجارتي ڪمپنيءَ کي هڪ رياستي طاقت ۾ بدلائي ڇڏيو. برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ ان نظام کي ايجاد نه ڪيو هو، پر پنهنجي مضبوط سامونڊي طاقت ۽ نجي سرمائي جي بدولت فرانسيسي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي ڀيٽ ۾ ان کي وڌيڪ اثرائتي طريقي سان استعمال ڪيو.

ان ئي وڏي تاريخي تناظر ۾ ميسور جي رياست، خاص ڪري حيدر علي ۽ سندس پٽ ٽيپو سلطان جي سياسي ۽ دفاعي حڪمت عمليءَ جو تجزيو ٿئي ٿو. ٽيپو سلطان پنهنجي دور جو سڀ کان وڌيڪ بصيرت رکندڙ حڪمران هو. هن اهو چڱيءَ طرح سمجهي ورتو هو ته برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني رڳو مقامي ملڪيت يا طاقت ناهي، پر هڪ جديد ۽ جارحاڻي يورپي سامراج جو اڳواڻ آهي. ان جو مقابلو ڪرڻ لاءِ ٽيپو روائتي فيوڊل طريقيڪار کان هٽي ڪري ميسور کي عالمي بين الاقوامي سياست سان جوڙڻ جي ڪوشش ڪئي.

ٽيپو سلطان جو فرانس سان اتحاد اتفاقي يا ديسي سطح تائين محدود نه هو؛ اهو هڪ سوچي سمجهي اختيار ڪيل دفاعي معاهدو هو. هن ورسيلز (Versailles) ۾ لوئي سورهين (Louis XVI) جي درٻار ڏانهن سفارتي وفد موڪليا ۽ بعد ۾ فرانسيسي ڊائريڪٽري ۽ نيپوليئن بونا پارٽ سان سڌو سنئون رابطو قائم ڪيو. سندس اهو قدم محض علامتي نه هو—جهڙوڪ سرنگاپٽم ۾ جيڪوبن ڪلب (Jacobin Club) قائم ڪرڻ يا “آزاديءَ جو ٻوٽو” پوکڻ. اهو حقيقت ۾ رياست جي جديد ترقي ۽ سڌارن جو نتيجو هو. فرانسيسي ٽيڪنيڪل مدد سان، ٽيپو سرڪاري بارودخانا ۽ توبخانا قائم ڪيا، پنهنجي فوج ۽ توبخاني کي جديد بڻايو، ۽ اهڙا لوهي راڪيٽ تيار ڪيا جنهن جنگي ميدانن جي طريقيڪار کي تبديل ڪري ڇڏيو.

برطانوي حڪمرانن لاءِ ميسور ۽ فرانس جو گڏيل اتحاد سندن ايشيائي حڪمرانيءَ لاءِ وڏو خطرو هو. 1799ع جي چوٿين اينگلو-ميسور جنگ کي لارڊ ويلزلي (Lord Wellesley) محض ميسور خلاف مقامي جنگ طور نه، پر نيپوليئن جي مصر واري مهم کانپوءِ هندي سمنڊ ۾ فرانسيسي اثر کي هميشه لاءِ ختم ڪرڻ واري پيش قدميءَ طور وڙهيو.

جڏهن 1799ع ۾ سرنگاپٽم جي قلعي جي ديوارن تي ٽيپو سلطان شهيد ٿيو، ته اها رڳو هڪ مقامي رياست جي شڪست نه هئي. اهو برطانيه ۽ فرانس وچ ۾ هندوستان تي قبضي لاءِ هلندڙ ڏکئي تڪرار جو آخري فيصلو هو. فرانسيسين جي نڪرڻ ۽ ميسور جي زوال کانپوءِ، برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ باقي ديسي رياستن کي مڪمل طور پنهنجي تسلط هيٺ آندو. برصغير تي برطانوي قبضو حقيقت ۾ ٻن يورپي سامراجي طاقتن جي عالمي جنگ جو نتيجو هو، جنهن جي باهه ۾ هندوستان جون مقامي رياستون اچي ويون.

___________

نور محمد مري ايڊووڪيٽ ۽ ثالث اسلام اباد ۾ رھي ٿو